દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.21

શુમ્ભનિશુમ્ભદ્વારા સ્વર્ગવિજયવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ દેવ્યાશ્ચરિતમુત્તમમ્ ।
સુખદં સર્વજન્તૂનાં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

યથા શુમ્ભો નિશુમ્ભશ્ચ ભ્રાતરૌ બલવત્તરૌ ।
બભૂવતુર્મહાવીરૌ અવધ્યૌ પુરુષૈઃ કિલ

બહુસેનાવૃતૌ શૂરૌ દેવાનાં દુઃખદૌ સદા
દુરાચારૌ મદોત્સિક્તૌ બહુદાનવસંયુતૌ

હતાવમ્બિકયા તૌ તુ સંગ્રામેઽતીવ દારુણે ।
દેવાનાઞ્જ હિતાર્થાય સર્વૈઃ પરિચરૈઃ સહ

ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાબાહૂ રક્તબીજોઽતિદારુણઃ ।
ધૂમ્રલોચનનામા ચ નિહતાસ્તે રણાઙ્ગણે

તાન્નિહત્ય સુરાણાં સા જહાર ભયમુત્તમમ્ ।
સ્તુતા સમ્પૂજિતા દેવૈર્ગિરૌ હેમાચલે શુભે

રાજોવાચ
કાવેતાવસુરાવાદૌ કથં તૌ બલિનાં વરૌ ।
કેન સંસ્થાપિતૌ ચેહ સ્ત્રીવધ્યત્વં કુતો ગતૌ

તપસા વરદાનેન કસ્ય જાતૌ મહાબલૌ ।
કથઞ્ચ નિહતૌ સર્વં કથયસ્વ સવિસ્તરમ્

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્કથાં દિવ્યાં સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ।
દેવ્યાશ્ચરિતસંયુક્તાં સર્વાર્થફલદાં શુભામ્

પુરા શુમ્ભનિશુમ્ભૌ દ્વાવસુરૌ ભૂમિમણ્ડલે ।
પાતાલતશ્ચ સમ્પ્રાપ્તૌ ભ્રાતરૌ શુભદર્શનૌ

તૌ પ્રાપ્તયૌવનૌ ચૈવ ચેરતુસ્તપ ઉત્તમમ્ ।
અન્નોદકં પરિત્યજ્ય પુષ્કરે લોકપાવને

વર્ષાણામયુતં યાવદ્યોગવિદ્યાપરાયણૌ ।
એકત્રૈવાસનં કૃત્વા તેપાતે પરમં તપઃ

તયોસ્તુષ્ટોઽભવદ્‌ બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ ।
તત્રાગતશ્ચ ભગવાનારુહ્ય વરટાપતિમ્

તાવુભૌ ચ જગત્સ્રષ્ટા દૃષ્ટ્વા ધ્યાનપરૌ સ્થિતૌ ।
ઉત્તિષ્ઠત મહાભાગૌ તુષ્ટોઽહં તપસા કિલ

વાઞ્છિતં વાં વરં કામં દદામિ બ્રુવતામિહ ।
કામદોઽહં સમાયાતો દૃષ્ટ્વા વાં તપસો બલમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય પ્રબુદ્ધૌ તૌ સમાહિતૌ ।
પ્રદક્ષિણક્રિયાં કૃત્વા પ્રણામં ચક્રતુસ્તદા

દણ્ડવત્પ્રણિપાતઞ્ચ કૃત્વા તૌ દુર્બલાકૃતી ।
ઊચતુર્મધુરાં વાચં દીનૌ ગદ્‌ગદયા ગિરા

દેવદેવ દયાસિન્ધો ભક્તાનામભયપ્રદ ।
અમરત્વઞ્ચ નૌ બ્રહ્મન્દેહિ તુષ્ટોઽસિ ચેદ્વિભો

મરણાદપરં કિઞ્ચિદ્‌ભયં નાસ્તિ ધરાતલે ।
તસ્માદ્‌ભયાચ્ચ સન્ત્રસ્તૌ યુષ્માકં શરણં ગતૌ

ત્રાહિ ત્વં દેવદેવેશ જગત્કર્તઃ ક્ષમાનિધે ।
પરિસ્ફોટય વિશ્વાત્મન્ સદ્યો મરણજં ભયમ્

બ્રહ્મોવાચ
કિમિદં પ્રાર્થનીયં વો વિપરીતં તુ સર્વથા ।
અદેયં સર્વથા સર્વૈઃ સર્વેભ્યો ભુવનત્રયે

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
મર્યાદા વિહિતા લોકે પૂર્વં વિશ્વકૃતા કિલ

મર્તવ્યં સર્વથા સર્વૈઃ પ્રાણિભિર્નાત્ર સંશયઃ ।
અન્યં પ્રાર્થયતં કામં દદામિ યચ્ચ વાઞ્છિતમ્

વ્યાસ ઉવાચ
તદાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય સુવિમૃશ્ય ચ દાનવૌ ।
ઊચતુઃ પ્રણિપત્યાથ બ્રહ્માણં પુરતઃ સ્થિતમ્

પુરુષૈરમરાદ્યૈશ્ચ માનવૈર્મૃગપક્ષિભિઃ ।
અવધ્યત્વં કૃપાસિન્ધો દેહિ નૌ વાઞ્છિતં વરમ્

નારી બલવતી કાસ્તિ યા નૌ નાશં કરિષ્યતિ ।
ન બિભીવઃ સ્ત્રિયઃ કામં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

અવધ્યૌ ભ્રાતરૌ સ્યાતાં નરેભ્યઃ પઙ્કજોદ્‌ભવ ।
ભયં ન સ્ત્રીજનેભ્યશ્ચ સ્વભાવાદબલા હિ સા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા તયોર્વાક્યં પ્રદદૌ વાઞ્છિતં વરમ્ ।
બ્રહ્મા પ્રસન્નમનસા જગામાથ સ્વમાલયમ્

ગતેઽથ ભવને તસ્મિન્દાનવૌ સ્વગૃહં ગતૌ ।
ભૃગું પુરોહિતં કૃત્વા ચક્રતુઃ પૂજનં તદા

શુભે દિને સુનક્ષત્રે જાતરૂપમયં શુભમ્ ।
કૃત્વા સિંહાસનં દિવ્યં રાજ્યાર્થં પ્રદદૌ મુનિઃ

શુમ્ભાય જ્યેષ્ઠભૂતાય દદૌ રાજ્યાસનં શુભમ્ ।
સેવનાર્થં તદૈવાશુ સમ્પ્રાપ્તા દાનવોત્તમાઃ

ચણ્ડમુણ્ડૌ મહાવીરૌ ભ્રાતરૌ બલદર્પિતૌ ।
સમ્પ્રાપ્તૌ સૈન્યસંયુક્તૌ રથવાજિગજાન્વિતૌ

ધૂમ્રલોચનનામા ચ તદ્‌રૂપશ્ચણ્ડવિક્રમઃ ।
શુમ્ભઞ્ચ ભૂપતિં શ્રુત્વા તદાગાદ્‌બલસંયુતઃ

રક્તબીજસ્તથા શૂરો વરદાનબલાધિકઃ ।
અક્ષૌહિણીભ્યાં સંયુક્તસ્તત્રૈવાગત્ય સઙ્ગતઃ

તસ્યૈકં કારણં રાજન્ સંગ્રામે યુધ્યતઃ સદા ।
દેહાદ્રુધિરસમ્પાતસ્તસ્ય શસ્ત્રાહતસ્ય ચ

જાયતે ચ યદા ભૂમાવુત્પદ્યન્તે હ્યનેકશઃ ।
તાદૃશાઃ પુરુષાઃ ક્રૂરા બહવઃ શસ્ત્રપાણયઃ

સમ્ભવન્તિ તદાકારાસ્તદ્‌રૂપાસ્તત્પરાક્રમાઃ ।
યુદ્ધં પુનસ્તે કુર્વન્તિ પુરુષા રક્તસમ્ભવાઃ

અતઃ સોઽપિ મહાવીર્યઃ સંગ્રામેઽતીવ દુર્જયઃ ।
અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં રક્તબીજો મહાસુરઃ

અન્યે ચ બહવઃ શૂરાશ્ચતુરઙ્ગસમન્વિતાઃ ।
શુમ્ભઞ્ચ નૃપતિં મત્વા બભૂવુસ્તસ્ય સેવકાઃ

અસંખ્યાતા તદા જાતા સેના શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ ।
પૃથિવ્યાઃ સકલં રાજ્યં ગૃહીતં બલવત્તયા

સેનાયોગં તદા કૃત્વા નિશુમ્ભઃ પરવીરહા ।
જગામ તરસા સ્વર્ગે શચીપતિજયાય ચ

ચકારાસૌ મહાયુદ્ધં લોકપાલૈઃ સમન્તતઃ ।
વૃત્રહા વજ્રપાતેન તાડયામાસ વક્ષસિ

સ વજ્રાભિહતો ભૂમૌ પપાત દાનવાનુજઃ ।
ભગ્નં બલં તદા તસ્ય નિશુમ્ભસ્ય મહાત્મનઃ

ભ્રાતરં મૂર્ચ્છિતં શ્રુત્વા શુમ્ભઃ પરબલાર્દનઃ ।
તત્રાગત્ય સુરાન્મર્વાંસ્તાડયામાસ સાયકૈઃ

કૃતં યુદ્ધં મહત્તેન શુમ્ભેનાક્લિષ્ટકર્મણા ।
નિર્જિતાસ્તુ સુરાઃ સર્વે સેન્દ્રાઃ પાલાશ્ચ સર્વશઃ

ઐન્દ્રં પદં તદા તેન ગૃહીતં બલવત્તયા ।
કલ્પપાદપસંયુક્તં કામધેનુસમન્વિતમ્

ત્રૈલોક્યં યજ્ઞભાગાશ્ચ હૃતાસ્તેન મહાત્મના ।
નન્દનં ચ વનં પ્રાપ્ય મુદિતોઽભૂન્મહાસુરઃ

સુધાયાશ્ચૈવ પાનેન સુખમાપ મહાસુરઃ ।
કુબેરં સ ચ નિર્જિત્ય તસ્ય રાજ્યં ચકાર હ

અધિકારં તથા ભાનોઃ શશિનશ્ચ ચકાર હ ।
યમઞ્ચૈવ વિનિર્જિત્ય જગ્રાહ તત્પદં તથા

વરુણસ્ય તથા રાજ્યં ચકાર વહ્નિકર્મ ચ ।
વાયોઃ કાર્યં નિશુમ્ભશ્ચ ચકાર સ્વબલાન્વિતઃ

તતો દેવા વિનિર્ધૂતા હૃતરાજ્યા હૃતશ્રિયઃ ।
સન્ત્યજ્ય નન્દનં સર્વે નિર્યયુર્ગિરિગહ્વરે

હૃતાધિકારાસ્તે સર્વે બભ્રમુર્વિજને વને ।
નિરાલમ્બા નિરાધારા નિસ્તેજસ્કા નિરાયુધાઃ

વિચેરુરમરાઃ સર્વે પર્વતાનાં ગુહાસુ ચ ।
ઉદ્યાનેષુ ચ શૂન્યેષુ નદીનાં ગહ્વરેષુ ચ

ન પ્રાપુસ્તે સુખં વાપિ સ્થાનભ્રષ્ટા વિચેતસઃ ।
લોકપાલા મહારાજ દૈવાધીનં સુખં કિલ

બલવન્તો મહાભાગા બહુજ્ઞા ધનસંયુતાઃ ।
કાલે દુઃખં તથા દૈન્યમાપ્નુવન્તિ નરાધિપ

ચિત્રમેતન્મહારાજ કાલસ્યૈવ વિચેષ્ટિતમ્ ।
યઃ કરોતિ નરં તાવદ્‌રાજાનં ભિક્ષુકં તતઃ

દાતારં યાચકં ચૈવ બલવન્તં તથાબલમ્ ।
પણ્ડિતં વિકલં કામં શૂરં ચાતીવ કાતરમ્

મખાનાઞ્ચ શતં કૃત્વા પ્રાપ્યેન્દ્રાસનમુત્તમમ્ ।
પુનર્દુઃખં પરં પ્રાપ્તં કાલસ્ય ગતિરીદૃશી

કાલઃ કરોતિ ધર્મિષ્ઠં પુરુષં જ્ઞાનસંયુતમ્ ।
તમેવાતીવ પાપિષ્ઠં જ્ઞાનલેશવિવર્જિતમ્

ન વિસ્મયોઽત્ર કર્તવ્યઃ સર્વથા કાલચેષ્ટિતે ।
બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદીનામપીદૃક્કષ્ટચેષ્ટિતમ્

વિષ્ણુર્જનનમાપ્નોતિ સૂકરાદિષુ યોનિષુ ।
હરઃ કપાલી સઞ્જાતઃ કાલેનૈવ બલીયસા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
શુમ્ભનિશુમ્ભદ્વારા સ્વર્ગવિજયવર્ણનં નામકવિંશોઽધ્યાયઃ