દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.22

દેવકૃતદેવ્યારાધનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
પરાજિતાઃ સુરાઃ સર્વે રાજ્યં શુમ્ભઃ શશાસ હ ।
એવં વર્ષસહસ્રં તુ જગામ નૃપસત્તમ

ભ્રષ્ટરાજ્યાસ્તતો દેવાશ્ચિન્તામાપુઃ સુદુસ્તરામ્ ।
ગુરું દુઃખાતુરાસ્તે તુ પપ્રચ્છુરિદમાદૃતાઃ

કિં કર્તવ્યં ગુરો બ્રૂહિ સર્વજ્ઞસ્ત્વં મહામુનિઃ ।
ઉપાયોઽસ્તિ મહાભાગ દુઃખસ્ય વિનિવૃત્તયે

ઉપચારપરા નૂનં વેદમન્ત્રાઃ સહસ્રશઃ ।
વાચ્છિતાર્થકરા નૂનં સૂત્રૈઃ સંલક્ષિતાઃ કિલ

ઇષ્ટયો વિવિધાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વકામફલપ્રદાઃ ।
તાઃ કુરુષ્વ મુને નૂનં ત્વં જાનાસિ ચ તત્ક્રિયાઃ

વિધિઃ શત્રુવિનાશાય યથોદ્દિષ્ટઃ સદાગમે ।
તં કુરુષ્વાદ્ય વિધિવદ્યથા નો દુઃખસંક્ષયઃ

ભવેદાંગિરસાદ્યૈવ તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ ।
દાનવાનાં વિનાશાય અભિચારં યથામતિ

બૃહસ્પતિરુવાચ
સર્વે મન્ત્રાશ્ચ વેદોક્તા દૈવાધીનફલાશ્ચ તે ।
ન સ્વતન્ત્રાઃ સુરાધીશ તથૈકાન્તફલપ્રદાઃ

મન્ત્રાણાં દેવતા યૂયં તે તુ દુઃખૈકભાજનમ્ ।
જાતાઃ સ્મ કાલયોગેન કિં કરોમિ પ્રસાધનમ્

ઇન્દ્રાગ્નિવરુણાદીનાં યજનં યજ્ઞકર્મસુ ।
તે યૂયં વિપદં પ્રાપ્તાઃ કરિષ્યન્તિ કિમિષ્ટયઃ

અવશ્યમ્ભાવિભાવાનાં પ્રતીકારો ન વિદ્યતે ।
ઉપાયસ્ત્વથ કર્તવ્ય ઇતિ શિષ્ટાનુશાસનમ્

દૈવં હિ બલવત્કેચિત્પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
ઉપાયવાદિનો દૈવં પ્રવદન્તિ નિરર્થકમ્

દૈવં ચૈવાપ્યુપાયશ્ચ દ્વાવેવાભિમતૌ નૃણામ્ ।
કેવલં દૈવમાશ્રિત્ય ન સ્થાતવ્યં કદાચન

ઉપાયઃ સર્વથા કાર્યો વિચાર્ય સ્વધિયા પુનઃ ।
તસ્માદ્‌ બ્રવીમિ વઃ સર્વાન્સંવિચાર્ય પુનઃ પુનઃ

પુરા ભગવતી તુષ્ટા જઘાન મહિષાસુરમ્ ।
યુષ્માભિસ્તુ સ્તુતા દેવી વરદાનં દદાવથ

આપદં નાશયિષ્યામિ સંસ્મૃતા વા સદૈવ હિ ।
યદા યદા વો દેવેશા આપદો દૈવસમ્ભવાઃ

પ્રભવન્તિ તદા કામં સ્મર્તવ્યાહં સુરૈઃ સદા ।
સ્મૃતાહં નાશયિષ્યામિ યુષ્માકં પરમાપદઃ

તસ્માદ્ધિમાચલે ગત્વા પર્વતે સુમનોહરે ।
આરાધનં ચણ્ડિકાયાઃ કુરુધ્વં પ્રેમપૂર્વકમ્

માયાબીજવિધાનજ્ઞાસ્તત્પુરશ્ચરણે રતાઃ ।
જાનામ્યહં યોગબલાત્પ્રસન્ના સા ભવિષ્યતિ

દુઃખસ્યાન્તોઽદ્ય યુષ્માકં દૃશ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
તસ્મિઞ્છૈલે સદા દેવી તિષ્ઠતીતિ મયા શ્રુતમ્

સ્તુતા સમ્પૂજિતા સદ્યો વાઞ્છિતાર્થાન્ પ્રદાસ્યતિ ।
નિશ્ચયં પરમં કૃત્વા ગચ્છધ્વં વૈ હિમાલયમ્

સુરાઃ સર્વાણિ કાર્યાણિ સા વઃ કામં વિધાસ્યતિ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવાસ્તે પ્રયયુર્ગિરિમ્

હિમાલયં મહારાજ દેવીધ્યાનપરાયણાઃ ।
માયાબીજં હૃદા નિત્યં જપન્તઃ સર્વ એવ હિ

નમશ્ચક્રુર્મહામાયાં ભક્તાનામભયપ્રદામ્ ।
તુષ્ટુવુઃ સ્તોત્રમન્ત્રૈશ્ચ ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ

નમો દેવિ વિશ્વેશ્વરિ પ્રાણનાથે
સદાનન્દરૂપે સુરાનન્દદે તે ।
નમો દાનવાન્તપ્રદે માનવાના-
મનેકાર્થદે ભક્તિગમ્યસ્વરૂપે

ન તે નામસંખ્યાં ન તે રૂપમીદૃ-
ક્તથા કોઽપિ વેદાદિદેવસ્વરૂપે ।
ત્વમેવાસિ સર્વેષુ શક્તિસ્વરૂપા
પ્રજાસૃષ્ટિસંહારકાલે સદૈવ

સ્મૃતિસ્ત્વં ધૃતિસ્ત્વં ત્વમેવાસિ બુદ્ધિ-
ર્જરા પુષ્ટિતુષ્ટી ધૃતિઃ કાન્તિશાન્તી ।
સુવિદ્યા સુલક્ષ્મીર્ગતિઃ કીર્તિમેધે
ત્વમેવાસિ વિશ્વસ્ય બીજં પુરાણમ્

યદા યૈઃ સ્વરૂપૈઃ કરોષીહ કાર્યં
સુરાણાં ચ તેભ્યો નમામોઽદ્ય શાન્ત્યૈ ।
ક્ષમા યોગનિદ્રા દયા ત્વં વિવક્ષા
સ્થિતા સર્વભૂતેષુ શસ્તૈઃ સ્વરૂપૈઃ

કૃતં કાર્યમાદૌ ત્વયા યત્સુરાણાં
હતોઽસૌ મહારિર્મદાન્ધો હયારિઃ ।
દયા તે સદા સર્વદેવેષુ દેવિ
પ્રસિદ્ધા પુરાણેષુ વેદેષુ ગીતા

કિમત્રાસ્તિ ચિત્રં યદમ્બા સુતં સ્વં
મુદા પાલયેત્પોષયેત્સમ્યગેવ ।
યતસ્ત્વં જનિત્રી સુરાણાં સહાયા
કુરુષ્વૈકચિત્તેન કાર્યં સમગ્રમ્

ન વા તે ગુણાનામિયત્તાં સ્વરૂપં
વયં દેવિ જાનીમહે વિશ્વવન્દ્યે ।
કૃપાપાત્રમિત્યેવ મત્વા તથાસ્મા-
ન્ભયેભ્યઃ સદા પાહિ પાતું સમર્થે

વિના બાણપાતૈર્વિના મુષ્ટિઘાતૈ-
ર્વિનાશૂલખડ્ગૈર્વિના શક્તિદણ્ડૈઃ ।
રિપૂન્હન્તુમેવાસિ શક્તા વિનોદા-
ત્તથાપીહ લોકોપકારાય લીલા

ઇદં શાશ્વતં નૈવ જાનન્તિ મૂઢા
ન કાર્યં વિના કારણં સમ્ભવેદ્વા ।
વયં તર્કયામોઽનુમાનં પ્રમાણં
ત્વમેવાસિ કર્તાસ્ય વિશ્વસ્ય ચેતિ

અજઃ સૃષ્ટિકર્તા મુકુન્દોઽવિતાયં
હરો નાશકૃદ્વૈ પુરાણે પ્રસિદ્ધઃ ।
ન કિં ત્વત્પ્રસૂતાસ્ત્રયસ્તે યુગાદૌ
ત્વમેવાસિ સર્વસ્ય તેનૈવ માતા

ત્રિભિસ્ત્વં પુરારાધિતા દેવિ દત્તા
ત્વયા શક્તિરુગ્રા ચ તેભ્યઃ સમગ્રા ।
ત્વયા સંયુતાસ્તે પ્રકુર્વન્તિ કામં
જગત્પાલનોત્પત્તિસંહારમેવ

તે કિં ન મન્દમતયો યતયો વિમૂઢા-
સ્ત્વાં યે ન વિશ્વજનનીં સમુપાશ્રયન્તિ ।
વિદ્યાં પરાં સકલકામફલપ્રદાં તાં
મુક્તિપ્રદાં વિબુધવૃન્દસુવન્દિતાઙ્‌ઘ્રિમ્

યે વૈષ્ણવાઃ પાશપતાશ્ચ સૌરા
દમ્ભાસ્ત એવ પ્રતિભાન્તિ નૂનમ્ ।
ધ્યાયન્તિ ન ત્વાં કમલાઞ્ચ લજ્જાં
કાન્તિં સ્થિતિં કીર્તિમથાપિ પુષ્ટિમ્

હરિહરાદિભિરપ્યથ સેવિતા
ત્વમિહ દેવવરૈરસુરૈસ્તથા ।
ભુવિ ભજન્તિ ન યેઽલ્પધિયો નરા
જનનિ તે વિધિના ખલુ વઞ્ચિતાઃ

જલધિજાપદપઙ્કજરઞ્જનં
જતુરસેન કરોતિ હરિઃ સ્વયમ્ ।
ત્રિનયનોઽપિ ધરાધરજાઙ્‌ઘ્રિપં-
કજપરાગનિષેવણતત્પરઃ

કિમપરસ્ય નરસ્ય કથાનકૈ-
સ્તવ પદાબ્જયુગં ન ભજન્તિ કે ।
વિગતરાગગૃહાશ્ચ દયાં ક્ષમાં
કૃતધિયો મુનયોઽપિ ભજન્તિ તે

દેવિ ત્વદઙ્‌ઘ્રિભજને ન જના રતા યે
સંસારકૂપપતિતાઃ પતિતાઃ કિલામી ।
તે કુષ્ઠગુલ્મશિરઆધિયુતા ભવન્તિ
દારિદ્ર્યદૈન્યસહિતા રહિતાઃ સુખૌઘૈઃ

યે કાષ્ઠભારવહને યવસાવહારે
કાર્યે ભવન્તિ નિપુણા ધનદારહીનાઃ ।
જાનીમહેઽલ્પમતિભિર્ભવદઙ્‌ઘ્રિસેવા
પૂર્વે ભવે જનનિ તૈર્ન કૃતા કદાપિ

વ્યાસ ઉવાચ
એવં સ્તુતા સુરૈઃ સર્વૈરમ્બિકા કરુણાન્વિતા ।
પ્રાદુર્બભૂવ તરસા રૂપયૌવનસંયુતા

દિવ્યામ્બરધરા દેવી દિવ્યભૂષણભૂષિતા ।
દિવ્યમાલ્યસમાયુક્તા દિવ્યચન્દનચર્ચિતા

જગન્મોહનલાવણ્યા સર્વલક્ષણલક્ષિતા ।
અદ્વિતીયસ્વરૂપા સા દેવાનાં દર્શનં ગતા

જાહ્નવ્યાં સ્નાતુકામા સા નિર્ગતા ગિરિગહ્વરાત્ ।
દિવ્યરૂપધરા દેવી વિશ્વમોહનમોહિની

દેવાન્સ્તુતિપરાનાહ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ।
પ્રેમપૂર્વં સ્મિતં કૃત્વા કોકિલામઞ્જુવાદિની

દેવ્યુવાચ
ભો ભોઃ સુરવરાઃ કાત્ર ભવદ્‌ભિઃ સ્તૂયતે ભૃશમ્ ।
કિમર્થં બ્રૂત વઃ કાર્યં ચિન્તાવિષ્ટાઃ કુતઃ પુનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તસ્યા મોહિતા રૂપસમ્પદા ।
પ્રેમપૂર્વં હૃદુત્સાહાસ્તામૂચુઃ સુરસત્તમાઃ

દેવા ઊચુઃ
દેવિ સ્તુમસ્ત્વાં વિશ્વેશિ પ્રણતાઃ સ્મ કૃપાર્ણવે ।
પાહિ નઃ સર્વદુઃખેભ્યઃ સંવિગ્નાન્દૈત્યતાપિતાન્

પુરા ત્વયા મહાદેવિ નિહત્યાસુરકણ્ટકમ્ ।
મહિષં નો વરો દત્તઃ સ્મર્તવ્યાહં સદાપદિ

સ્મરણાદ્દૈત્યજાં પીડાં નાશયિષ્યામ્યસંશયમ્ ।
તેન ત્વં સંસ્મૃતા દેવિ નૂનમસ્માભિરિત્યપિ

અદ્ય શુમ્ભનિશુમ્ભૌ દ્વાવસુરૌ ઘોરદર્શનૌ ।
ઉત્પન્નૌ વિઘ્નકર્તારાવહન્યૌ પુરુષૈઃ કિલ

રક્તબીજશ્ચ બલવાંશ્ચણ્ડમુણ્ડૌ તથાસુરૌ ।
એતૈરન્યૈશ્ચ દેવાનાં હૃતં રાજ્યં મહાબલૈઃ

ગતિરન્યા ન ચાસ્માકં ત્વમેવાસિ મહાબલે ।
કુરુ કાર્યં સુરાણાં વૈ દુઃખિતાનાં સુમધ્યમે

દેવાસ્ત્વદઙ્‌ઘ્રિભજને નિરતાઃ સદૈવ
તે દાનવૈરતિબલૈર્વિપદં સુનીતાઃ ।
તાન્દેવિ દુઃખરહિતાન્ કુરુ ભક્તિયુક્તા-
ન્માતસ્ત્વમેવ શરણં ભવ દુઃખિતાનામ્

સકલભુવનરક્ષા દેવિ કાર્યા ત્વયાદ્ય
સ્વકૃતમિતિ વિદિત્વા વિશ્વમેત‌દ્યુગાદૌ ।
જનનિ જગતિ પીડાં દાનવા દર્પયુક્તાઃ
સ્વબલમદસમેતાસ્તે પ્રકુર્વન્તિ માતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે દેવકૃતદેવ્યારાધનવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ