દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.15

અસિલોમબિડાલાખ્યવધવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
તૌ તયા નિહતૌ શ્રુત્વા મહિષો વિસ્મયાન્વિતઃ ।
પ્રેષયામાસ દૈતેયાંસ્તદ્વધાર્થં મહાબલાન્

અસિલોમબિડાલાખ્યપ્રમુખાન્ યુદ્ધદુર્મદાન્ ।
સૈન્યેન મહતા યુક્તાન્સાયુધાન્સપરિચ્છદાન્

તે તત્ર દદૃશુર્દેવીં સિંહસ્યોપરિ સંસ્થિતામ્ ।
અષ્ટાદશભુજાં દિવ્યાં ખડ્ગખેટકધારિણીમ્

અસિલોમાગ્રતો ગત્વા તામુવાચ હસન્નિવ ।
વિનયાવનતઃ શાન્તો દેવીં દૈત્યવધોદ્યતામ્

અસિલોમોવાચ
દેવિ બ્રૂહિ વચઃ સત્યં કિમર્થમિહ સુન્દરિ ।
આગતાસિ કિમર્થં વા હંસિ દૈત્યાન્નિરાગસઃ

કારણં કથયાદ્ય ત્વં ત્વયા સન્ધિં કરોમ્યહમ્ ।
કાઞ્ચનં મણિરત્‍નાનિ ભાજનાનિ વરાણિ ચ

યાનીચ્છસિ વરારોહે ગહીત્વા ગચ્છ મા ચિરમ્ ।
કિમર્થં યુદ્ધકામાસિ દુઃખસન્તાપવર્ધનમ્

કથયન્તિ મહાત્માનો યુદ્ધં સર્વસુખાપહમ્ ।
કોમલેઽતીવ તે દેહે પુષ્પઘાતાસહે ભૃશમ્

કિમર્થં શસ્ત્રસમ્પાતાન્સહસીતિ વિસિસ્મિયે ।
ચાતુર્યસ્ય ફલં શાન્તિઃ સતતં સુખસેવનમ્

તત્કિમર્થં દુઃખહેતું સંગ્રામં કર્તુમિચ્છસિ ।
સંસારેઽત્ર સુખં ગ્રાહ્યં દુઃખં હેયમિતિ સ્થિતિઃ

તત્સુખં દ્વિવિધં પ્રોક્તં નિત્યાનિત્યપ્રભેદતઃ ।
આત્મજ્ઞાનં સુખં નિત્યમનિત્યં ભોગજં સ્મૃતમ્

નાશાત્મકં તુ તત્ત્યાજ્યં વેદશાસ્ત્રાર્થચિન્તકૈઃ ।
સૌગતાનાં મતં ચેત્ત્વં સ્વીકરોષિ વરાનને

તથાપિ યૌવનં પ્રાપ્ય ભુંક્ષ્વ ભોગાનનુત્તમાન્ ।
પરલોકસ્ય સન્દેહો યદિ તેઽસ્તિ કૃશોદરિ

સ્વર્ગભોગપરા નિત્યં ભવ ભામિનિ ભૂતલે ।
અનિત્યં યૌવનં દેહે જ્ઞાત્વેતિ સુકૃતં ચરેત્

પરોપતાપનં કાર્યં વર્જનીયં સદા બુધૈઃ ।
અવિરોધેન કર્તવ્યં ધર્માર્થકામસેવનમ્

તસ્માત્ત્વમપિ કલ્યાણિ મતિં ધર્મે સદા કુરુ ।
અપરાધં વિના દૈત્યાન્કસ્માન્મારયસેઽમ્બિકે

દયાધર્મોઽસ્ય દેહોઽસ્તિ સત્યે પ્રાણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તસ્માદ્દયા તથા સત્યં રક્ષણીયં સદા બુધૈઃ

કારણં વદ સુશ્રોણિ દાનવાનાં વધે તવ ।
દેવ્યુવાચ
ત્વયા પૃષ્ટં મહાબાહો કિમર્થમિહ ચાગતા

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ હનને ચ પ્રયોજનમ્ ।
વિચરામિ સદા દૈત્ય સર્વલોકેષુ સર્વદા

ન્યાયાન્યાયૌ ચ ભૂતાનાં પશ્યન્તી સાક્ષિરૂપિણી ।
ન મે કદાપિ ભોગેચ્છા ન લોભો ન ચ વૈરિતા

ધર્માર્થં વિચરામ્યત્ર સંસારે સાધુરક્ષણમ્ ।
વ્રતમેતત્તુ નિયતં પાલયામિ નિજં સદા

સાધૂનાં રક્ષણં કાર્યં હન્તવ્યા યેઽપ્યસાધવઃ ।
વેદસંરક્ષણં કાર્યમવતારૈરનેકશઃ

યુગે યુગે તાનેવાહમવતારાન્બિભર્મિ ચ ।
મહિષસ્તુ દુરાચારો દેવાન્વૈ હન્તુમુદ્યતઃ

જ્ઞાત્વાહં તદ્વધાર્થં ભોઃ પ્રાપ્તાસ્મિ રાક્ષસાધુના ।
તં હનિષ્યે દુરાચારં સુરશત્રું મહાબલમ્

ગચ્છ વા તિષ્ઠ કામં ત્વં સત્યમેતદુદાહૃતમ્ ।
બ્રૂહિ વા તં દુરાત્માનં રાજાનં મહિષીસુતમ્

કિમન્યાન્ પ્રેષયસ્યત્ર સ્વયં યુદ્ધં કુરુષ્વ હ ।
સન્ધિઞ્ચેત્કર્તુમિચ્છાસ્તિ રાજ્ઞસ્તવ મયા સહ

સર્વે ગચ્છન્તુ પાતાલં વૈરં ત્યક્ત્વા યથાસુખમ્ ।
દેવદ્રવ્યં તુ યત્કિઞ્ચિદ્ધૃતં જિત્વા રણે સુરાન્ ।
તદ્દત્ત્વા યાન્તુ પાતાલં પ્રહ્લાદો યત્ર તિષ્ઠતિ

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છુત્વા વચનં દેવ્યા અસિલોમા પુરઃસ્થિતઃ ।
બિડાલાખ્યં મહાવીરં પપ્રચ્છ પ્રીતિપૂર્વકમ્

અસિલોમોવાચ
શ્રુતં તેઽદ્ય બિડાલાખ્ય ભવાન્યા કથિતં ચ યત્ ।
એવં ગતે કિં કર્તવ્યો વિગ્રહઃ સન્ધિરેવ વા

બિડાલાખ્ય ઉવાચ
ન સન્ધિકામોઽસ્તિ નૃપોઽભિમાની
યુદ્ધે ચ મૃત્યું નિયતં હિ જાનન્ ।
દૃષ્ટ્વા હતાન્ પ્રેરયતે તથાસ્મા-
ન્દૈવ હિ કોઽતિક્રમિતું સમર્થઃ

(દુઃસાધ્ય એવાસ્ત્વિહ સેવકાનાં
ધર્મઃ સદા માનવિવર્જિતાનામ્ ।
આજ્ઞાપરાણાં વશવર્તિકાનાં
પાઞ્ચાલિકાનામિવ સૂત્રભેદાત્ ॥)
ગત્વા કથં તસ્ય પુરસ્ત્વયા ચ
મયાપિ વક્તવ્યમિદં કઠોરમ્ ।
ગચ્છન્તુ પાતાલમિતશ્ચ સર્વે
દત્ત્વાથ રત્‍નાનિ ધનં સુરાણામ્

(પ્રિયં હિ વક્તવ્યમસત્યમેવ
ન ચ પ્રિયં સ્યાદ્ધિતકૃત્તુ ભાષિતમ્ ।
સત્યં પ્રિયં નો ભવતીહ કામં
મૌનં તતો બુદ્ધિમતાં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥)
ન ફલ્ગુવાક્યૈઃ પ્રતિબોધનીયો
રાજા તુ વીરૈરિતિ નીતિશાસ્ત્રમ્

ન નૂનં તત્ર ગન્તવ્યં હિતં વા વક્તુમાદરાત્ ।
પ્રષ્ટું વાપિ ગતે રાજા કોપયુક્તો ભવિષ્યતિ

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય કર્તવ્યં યુદ્ધં પ્રાણસ્ય સંશયે ।
સ્વામિકાર્યં પરં મત્વા મરણં તૃણવત્તથા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તૌ વીરૌ સંસ્થિતૌ યુદ્ધતત્પરૌ ।
ધનુર્બાણધરૌ તત્ર સન્નદ્ધૌ રથસઙ્ગતૌ

પ્રથમં તુ બિડાલાખ્યઃ સપ્તબાણાન્મુમોચ હ ।
અસિલોમા સ્થિતો દૂરે પ્રેક્ષકઃ પરમાસ્ત્રવિત્

ચિચ્છેદ તાંસ્તથાપ્રાપ્તાનમ્બિકા સ્વશરૈઃ શરાન્ ।
બિડાલાખ્યં ત્રિભિર્બાણૈર્જઘાન ચ શિલાશિતૈઃ

પ્રાપ્ય બાણવ્યથાં દૈત્યઃ પપાત સમરાઙ્ગણે ।
મૂર્ચ્છિતોઽથ મમારાશુ દાનવો દૈવયોગતઃ

બિડાલાખ્યં હતં દૃષ્ટ્વા રણે શક્તિશરોત્કરૈઃ ।
અસિલોમા ધનુષ્પાણિઃ સંસ્થિતો યુદ્ધતત્પરઃ

ઊર્ધ્વં સવ્યં કરં કૃત્વા તામુવાચ મિતં વચઃ ।
દેવિ જાનામિ મરણં દાનવાનાં દુરાત્મનામ્

તથાપિ યુદ્ધં કર્તવ્યં પરાધીનેન વૈ મયા ।
મહિષો મન્દબુદ્ધિશ્ચ ન જાનાતિ પ્રિયાપ્રિયે

તદગ્રે નૈવ વક્તવ્યં હિતં ચૈવાપ્રિયં મયા ।
મર્તવ્યં વીરધર્મેણ શુભં વાપ્યશુભં ભવેત્

દૈવમેવ પરં મન્યે ધિપૌરુષમનર્થકમ્ ।
પતન્તિ દાનવાસ્તૂર્ણં તવ બાણહતા ભુવિ

ઇત્યુક્ત્વા શરવૃષ્ટિં સ ચકાર દાનવોત્તમઃ ।
દેવી ચિચ્છેદ તાન્બાણૈરપ્રાપ્તાંસ્તુ નિજાન્તિકે

અન્યૈર્વિવ્યાધ તં તૂર્ણમસિલોમાનમાશુગૈઃ ।
વીક્ષિતામરસઙ્ઘૈશ્ચ કોપપૂર્ણાનના તદા

શુશુભે દાનવઃ કામં બાણૈર્વિદ્ધતનુઃ કિલ ।
સ્રવદ્‌રુધિરધારઃ સ પ્રફુલ્લઃ કિંશુકો યથા

અસિલોમા ગદાં ગુર્વીં લૌહીમુદ્યમ્ય વેગતઃ ।
દુદ્રાવ ચણ્ડિકાં કોપાત્સિંહં મૂર્ધ્નિ જઘાન હ

સિંહોઽપિ નખરાઘાતૈસ્તં દદાર ભુજાન્તરે ।
અગણય્ય ગદાઘાતં કૃતં તેન બલીયસા

ઉત્પત્ય તરસા દૈત્યો ગદાપાણિઃ સુદારુણઃ ।
સિંહમૂર્ધ્નિ સમારુહ્ય જઘાન ગદયામ્બિકામ્

કૃતં તેન પ્રહારં તુ વઞ્ચયિત્વા વિશાંપતે ।
ખડ્ગેન શિતધારેણ શિરશ્ચિચ્છેદ કણ્ઠતઃ

છિન્ને શિરસિ દૈત્યેન્દ્રઃ પપાત તરસા ક્ષિતૌ ।
હાહાકારો મહાનાસીત્સૈન્યે તસ્ય દુરાત્મનઃ

જય દેવીતિ દેવાસ્તા તુષ્ટુવુર્જગદમ્બિકામ્ ।
દેવદુન્દુભયો નેદુર્જગુશ્ચ નૃપ કિન્નરાઃ

નિહતૌ દાનવૌ વીક્ષ્ય પતિતૌ ચ રણાઙ્ગણે ।
નિહતાઃ સૈનિકાઃ સર્વે તત્ર કેસરિણા બલાત્

ભક્ષિતાશ્ચ તથા કેચિન્નિઃશેષં તદ્‌રણં કૃતમ્ ।
ભગ્નાઃ કેચિદ્‌ ગતા મન્દા મહિષં પ્રતિ દુઃખિતાઃ

ચુક્રુશૂ રુરુદુશ્ચૈવ ત્રાહિ ત્રાહીતિ ભાષણૈઃ ।
અસિલોમબિડાલાખ્યૌ નિહતૌ નૃપસત્તમ

અન્યે યે સૈનિકા રાજન્ સિંહેન ભક્ષિતાશ્ચ તે ।
એવં બ્રુવન્તો રાજાનં તદા ચક્રુશ્ચ વૈશસમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં મહિષો દુર્મનાસ્તદા ।
બભૂવ ચિન્તાકુલિતો વિમના દુઃખસંયુતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાયુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે અસિલોમબિડાલાખ્યવધવર્ણનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ