દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.2

મહિષાસુરોત્પત્તિઃ
રાજોવાચ
યોગેશ્વર્યાઃ પ્રભાવોઽયં કથિતશ્ચાતિવિસ્તરાત્ ।
બ્રૂહિ તચ્ચરિતં સ્વામિઞ્છ્રોતું કૌતૂહલં મમ

મહાદેવીપ્રભાવં વૈ શ્રોતું કો નાભિવાઞ્છતિ ।
યો જાનાતિ જગત્સર્વં તદુત્પન્નં ચરાચરમ્

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ મહામતે ।
શ્રદ્દધાનાય શાન્તાય ન બ્રૂયાત્સ તુ મન્દધીઃ

પુરા યુદ્ધમભૂદ્‌ ઘોરં દેવદાનવસેનયોઃ ।
પૃથિવ્યાં પૃથિવીપાલ મહિષાખ્યે મહીપતૌ

મહિષો નામ રાજેન્દ્ર ચકાર તપ ઉત્તમમ્ ।
ગત્વા હેમગિરૌ ચોગ્રં દેવવિસ્મયકારકમ્

વર્ષાણામયુતં પૂર્ણં ચિન્તયન્હૃદિ દેવતામ્ ।
તસ્ય તુષ્ટો મહારાજ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

તત્રાગત્યાબ્રવીદ્વાક્યં હંસારૂઢશ્ચતુર્મુખઃ ।
વરં વરય ધર્માત્મન્દદામિ તવ વાચ્છિતમ્

મહિષ ઉવાચ
અમરત્વં દેવદેવ વાઞ્છામિ દ્રુહિણ પ્રભો ।
યથા મૃત્યુ ભયં ન સ્યાત્તથા કુરુ પિતામહ

બ્રહ્મોવાચ
ઉત્પન્નસ્ય ધ્રુવં મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ ।
સર્વથા મરણોત્પત્તી સર્વેષાં પ્રાણિનાં કિલ

નાશઃ કાલેન સર્વેષાં પ્રાણિનાં દૈત્યપુઙ્ગવ ।
મહામહીધરાણાં ચ સમુદ્રાણાં ચ સર્વથા

એકં સ્થાનં પરિત્યજ્ય મરણસ્ય મહીપતે ।
પ્રબ્રૂહિ તં વરં સાધો યસ્તે મનસિ વર્તતે

મહિષ ઉવાચ
ન દેવાન્માનુષાદ્દૈત્યાન્મરણં મે પિતામહ ।
પુરુષાન્ન ચ મે મૃત્યુર્યોષા માં કા હનિષ્યતિ

તસ્માન્મે મરણં નૂનં કામિન્યાઃ કુરુ પદ્મજ ।
અબલા હન્ત માં હન્તું કથં શક્તા ભવિષ્યતિ

બ્રહ્મોવાચ
યદા કદાપિ દૈત્યેન્દ્ર નાર્યાસ્તે મરણં ધુવમ્ ।
ન નરેભ્યો મહાભાગ મૃતિસ્તે મહિષાસુર

વ્યાસ ઉવાચ
એવં દત્ત્વા વરં તસ્મૈ યયૌ બ્રહ્મા નિજાલયમ્ ।
સોઽપિ દૈત્યવરઃ પ્રાપ નિજં સ્થાનં મુદાન્વિતઃ

રાજોવાચ
મહિષઃ કસ્ય પુત્રોઽસૌ કથં જાતો મહાબલી ।
કથં ચ માહિષં રૂપં પ્રાપ્તં તેન મહાત્મના

વ્યાસ ઉવાચ
દનોઃ પુત્રૌ મહારાજ વિખ્યાતૌ ક્ષિતિમણ્ડલે ।
રમ્ભશ્ચૈવ કરમ્ભશ્ચ દ્વાવાસ્તાં દાનવોત્તમૌ

તાવપુત્રૌ મહારાજ પુત્રાર્થં તેપતુસ્તપઃ ।
બહૂન્વર્ષગણાન્કામં પુણ્યે પઞ્ચનદે જલે

કરમ્ભસ્તુ જલે મગ્નશ્ચકાર પરમં તપઃ ।
વૃક્ષં રસાલવટં પ્રાપ્ય રમ્ભોઽગ્નિમસેવત

પઞ્ચાગ્નિસાધનાસક્તઃ સ રમ્ભસ્તુ યદાભવત્ ।
જ્ઞાત્વા શચીપતિર્દુઃખમુદ્યયૌ દાનવૌ પ્રતિ

ગત્વા પઞ્ચનદે તત્ર ગ્રાહરૂપં ચકાર હ ।
વાસવસ્તુ કરમ્ભં તં તદા જગ્રાહ પાદયોઃ

નિજઘાન ચ તં દુષ્ટં કરમ્ભં વૃત્રસૂદનઃ ।
ભ્રાતરં નિહતં શ્રુત્વા રમ્ભઃ કોપં પરં ગતઃ

સ્વશીર્ષં પાવકે હોતુમૈચ્છચ્છિત્ત્વા કરેણ હ ।
કેશપાશે ગહીત્વાશુ વામેન ક્રોધસંયુતઃ

દક્ષિણેન કરેણોગ્રં ગૃહીત્વા ખડ્ગમુત્તમમ્ ।
છિનત્તિ શીર્ષં તત્તાવદ્વહ્નિના પ્રતિબોધિતઃ

ઉક્તશ્ચ દૈત્ય મૂર્ખોઽસિ સ્વશીર્ષં છેત્તુમિચ્છસિ ।
આત્મહત્યાતિદુઃસાધ્યા કથં ત્વં કર્તુમુદ્યતઃ

વરં વરય ભદ્રં તે યસ્તે મનસિ વર્તતે ।
મા મ્રિયસ્વ મૃતેનાદ્ય કિં તે કાર્યં ભવિષ્યતિ

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છુત્વા વચનં રમ્ભઃ પાવકસ્ય સુભાષિતમ્ ।
તતોઽબ્રવીદ્વચો રમ્ભસ્ત્યક્ત્વા કેશકલાપકમ્

યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ દેહિ મે વાઞ્છિતં વરમ્ ।
ત્રૈલોક્યવિજયી પુત્રઃ સ્યાન્નઃ પરબલાર્દનઃ

અજેયઃ સર્વથા સ સ્યાદ્દેવદાનવમાનવૈઃ ।
કામરૂપી મહાવીર્યઃ સર્વલોકાભિવન્દિતઃ

પાવકસ્તં તથેત્યાહ ભવિષ્યતિ તવેપ્સિતમ્ ।
પુત્રસ્તવ મહાભાગ મરણાદ્વિરમાધુના

યસ્યાં ચિત્તં તુ રમ્ભ ત્વં પ્રમદાયાં કરિષ્યસિ ।
તસ્યાં પુત્રો મહાભાગ ભવિષ્યતિ બલાધિકઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તો વહ્નિના રમ્ભો વચનં ચિત્તરઞ્જનમ્ ।
શ્રુત્વા પ્રણમ્ય પ્રયયૌ વહ્નિં તં દાનવોત્તમઃ

યક્ષૈઃ પરિવૃતં સ્થાનં રમણીયં શ્રિયાન્વિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચક્રે તદા ભાવં મહિષ્યાં દાનવોત્તમઃ

મત્તાયાં રૂપપૂર્ણાયાં વિહાયાન્યાઞ્ચ યોષિતમ્ ।
સા સમાગાચ્ચ તરસા કામયન્તી મુદાન્વિતા

રમ્ભોઽપિ ગમનં ચક્રે ભવિતવ્યપ્રણોદિતઃ ।
સા તુ ગર્ભવતી જાતા મહિષી તસ્ય વીર્યતઃ

તાં ગૃહીત્વાથ પાતાલં પ્રવિવેશ મનોહરમ્ ।
મહિષેભ્યશ્ચ તાં રક્ષન્પ્રિયામનુમતાં કિલ

કદાચિન્મહિષશ્ચાન્યઃ કામાર્તસ્તામુપાદ્રવત્ ।
સ્વયમાગત્ય તં હન્તું દાનવઃ સમુપાદ્રવત્

સ્વરક્ષાર્થં સમાગત્ય મહિષં સમતાડયત્ ।
સોઽપિ તં નિજઘાનાશુ શૃઙ્ગાભ્યાં કામમોહિતઃ

તાડિતસ્તેન તીક્ષ્ણાભ્યાં શૃઙ્ગાભ્યાં હૃદયે ભૃશમ્ ।
ભૂમૌ પપાત તરસા મમાર ચ વિમૂર્ચ્છિતઃ

મૃતે ભર્તરિ સા દીના ભયાર્તા વિદ્રુતા ભૃશમ્ ।
સા વેગાત્તં વટં પ્રાપ્ય યક્ષાણાં શરણં ગતા

પૃષ્ઠતસ્તુ ગતસ્તત્ર મહિષઃ કામપીડિતઃ ।
કામયાનસ્તુ તાં કામી બલવીર્યમદોદ્ધતઃ

રુદતી સા ભૃશં દીના દૃષ્ટા યક્ષૈર્ભયાતુરા ।
ધાવમાનં ચ તં વીક્ષ્ય યક્ષાસ્ત્રાતું સમાયયુઃ

યુદ્ધં સમભવદ્‌ ઘોરં યક્ષાણાં ચ હયારિણા ।
શરેણ તાડિતસ્તૂર્ણં પપાત ધરણીતલે

મૃતં રમ્ભં સમાનીય યક્ષાસ્તે પરમં પ્રિયમ્ ।
ચિતાયાં રોપયામાસુસ્તસ્ય દેહસ્ય શુદ્ધયે

મહિષી સા પતિં દૃષ્ટ્વા ચિતાયાં રોપિતં તદા ।
પ્રવેષ્ટું સા મતિં ચક્રે પતિના સહ પાવકમ્

વાર્યમાણાપિ યક્ષૈઃ સા પ્રવિવેશ હુતાશનમ્ ।
જ્વાલામાલાકુલં સાધ્વી પતિમાદાય વલ્લભમ્

મહિષસ્તુ ચિતામધ્યાત્સમુત્તસ્થૌ મહાબલઃ ।
રમ્ભોઽપ્યન્યદ્વપુઃ કૃત્વા નિઃસૃતઃ પુત્રવત્સલઃ

રક્તબીજોઽપ્યસૌ જાતો મહિષોઽપિ મહાબલઃ ।
અભિષિક્તસ્તુ રાજ્યેઽસૌ હયારિરસુરોત્તમૈઃ

એવં સ મહિષો જાતો રક્તબીજશ્ચ વીર્યવાન્ ।
અવધ્યસ્તુ સુરૈર્દૈત્યૈર્માનવૈશ્ચ નૃપોત્તમ

ઇત્યેતત્કથિતં રાજન્ જન્મ તસ્ય મહાત્મનઃ ।
વરપ્રદાનઞ્ચ તથા પ્રોક્તં સર્વં સવિસ્તરમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે મહિષાસુરોત્પત્તિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ