દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.14

તામ્રચિક્ષુરાખ્યવધવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
દુર્મુખં નિહતં શ્રુત્વા મહિષઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
ઉવાચ દાનવાન્સર્વાન્કિં જાતમિતિ ચાસકૃત્

નિહતૌ દાનવૌ શૂરૌ રણે દુર્મુખબાષ્કલૌ ।
તન્વ્યા તત્પરમાશ્ચર્યં પશ્યન્તુ દૈવચેષ્ટિતમ્

કાલો હિ બલવાન્કર્તા સતતં સુખદુઃખયોઃ ।
નરાણાં પરતન્ત્રાણાં પુણ્યપાપાનુયોગતઃ

નિહતૌ દાનવશ્રેષ્ઠૌ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્ ।
બ્રુવન્તુ મિલિતાઃ સર્વે યદ્યુક્તં કાર્યસઙ્કટે

વ્યાસ ઉવાચ
એવં બ્રુવતિ રાજેન્દ્ર મહિષેઽતિબલાન્વિતે ।
ચિક્ષુરાખ્યસ્તુ સેનાનીસ્તમુવાચ મહારથઃ

રાજન્નહં હનિષ્યામિ કા ચિન્તા સ્ત્રીવિહિંસને ।
ઇત્યુક્ત્વા સ્વબલૈર્યુક્તઃ પ્રયયૌ રથસંયુતઃ

દ્વિતીયં પાર્ષ્ણિરક્ષં તુ કૃત્વા તામ્રં મહાબલમ્ ।
મહતા સૈન્યઘોષેણ પૂરયન્ગગનં દિશઃ

તમાગચ્છન્તમાલોક્ય દેવી ભગવતી શિવા ।
ચકાર શઙ્ખજ્યાઘોષં ઘણ્ટાનાદં મહાદ્‌ભુતમ્

તત્રસુસ્તેન શબ્દેન તે ચ સર્વે સુરારયઃ ।
કિમેતદિતિ ભાષન્તો દુદ્રુવુર્ભયકમ્પિતાઃ

ચિક્ષુરાખ્યસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા પલાયનપરાયણાન્ ।
ઉવાચાતીવ સંકુદ્ધઃ કિં ભયં વઃ સમાગતમ્

અદ્યૈવાહં હનિષ્યામિ બાણૈર્બાલાં મદોન્નતામ્ ।
તિષ્ઠન્ત્વત્ર ભયં ત્યક્ત્વા દૈત્યાઃ સમરમૂર્ધનિ

ઇત્યુક્ત્વા દાનવશ્રેષ્ઠશ્ચાપપાણિર્બલાન્વિતઃ ।
આગત્ય સઙ્ગરે દેવીમિત્યુવાચ ગતવ્યથઃ

કિં ગર્જસિ વિશાલાક્ષિ ભીષયન્તીતરાન્નરાન્ ।
નાહં બિભેમિ તન્વઙ્‌ગિ શ્રુત્વા તેઽદ્ય વિચેષ્ટિતમ્

સ્ત્રીવધે દૂષણં જ્ઞાત્વા તથૈવાકીર્તિસમ્ભવમ્ ।
ઉપેક્ષાં કુરુતે ચિત્તં મદીયં વામલોચને

સ્ત્રીણાં યુદ્ધં કટાક્ષૈશ્ચ તથા હાવૈશ્ચ સુન્દરિ ।
ન શસ્ત્રૈર્વિહિતં ક્વાપિ ત્વાદૃશીનાં કદાચન

પુષ્પૈરપિ ન યોદ્ધવ્યં કિં પુનર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ભવાદૃશીનાં દેહેષુ દુનોતિ માલતીદલમ્

ધિગ્જન્મ માનુષે લોકે ક્ષાત્રધર્માનુજીવિનામ્ ।
લાલિતોઽયં પ્રિયો દેહઃ કૃન્તનીયઃ શિતૈઃ શરૈઃ

તૈલાભ્યઙ્ગૈઃ પુષ્પવાતૈસ્તથા મિષ્ટાન્નભોજનૈઃ ।
પોષિતોઽયં પ્રિયો દેહો ઘાતનીયઃ પરેષુભિઃ

દેહં છિત્ત્વાસિધારાભિર્ધનભૃજ્જાયતે નરઃ ।
ધિગ્ધનં દુઃખદં પૂર્વં પશ્ચાત્કિં સુખદં ભવેત્

ત્વમપ્યજ્ઞૈવ વામોરુ યુદ્ધમાકાઙ્ક્ષસે યતઃ ।
સુખં સમ્ભોગજં ત્યક્ત્વા કં ગુણં વેત્સિ સઙ્ગરે

ખડ્ગપાતં ગદાઘાતં ભેદનઞ્જ શિલીમુખૈઃ ।
મરણાન્તે તુ સંસ્કારો ગોમાયુમુખકર્ષણમ્

તસ્યૈવ કવિભિર્ધૂર્તૈઃ કૃતં ચાતીવ શંસનમ્ ।
રણે મૃતાનાં સ્વઃપ્રાપ્તિરર્થવાદોઽસ્તિ કેવલઃ

તસ્માદ્‌ ગચ્છ વરારોહે યત્ર તે રમતે મનઃ ।
ભજ વા ભૂપતિં નાથં હયારિં સુરમર્દનમ્

વ્યાસ ઉવાચ
એવં બ્રુવાણં તં દૈત્યં પ્રોવાચ જગદમ્બિકા ।
કિં મૃષા ભાષસે મૂઢ બુદ્ધિમાનિવ પણ્ડિતઃ

નીતિશાસ્ત્રં ન જાનાસિ વિદ્યાં ચાન્વીક્ષિકીં તથા ।
ન સેવિતાસ્ત્વયા વૃદ્ધા ન ધર્મે મતિરસ્તિ તે

મૂર્ખસેવાપરો યસ્માત્તસ્માત્ત્વં મૂર્ખ એવ હિ ।
રાજધર્મં ન જાનાસિ કિં બ્રવીષિ મમાગ્રતઃ

સંગ્રામે મહિષં હત્વા કૃત્વા રુધિરકર્દમમ્ ।
યશઃસ્તમ્ભં સ્થિરં કૃત્વા ગમિષ્યામિ યથાસુખમ્

દેવાનાં દુઃખદાતારં દાનવં મદગર્વિતમ્ ।
હનિષ્યેઽહં દુરાચારં યુદ્ધં કુરુ સ્થિરો ભવ

જીવિતેચ્છાસ્તિ ચેન્મૂઢ મહિષસ્ય તથા તવ ।
તદા ગચ્છન્તુ પાતાલં દાનવાઃ સર્વ એવ તે

મુમૂર્ષા યદિ વશ્ચિત્તે યુદ્ધં કુર્વન્તુ સત્વરાઃ ।
સર્વાનેવ વધિષ્યામિ નિશ્ચયોઽયં મમાધુના

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા દાનવો બલદર્પિતઃ ।
મુમોચ બાણવૃષ્ટિં તાં ઘનવૃષ્ટિમિવાપરામ્

ચિચ્છેદ તસ્ય સા બાણાન્સ્વબાણૈર્નિશિતૈસ્તદા ।
જઘાન તં તથા ઘોરૈરાશીવિષસમૈઃ શરૈઃ

યુદ્ધં પરસ્પરં તત્ર બભૂવ વિસ્મયપ્રદમ્ ।
ગદયા ઘાતયામાસ તં રથાજ્જગદમ્બિકા

મૂર્ચ્છાં પ્રાપ સ દુષ્ટાત્મા ગદયાભિહતો ભૃશમ્ ।
મુહૂર્તદ્વયમાત્રં તુ રથોપસ્થ ઇવાચલઃ

તં તથા મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા તામ્રઃ પરબલાર્દનઃ ।
આજગામ રણે યોદ્ધું ચણ્ડિકાં પ્રતિ ચાપલાત્

આગચ્છન્તં તુ તં વીક્ષ્ય હસન્તી પ્રાહ ચણ્ડિકા ।
એહ્યેહિ દાનવશ્રેષ્ઠ યમલોકં નયામ્યહમ્

કિં ભવદ્‌ભિઃ સમાયાતૈરબલૈશ્ચ ગતાયુષૈઃ ।
મહિષઃ કિં ગૃહે મૂઢઃ કરોતિ જીવનોદ્યમમ્

કિં ભવદ્‌ભિર્હતૈર્મન્દૈર્મમાપિ વિફલઃ શ્રમઃ ।
અહતે મહિષે પાપે સુરશત્રૌ દુરાત્મનિ

તસ્માદ્યૂયં ગૃહં ગત્વા મહિષં પ્રેષયન્ત્વિહ ।
પશ્યેન્માં સોઽપિ મન્દાત્મા યાદૃશીં તાદૃશીં સ્થિતામ્

તામ્રસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા બાણવૃષ્ટિં ચકાર હ ।
ચણ્ડિકાં પ્રતિ કોપેન કર્ણાકૃષ્ટશરાસનઃ

ભગવત્યપિ તામ્રાક્ષી સમાકૃષ્ય શરાસનમ્ ।
બાણાન્મુમોચ તરસા હન્તુકામા સુરાહિતમ્

ચિક્ષુરાખ્યોઽપિબલવાન્મૂર્ચ્છાં ત્યક્ત્વોત્થિતઃ પુનઃ ।
ગૃહીત્વા સશરં ચાપં તસ્થૌ તત્સમ્મુખઃ ક્ષણાત્

ચિક્ષુરાખ્યશ્ચ તામ્રશ્ચ દ્વાવપ્યતિબલોત્કટૌ ।
યુયુધાતે મહાવીરૌ સહ દેવ્યા રણાઙ્ગણે

કુપિતા ચ મહામાયા વવર્ષ શરસન્તતિમ્ ।
ચકાર દાનવાન્ સર્વાન્ બાણક્ષતતનુચ્છદાન્

અસુરાઃ ક્રોધસમ્મૂઢા બભૂવુઃ શરતાડિતાઃ ।
ચિક્ષિપુઃ શરજાલાનિ દેવીં પ્રતિ રુષાન્વિતાઃ

બભુસ્તે રાક્ષસાસ્તત્ર કિંશુકા ઇવ પુષ્પિણઃ ।
શિલીમુખક્ષતાઃ સર્વે વસન્તે ચ વને રણે

બભૂવ તુમુલં યુદ્ધં તામ્રેણ સહ સંયુગે ।
વિસ્મયં પરમં જગ્મુર્દેવા યે પ્રેક્ષકાઃ સ્થિતાઃ

તામ્રો મુસલમાદાય લોહજં દારુણં દૃઢમ્ ।
જઘાન મસ્તકે સિંહં જહાસ ચ નનર્દ ચ

નર્દમાનં તદા તં તુ દૃષ્ટ્વા દેવી રુષાન્વિતા ।
ખડ્ગેન શિતધારેણ શિરશ્ચિચ્છેદ સત્વરા

છિન્ને શિરસિ તામ્રસ્તુ વિશીર્ષો મુસલી બલી ।
બભ્રામ ક્ષણમાત્રં તુ પપાત રણમસ્તકે

પતિતં તામ્રમાલોક્ય ચિક્ષુરાખ્યો મહાબલઃ ।
ખડ્ગમાદાય તરસા દુદ્રાવ ચણ્ડિકાં પ્રતિ

ભગવત્યપિ તં દૃષ્ટ્વા ખડ્ગપાણિમુપાગતમ્ ।
દાનવં પઞ્ચભિર્બાણૈર્જઘાન તરસા રણે

એકેન પાતિતં ખડ્ગં દ્વિતીયેન તુ તત્કરઃ ।
કણ્ઠાચ્ચ મસ્તકં તસ્ય કૃન્તિતં ચાપરૈઃ શરૈઃ

એવં તૌ નિહતૌ કૂરૌ રાક્ષસૌ રણદુર્મદૌ ।
ભગ્નં સૈન્યં તયોસ્તૂર્ણં દિક્ષુ સન્ત્રસ્તમાનસમ્

દેવાશ્ચ મુદિતાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા તૌ નિહતૌ રણે ।
પુષ્પવૃષ્ટિં મુદા ચક્રુર્જયશબ્દં નભઃસ્થિતાઃ

ઋષયો દેવગન્ધર્વા વેતાલાઃ સિદ્ધચારણાઃ ।
ઊચુસ્તે જય દેવીતિ ચામ્બિકેતિ પુનઃ પુનઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે તામ્રચિક્ષુરાખ્યવધવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ