દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.1

યોગમાયાપ્રભાવવર્ણનમ્
ઋષય ઊચુઃ
ભવતા કથિતં સૂત મહદાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
કૃષ્ણસ્ય ચરિતં દિવ્યં સર્વપાતકનાશનમ્

સન્દેહોઽત્ર મહાભાગ વાસુદેવકથાનકે ।
જાયતે નઃ પ્રોચ્યમાને વિસ્તરેણ મહામતે

વને ગત્વા તપસ્તપ્તં વાસુદેવેન દુષ્કરમ્ ।
વિષ્ણોરંશાવતારેણ શિવસ્યારાધનં કૃતમ્

વરપ્રદાનં દેવ્યા ચ પાર્વત્યા યત્કૃતં પુનઃ ।
જગન્માતુશ્ચ પૂર્ણાયાઃ શ્રીદેવ્યા અંશભૂતયા

ઈશ્વરેણાપિ કૃષ્ણેન કુતસ્તૌ સમ્પ્રપૂજિતૌ ।
ન્યૂનતા વા કિમસ્ત્વસ્ય તદેવં સંશયો મમ

સૂત ઉવાચ
શૃણુધ્વં કારણં તત્ર મયા વ્યાસશ્રુતઞ્ચ યત્ ।
પ્રબ્રવીમિ મહાભાગાઃ કથાં કૃષ્ણગુણાન્વિતામ્

વૃત્તાન્તં વ્યાસતઃ શ્રુત્વા વૈરાટીસુતજસ્તદા ।
પુનઃ પપ્રચ્છ મેધાવી સન્દેહં પરમં ગતઃ

જનમેજય ઉવાચ
સમ્યક્સત્યવતીસૂનો શ્રુતં પરમકારણમ્ ।
તથાપિ મનસો વૃત્તિઃ સંશયં ન વિમુઞ્ચતિ

કૃષ્ણેનારાધિતઃ શમ્ભુસ્તપસ્તપ્ત્વાતિદારુણમ્ ।
વિસ્મયોઽયં મહાભાગ દેવદેવેન વિષ્ણુના

યઃ સર્વાત્માપિ સર્વેશઃ સર્વસિદ્ધિપ્રદઃ પ્રભુઃ ।
સ કથં કૃતવાન્ઘોરં તપઃ પ્રાકૃતવદ્ધરિઃ

જગત્કર્તું ક્ષમઃ કૃષ્ણસ્તથા પાલયિતું ક્ષમઃ ।
સંહર્તુમપિ કસ્માત્સ દારુણં તપ આચરત્

વ્યાસ ઉવાચ
સત્યમુક્તં ત્વયા રાજન્ વાસુદેવો જનાર્દનઃ ।
ક્ષમઃ સર્વેષુ કાર્યેષુ દેવાનાં દૈત્યસૂદનઃ

તથાપિ માનુષં દેહમાશ્રિતઃ પરમેશ્વરઃ ।
કૃતવાન્માનુષાન્ભાવાન્વર્ણાશ્રમસમાશ્રિતાન્

વૃદ્ધાનાં પૂજનં ચૈવ ગુરુપાદાભિવન્દનમ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં તથા સેવા દેવતારાધનં તથા

શોકે શોકાભિયોગશ્ચ હર્ષે હર્ષસમુન્નતિઃ ।
દૈન્યં નાનાપવાદાશ્ચ સ્ત્રીષુ કામોપસેવનમ્

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભઃ કાલે કાલે ભવન્તિ હિ ।
તથા ગુણમયે દેહે નિર્ગુણત્વં કથં ભવેત્

સૌબલીશાપજાદ્દોષાત્તથા બ્રાહ્મણશાપજાત્ ।
નિધનં યાદવાનાં તુ કૃષ્ણદેહસ્ય મોચનમ્

હરણં લુણ્ઠનં તદ્વત્તત્પત્‍નીનાં નરાધિપ ।
અર્જુનસ્યાસ્ત્રમોક્ષે ચ ક્લીબત્વં તસ્કરેષુ ચ

અજ્ઞત્વં હરણે ગેહાત્તત્પ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધયોઃ ।
એવં માનુષદેહેઽસ્મિન્માનુષં ખલુ ચેષ્ટિતમ્

વિષ્ણોરંશાવતારેઽસ્મિન્નારાયણમુનેસ્તથા ।
અંશજે વાસુદેવેઽત્ર કિં ચિત્રં શિવસેવને

સ હિ સર્વેશ્વરો દેવો વિષ્ણોરપિ ચ કારણમ્ ।
સુષુપ્તસ્થાનનાથઃ સ વિષ્ણુના ચ પ્રપૂજિતઃ

તદંશભૂતાઃ કૃષ્ણાદ્યાસ્તૈઃ કથં ન સ પૂજ્યતે ।
અકારો ભગવાન્બ્રહ્માપ્યુકારઃ સ્યાદ્ધરિઃ સ્વયમ્

મકારો ભગવાન્ રુદ્રોઽપ્યર્ધમાત્રા મહેશ્વરી ।
ઉત્તરોત્તરભાવેનાપ્યુત્તમત્વં સ્મૃતં બુધૈઃ

અતઃ સર્વેષુ શાસ્ત્રેષુ દેવી સર્વોત્તમા સ્મૃતા ।
અર્ધમાત્રાસ્થિતા નિત્યા યાનુચ્ચાર્યા વિશેષતઃ

વિષ્ણોરપ્યથિકો રુદ્રો વિષ્ણુસ્તુ બ્રહ્મણોઽધિકઃ ।
તસ્માન્ન સંશયઃ કાર્યઃ કૃષ્ણેન શિવપૂજને

ઇચ્છયા બ્રહ્મણો વક્ત્રાદ્વરદાનાર્થમુદ્‌બભૌ ।
મૂલરુદ્રસ્યાંશભૂતો રુદ્રનામા દ્વિતીયકઃ

સોઽપિ પૂજ્યોઽસ્તિ સર્વેષાં મૂલરુદ્રસ્ય કા કથા ।
દેવીતત્ત્વસ્ય સાન્નિધ્યાદુત્તમત્વં સ્મૃતં શિવે

અવતારા હરેરેવં પ્રભવન્તિ યુગે યુગે ।
યોગમાયાપ્રભાવેણ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યા નેત્રપક્ષ્મપરિસઞ્ચલનેન સમ્ય-
ગ્‌વિશ્વં સૃજત્યવતિ હન્તિ નિગૂઢભાવા ।
સૈષા કરોતિ સતતં દ્રુહિણાચ્યુતેશાન્
નાનાવતારકલને પરિભૂયમાનાન્

સૂતીગૃહાદ્‌વ્રજનમપ્યનયા નિયુક્તં
સંગોપિતશ્ચ ભવને પશુપાલરાજ્ઞઃ ।
સમ્પ્રાપિતશ્ચ મધુરાં વિનિયોજિતશ્ચ
શ્રીદ્વારકાપ્રણયને નનુ ભીતચિત્તઃ

નિર્માય ષોડશસહસ્રશતાર્ધકાસ્તા
નાર્યોઽષ્ટસમ્મતતરાઃ સ્વકલાસમુત્થાઃ ।
તાસાં વિલાસવશગં તુ વિધાય કામં
દાસીકૃતો હિ ભગવાનનયાપ્યનન્તઃ

એકાપિ બન્ધનવિધૌ યુવતી સમર્થા
પુંસો યથા સુદૃઢલોહમયં તુ દામ ।
કિં નામ ષોડશસહસ્રશતાર્ધકાશ્ચ
તં સ્વીકૃતં શુકમિવાતિનિબન્ધયન્તિ

સાત્રાજિતીવશગતેન મુદાન્વિતેન
પ્રાપ્તં સુરેન્દ્રભવનં હરિણા તદાનીમ્ ।
કૃત્વા મૃધં મઘવતા વિહૃતસ્તરૂણા-
મીશઃ પ્રિયાસદનભૂષણતાં ય આપ

યો ભીમજાં હિ હૃતવાઞ્છિશુપાલકાદી-
ઞ્જિત્વા વિધિં નિખિલધર્મકૃતો વિધિત્સુઃ ।
જગ્રાહ તાં નિજબલેન ચ ધર્મપત્‍નીં
કોઽસૌ વિધિઃ પરકલત્રહૃતૌ વિજાતઃ

અહઙ્કારવશઃ પ્રાણી કરોતિ ચ શુભાશુભમ્ ।
વિમૂઢો મોહજાલેન તત્કૃતેનાતિપાતિના

અહઙ્કારાદ્ધિ સઞ્જાતમિદં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
મૂલાદ્ધરિહરાદીનામુગ્રાત્પ્રકૃતિસમ્ભવાત્

અહઙ્કારપરિત્યક્તો યદા ભવતિ પદ્મજઃ ।
તદા વિમુક્તો ભવતિ નોચેત્સંસારકર્મકૃત્

તન્મુક્તસ્તુ વિમુક્તો હિ બદ્ધસ્તદ્વશતાં ગતઃ ।
ન નારી ન ધનં ગેહં ન પુત્રા ન સહોદરાઃ

બન્ધનં પ્રાણિનાં રાજન્નહઙ્કારસ્તુ બન્ધકઃ ।
અહં કર્તા મયા ચેદં કૃતં કાર્યં બલીયસા

કરિષ્યામિ કરોમ્યેવં સ્વયં બધ્નાતિ પ્રાણભૃત્ ।
કારણેન વિના કાર્યં ન સમ્ભવતિ કર્હિચિત્

યથા ન દૃશ્યતે જાતો મૃત્પિણ્ડેન વિના ઘટઃ ।
વિષ્ણુઃ પાલયિતા વિશ્વસ્યાહઙ્કારસમન્વિતઃ

અન્યથા સર્વદા ચિન્તામ્બુધૌ મગ્નઃ કથં ભવેત્ ।
અહઙ્કારવિમુક્તસ્તુ યદા ભવતિ માનવઃ

અવતારપ્રવાહેષુ કથં મજ્જેચ્છુભાશયઃ ।
મોહમૂલમહઙ્કારઃ સંસારસ્તત્સમુદ્‌ભવઃ

અહઙ્કારવિહીનાનાં ન મોહો ન ચ સંસૃતિઃ ।
ત્રિવિધઃ પુરુષઃ પ્રોક્તઃ સાત્ત્વિકો રાજસસ્તથા

તામસસ્તુ મહારાજ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદિષુ ।
ત્રિવિધસ્ત્રિષુ રાજેન્દ્ર કાજેશાદિષુ સર્વદા

અહઙ્કારઃ સદા પ્રોક્તો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
અહઙ્કારેણ તેનૈવ બદ્ધા એતે ન સંશયઃ

માયાવિમોહિતા મન્દાઃ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
કરોતિ સ્વેચ્છયા વિષ્ણુરવતારાનનેકશઃ

મન્દોઽપિ દુઃખગહને ગર્ભવાસેઽતિસઙ્કટે ।
ન કરોતિ મતિં વિદ્વાન્કથં કુર્યાત્સ ચક્રભૃત્

કૌસલ્યાદેવકીગર્ભે વિષ્ઠામલસમાકુલે ।
સ્વેચ્છયા પ્રવદન્ત્યદ્ધા ગતો હિ મધુસૂદનઃ

વૈકુણ્ઠસદનં ત્યક્ત્વા ગર્ભવાસે સુખં નુ કિમ્ ।
ચિન્તાકોટિસમુત્થાને દુઃખદે વિષસમ્મિતે

તપસ્તપ્ત્વા ક્રતૂન્કૃત્વા દત્ત્વા દાનાન્યનેકશઃ ।
ન વાઞ્છન્તિ યતો લોકા ગર્ભવાસં સુદુઃખદમ્

સ કથં ભગવાન્વિષ્ણુઃ સ્વવશશ્ચેજ્જનાર્દનઃ ।
ગર્ભવાસરુચિર્ભૂયાદ્‌ભવેત્સ્વવશતા યદિ

જાનીહિ ત્વં મહારાજ યોગમાયાવશે જગત્ ।
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં દેવમાનુષતિર્યગમ્

માયાતન્ત્રીનિબદ્ધા યે બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ ।
ભ્રમન્તિ બન્ધમાયાન્તિ લીલયા ચોર્ણનાભવત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે યોગમાયાપ્રભાવવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ