દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.13

મહિષસેનાધિપબાષ્કલદુર્મુખનિપાતનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાબાહૂ દૈત્યૌ બાષ્કલદુર્મુખૌ ।
જગ્મતુર્મદદિગ્ધાઙ્ગૌ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૌ

તૌ ગત્વા સમરે દેવીમૂચતુર્વચનં તદા ।
દાનવૌ ચ મદોન્મત્તૌ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

દેવિ દેવા જિતા યેન મહિષેણ મહાત્મના ।
વરય ત્વં વરારોહે સર્વદૈત્યાધિપં નૃપમ્

સ કૃત્વા માનુષં રૂપં સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
ભૂષિતં ભૂષણૈર્દિવ્યૈસ્ત્વામેષ્યતિ રહઃ કિલ

ત્રૈલોક્યવિભવં કામં ત્વમેષ્યસિ શુચિસ્મિતે ।
મહિષે પરમં ભાવં કુરુ કાન્તે મનોગતમ્

કૃત્વા પતિં મહાવીરં સંસારસુખમદ્‌ભુતમ્ ।
ત્વં પ્રાપ્સ્યસિ પિકાલાપે યોષિતાં ખલુ વાઞ્છિતમ્

દેવ્યુવાચ
જાલ્મ ત્વં કિં વિજાનાસિ નારીયં કામમોહિતા ।
મન્દબુદ્ધિબલાત્યર્થં ભજેયં મહિષં શઠમ્

કુલશીલગુણૈસ્તુલ્યં તં ભજન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ ।
અધિકં રૂપચાતુર્યબુદ્ધિશીલક્ષમાદિભિઃ

કા નુ કામાતુરા નારી ભજેચ્ચ પશુરૂપિણમ્ ।
પશૂનામધમં નૂનં મહિષં દેવરૂપિણી

ગચ્છતં મહિષં તૂર્ણં ભૂપં બાષ્કલદુર્મુખૌ ।
વદતં મદ્વચો દૈત્યં ગજતુલ્યં વિષાણિનમ્

પાતાલં ગચ્છ વાભ્યેત્ય સંગ્રામં કુરુ વા મયા ।
રણે જાતે સહસ્રાક્ષો નિર્ભયઃ સ્યાદિતિ ધુવમ્

હત્વાહં ત્વાં ગમિષ્યામિ નાન્યથા ગમનં મમ ।
ઇત્થં જ્ઞાત્વા સુદુર્બુદ્ધે યથેચ્છસિ તથા કુરુ

મામનિર્જિત્ય ભૂભાગે ન સ્થાનં તે કદાચન ।
ભવિષ્યતિ ચતુષ્પાદ દિવિ વા ગિરિકન્દરે

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તૌ તૌ તયા દૈત્યૌ કોપાકુલિતલોચનૌ ।
ધનુર્બાણધરૌ વીરૌ યુદ્ધકામૌ બભૂવતુઃ

કૃત્વા સુવિપુલં નાદં દેવી સા નિર્ભયા સ્થિતા ।
ઉભૌ ચ ચક્રતુસ્તીવ્રા બાણવૃષ્ટિં કુરૂદ્વહ

ભગવત્યપિ બાણૌઘાન્મુમોચ દાનવૌ પ્રતિ ।
કૃત્વાતિમધુરં નાદં દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે

તયોસ્તુ બાષ્કલસ્તૂર્ણં સમ્મુખોઽભૂદ્‌ રણાઙ્ગણે ।
દુર્મુખઃ પ્રેક્ષકસ્તત્ર દેવીમભિમુખઃ સ્થિતઃ

તયોર્યુદ્ધમભૂદ્‌ ઘોરં દેવીબાષ્કલયોસ્તદા ।
બાણાસિપરિઘાઘાતૈર્ભયદં મન્દચેતસામ્

તતઃ ક્રુદ્ધા જગન્માતા દૃષ્ટ્વા તં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
જઘાન પઞ્ચભિર્બાણૈઃ કર્ણાકૃષ્ટૈઃ શિલાશિતૈઃ

દાનવોઽપિ શરાન્દેવ્યાશ્ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
સપ્તભિસ્તાડયામાસ દેવીં સિંહોપરિસ્થિતામ્

સાપિ તં દશભિસ્તીક્ષ્ણૈઃ સુપીતૈઃ સાયકૈઃ ખલમ્ ।
જઘાન તચ્છરાંશ્છિત્ત્વા જહાસ ચ મુહુર્મુહુઃ

અર્ધચન્દ્રેણ બાણેન ચિચ્છેદ ચ શરાસનમ્ ।
બાષ્કલોઽપિ ગદાં ગૃહ્ય દેવીં હન્તુમુપાયયૌ

આગચ્છન્તં ગદાપાણિં દાનવં મદગર્વિતમ્ ।
ચણ્ડિકા સ્વગદાપાતૈઃ પાતયામાસ ભૂતલે

બાષ્કલઃ પતિતો ભૂમૌ મુહૂર્તાદુત્થિતઃ પુનઃ ।
ચિક્ષેપ ચ ગદાં સોઽપિ ચણ્ડિકાં ચણ્ડવિક્રમઃ

તમાગચ્છન્તમાલોક્ય દેવી શૂલેન વક્ષસિ ।
જઘાન બાષ્કલં ક્રુદ્ધા પપાત ચ મમાર સઃ

પતિતે બાષ્કલે સૈન્યં ભગ્નં તસ્ય દુરાત્મનઃ ।
જયેતિ ચ મુદા દેવાશ્ચુક્રુશુર્ગગને સ્થિતાઃ

તસ્મિંશ્ચ નિહતે દૈત્યે દુર્મુખોઽતિબલાન્વિતઃ ।
આજગામ રણે દેવીં ક્રોધસંરક્તલોચનઃ

તિષ્ઠ તિષ્ઠાબલે સોઽપિ ભાષમાણઃ પુનઃ પુનઃ ।
ધનુર્બાણધરઃ શ્રીમાન્‌રથસ્થઃ કવચાવૃતઃ

તમાગચ્છન્તમાલોક્ય દેવી શઙ્ખમવાદયત્ ।
કોપયન્તી દાનવં તં જ્યાઘોષઞ્ચ ચકાર હ

સોઽપિ બાણાન્મુમોચાશુ તીક્ષ્ણાનાશીવિષોપમાન્ ।
સ્વબાણૈસ્તાન્મહામાયા ચિચ્છેદ ચ નનાદ ચ

તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં બભૂવ તુમુલં નૃપ ।
બાણશક્તિગદાઘાતૈર્મુસલૈસ્તોમરૈસ્તથા

રણભૂમૌ તદા જાતા રુધિરૌઘવહા નદી ।
પતિતાનિ તદા તીરે શિરાંસિ પ્રબભુસ્તદા

યથા સન્તરણાર્થાય યમકિઙ્કરનાયકૈઃ ।
તુમ્બીફલાનિ નીતાનિ નવશિક્ષાપરૈર્મુદા

રણભૂમિસ્તદા ઘોરા બભૂવાતીવ દુર્ગમા ।
શરીરૈઃ પતિતૈર્ભૂમૌ ખાદ્યમાનૈર્વૃકાદિભિઃ

ગોમાયુસારમેયાશ્ચ કાકાઃ કઙ્કા અયોમુખાઃ ।
ગૃધ્રા શ્યેનાશ્ચ ખાદન્તિ શરીરાણિ દુરાત્મનામ્

વવૌ વાયુશ્ચ દુર્ગન્ધો મૃતાનાં દેહસઙ્ગતઃ ।
અભૂત્કિલકિલાશબ્દઃ ખગાનાં પલભક્ષિણામ્

તદા ચુકોપ દુષ્ટાત્મા દુર્મુખઃ કાલમોહિતઃ ।
દેવીમુવાચ ગર્વેણ કૃત્વા ચોર્ધ્વકરં શુભમ્

ગચ્છ ચણ્ડિ હનિષ્યામિ ત્વામદ્યૈવ સુબાલિશે ।
દૈત્યં વા ભજ વામોરુ મહિષં મદગર્વિતમ્

દેવ્યુવાચ
આસન્નમરણઃ કામં પ્રલપસ્યદ્ય મોહિતઃ ।
અદ્યૈવ ત્વાં હનિષ્યામિ યથાયં બાષ્કલો હતઃ

ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા મન્દ મરણં યદિ રોચતે ।
હત્વા ત્વાં વૈ વધિષ્યામિ બાલિશં મહિષીસુતમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા દુર્મુખો મર્તુમુદ્યતઃ ।
મુમોચ બાણવૃષ્ટિં તુ ચણ્ડિકાં પ્રતિ દારુણામ્

સાપિ તાં તરસા છિત્ત્વા બાણવૃષ્ટિં શિતૈઃ શરૈઃ ।
જઘાન દાનવં કૃદ્ધા વૃત્રં વજ્રધરો યથા

તયોઃ પરસ્પરં યુદ્ધં સઞ્જાતં ચાતિકર્કશમ્ ।
ભયદં કાતરાણાઞ્ચ શૂરાણાં બલવર્ધનમ્

દેવી ચિચ્છેદ તરસા ધનુસ્તસ્ય કરે સ્થિતમ્ ।
તથૈવ પઞ્ચભિર્બાણૈર્બભઞ્જ રથમુત્તમમ્

રથે ભગ્ને મહાબાહુઃ પદાતિર્દુર્મુખસ્તદા ।
ગદાં ગહીત્વા દુર્ધર્ષાં જગામ ચણ્ડિકાં પ્રતિ

ચકાર સ ગદાઘાતં સિંહમૌલૌ મહાબલઃ ।
ન ચચાલ હરિઃ સ્થાનાત્તાડિતોઽપિ મહાબલઃ

અમ્બિકા તં સમાલોક્ય ગદાપાણિં પુરઃસ્થિતમ્ ।
ખડ્ગેન શિતધારેણ શિરશ્ચિચ્છેદ મૌલિમત્

છિન્ને ચ મસ્તકે ભૂમૌ પપાત દુર્મુખો મૃતઃ ।
જયશબ્દં તદા ચક્રુર્મુદિતા નિર્જરા ભૃશમ્

તુષ્ટુવુસ્તાં તદા દેવીં દુર્મુખે નિહતેઽમરાઃ ।
પુષ્પવૃષ્ટિં તથા ચક્રુર્જયશબ્દં નભઃસ્થિતાઃ

ઋષયઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ સવિદ્યાધરકિન્નરાઃ ।
જહૃષુસ્તં હતં દૃષ્ટ્વા દાનવં રણમસ્તકે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
મહિષસેનાધિપ-બાષ્કલદુર્મુખનિપાતનવર્ણનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ