દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.12

દેવીપરાજયકરણાય દુર્ધરપ્રબોધવચનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય તામ્રસ્ય જગદમ્બિકા ।
મેઘગમ્ભીરયા વાચા હસન્તી તમુવાચ હ

દેવ્યુવાચ
ગચ્છ તામ્ર પતિં બ્રૂહિ મુમૂર્ષું મન્દચેતસમ્ ।
મહિષં ચાતિકામાર્તં મૂઢં જ્ઞાનવિવર્જિતમ્

યથા તે મહિષી માતા પ્રૌઢા યવસભક્ષિણી ।
નાહં તથા શૃઙ્ગવતી લમ્બપુચ્છા મહોદરી

ન કામયેઽહં દેવેશં નૈવ વિષ્ણું ન શઙ્કરમ્ ।
ધનદં વરુણં નૈવ બ્રહ્માણં ન ચ પાવકમ્

એતાન્દેવગણાન્હિત્વા પશું કેન ગુણેન વૈ ।
વૃણોમ્યહં વૃથા લોકે ગર્હણા મે ભવેદિતિ

નાહં પતિંવરા નારી વર્તતે મે પતિઃ પ્રભુઃ ।
સર્વકર્તા સર્વસાક્ષી હ્યકર્તા નિઃસ્પૃહઃ સ્થિરઃ

નિર્ગુણો નિર્મમોઽનન્તો નિરાલમ્બો નિરાશ્રયઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ સાક્ષી પૂર્ણઃ પૂર્ણાશયઃ શિવઃ

સર્વાવાસક્ષમઃ શાન્તઃ સર્વદૃક્સર્વભાવનઃ ।
તં ત્યક્ત્વા મહિષં મન્દં કથં સેવિતુમુત્સહે

પ્રબુધ્ય યુધ્યતાં કામં કરોમિ યમવાહનમ્ ।
અથવા મનુજાનાં વૈ કરિષ્યે જલવાહકમ્

જીવિતેચ્છાસ્તિ ચેત્પાપ ગચ્છ પાતાલમાશુ વૈ ।
સમસ્તૈર્દાનવૈર્યુક્તસ્ત્વન્યથા હન્મિ સઙ્ગરે

કામં સદૃશયોર્યોગઃ સંસારે સુખદો ભવેત્ ।
અન્યથા દુઃખદો ભૂયાદજ્ઞાનાદ્યદિ કલ્પિતઃ

મૂર્ખસ્ત્વમસિ યદ્‌ બ્રૂષે પતિં મે ભજ ભામિનિ ।
ક્વાહં ક્વ મહિષઃ શૃઙ્ગી સમ્બન્ધઃ કીદૃશો દ્વયોઃ

ગચ્છ યુધ્યસ્વ વા કામં હનિષ્યેઽહં સબાન્ધવમ્ ।
યજ્ઞભાગં દેવલોકં નોચેત્ત્યક્ત્વા સુખી ભવ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી જગર્જ ભૃશમદ્‌ભુતમ્ ।
કલ્પાન્તસદૃશં નાદં ચક્રે દૈત્યભયાવહમ્

ચકમ્પે વસુધા ચેલુસ્તેન શબ્દેન ભૂધરાઃ ।
ગર્ભાશ્ચ દૈત્યપત્‍નીનાં સસ્રંસુર્ગર્જિતસ્વનાત્

તામ્રઃ શ્રુત્વા ચ તં શબ્દં ભયત્રસ્તમનાસ્તદા ।
પલાયનં તતઃ કૃત્વા જગામ મહિષાન્તિકમ્

નગરે તસ્ય યે દૈત્યાસ્તેઽપિ ચિન્તામવાપ્નુવન્ ।
બધિરીકૃતકર્ણાશ્ચ પલાયનપરા નૃપ

તદા ક્રોધેન સિંહોઽપિ નનાદ ભૃશમુત્સટઃ ।
તેન નાદેન દૈતેયા ભયં જગ્મુરપિ સ્ફુટમ્

તામ્રં સમાગતં દૃષ્ટ્વા હયારિરપિ મોહિતઃ ।
ચિન્તયામાસ સચિવૈઃ કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્

દુર્ગગ્રહો વા કર્તવ્યો યુદ્ધં નિર્ગત્ય વા પુનઃ ।
પલાયને કૃતે શ્રેયો ભવેદ્વા દાનવોત્તમાઃ

બુદ્ધિમન્તો દુરાધર્ષાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ ।
મન્ત્રઃ ખલુ પ્રકર્તવ્યઃ સુગુપ્તઃ કાર્યસિદ્ધયે

મન્ત્રમૂલં સ્મૃતં રાજ્યં યદિ સ સ્યાત્સુરક્ષિતઃ ।
મન્ત્રિભિશ્ચ સદાચારૈર્વિધેયઃ સર્વથા બુધૈઃ

મન્ત્રભેદે વિનાશઃ સ્યાદ્‌રાજ્યસ્ય ભૂપતેસ્તથા ।
તસ્માદ્‌ભેદભયાદ્‌ ગુપ્તઃ કર્તવ્યો ભૂતિમિચ્છતા

તદત્ર મન્ત્રિભિર્વાચ્યં વચનં હેતુમદ્ધિતમ્ ।
કાલદેશાનુસારેણ વિચિન્ત્ય નીતિનિર્ણયમ્

યા યોષાત્ર સમાયાતા પ્રબલા દેવનિર્મિતા ।
એકાકિની નિરાલમ્બા કારણં તદ્વિચિન્ત્યતામ્

યુદ્ધં પ્રાર્થયતે બાલા કિમાશ્ચર્યમતઃ પરમ્ ।
શ્રેયોઽત્ર વિપરીતં વા કો વેત્તિ ભુવનત્રયે

ન બહૂનાં જયોઽપ્યસ્તિ નૈકસ્ય ચ પરાજયઃ ।
દૈવાધીનૌ સદા જ્ઞેયૌ યુદ્ધે જયપરાજયૌ

ઉપાયવાદિનઃ પ્રાહુર્દૈવં કિં કેન વીક્ષિતમ્ ।
અદૃષ્ટમિતિ યન્નામ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

તત્સત્ત્વેઽપિ પ્રમાણં કિં કાતરાશાવલમ્બનમ્ ।
ન સમર્થજનાનાં હિ દૈવં કુત્રાપિ લક્ષ્યતે

ઉદ્યમો દૈવમેતૌ હિ શૂરકાતરયોર્મતમ્ ।
વિચિન્ત્યાદ્ય ધિયા સર્વં કર્તવ્યં કાર્યમાદરાત્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા હેતુગર્ભં મહાયશાઃ ।
બિડાલાખ્યો મહારાજમિત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

રાજન્નેષા વિશાલાક્ષી જ્ઞાતવ્યા યત્‍નતઃ પુનઃ ।
કિમર્થમિહ સમ્પ્રાપ્તા કુતઃ કસ્ય પરિગ્રહઃ

મરણં તે પરિજ્ઞાય સ્ત્રિયા સર્વાત્મના સુરૈઃ ।
પ્રેષિતા પદ્મપત્રાક્ષી સમુત્પાદ્ય સ્વતેજસા

તેઽપિ છન્નાઃ સ્થિતાઃ ખેઽત્ર સર્વે યુદ્ધદિદૃક્ષવઃ ।
સમયેઽસ્યાઃ સહાયાસ્તે ભવિષ્યન્તિ યુયુત્સવઃ

પુરતઃ કામિનીં કૃત્વા તે વૈ વિષ્ણુપુરોગમાઃ ।
વધિષ્યન્તિ ચ નઃ સર્વાન્સા ત્વાં યુદ્ધે હનિષ્યતિ

એતચ્ચિકીર્ષિતં તેષાં મયા જ્ઞાતં નરાધિપ ।
ભવિતવ્યસ્ય ન જ્ઞાનં વર્તતે મમ સર્વથા

યોદ્ધવ્યં ન ત્વયાદ્યેતિ નાહં વક્તું ક્ષમઃ પ્રભો ।
પ્રમાણં ત્વં મહારાજ કાર્યેઽત્ર દેવનિર્મિતે

તદર્થેઽસ્માભિરનિશં મર્તવ્યં કાર્યગૌરવાત્ ।
વિહર્તવ્યં ત્વયા સાર્ધમેષ ધર્મોઽનુજીવિનામ્

વિચારોઽત્ર મહાનસ્તિ યદેકા કામિની નૃપ ।
યુદ્ધં પ્રાર્થયતેઽસ્માભિઃ સસૈન્યૈર્બલદર્પિતૈઃ

દુર્મુખ ઉવાચ
રાજન્ યુદ્ધે જયો નોઽદ્ય ભવિતા વેદ્મ્યહં કિલ ।
પલાયનં ન કર્તવ્યં યશોહાનિકરં નૃણામ્

ઇન્દ્રાદીનાં સંયુગેઽપિ ન કૃતં યજ્જુગુપ્સિતમ્ ।
એકાકિનીં સ્ત્રિયં પ્રાપ્ય કો હિ કુર્યાત્પલાયનમ્

તસ્માદ્યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં મરણં વા રણે જયઃ ।
યદ્‌ભાવિ તદ્‌ભવત્યેવ કાત્ર ચિન્તા વિપશ્યતઃ

મરણેઽત્ર યશઃપ્રાપ્તિર્જીવને ચ તથા સુખમ્ ।
ઉભયં મનસા કૃત્વા કર્તવ્યં યુદ્ધમદ્ય વૈ

પલાયને યશોહાનિર્મરણં ચાયુષઃ ક્ષયે ।
તસ્માચ્છોકો ન કર્તવ્યો જીવિતે મરણે વૃથા

વ્યાસ ઉવાચ
દુર્મુખસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બાષ્કલો વાક્યમબ્રવીત્ ।
પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા રાજાનં વાક્યકોવિદઃ

બાષ્કલ ઉવાચ
રાજંશ્ચિન્તા ન કર્તવ્યા કાર્યેઽસ્મિન્કાતરપ્રિયે ।
અહમેકો હનિષ્યામિ ચણ્ડીં ચઞ્ચલલોચનામ્

ઉત્સાહસ્તુ પ્રકર્તવ્યઃ સ્થાયીભાવો રસસ્ય ચ ।
ભયાનકો ભવેદ્વૈરી વીરસ્ય નૃપસત્તમ

તસ્માત્ત્યક્ત્વા ભયં ભૂપ કરિષ્યે યુદ્ધમદ્‌ભુતમ્ ।
નયિષ્યામિ નરેન્દ્રાહં ચણ્ડિકાં યમસાદનમ્

ન બિભેમિ યમાદિન્દ્રાત્કુબેરાદ્વરુણાદપિ ।
વાયોર્વહ્નેસ્તથા વિષ્ણોઃ શઙ્કરાચ્છશિનો રવેઃ

એકાકિની તથા નારી કિં પુનર્મદગર્વિતા ।
અહં તાં નિહનિષ્યામિ વિશિખૈશ્ચ શિલાશિતૈઃ

પશ્ય બાહુબલં મેઽદ્ય વિહરસ્વ યથાસુખમ્ ।
ભવતાત્ર ન ગન્તવ્યં સંગ્રામેઽપ્યનયા સમમ્

વ્યાસ ઉવાચ
એવં બ્રુવતિ રાજેન્દ્રં બાષ્કલે મદગર્વિતે ।
પ્રણમ્ય નૃપતિં તત્ર દુર્ધરો વાક્યમબ્રવીત્

દુર્ધર ઉવાચ
મહિષાહં વિજેષ્યામિ દેવીં દેવવિનિર્મિતામ્ ।
અષ્ટાદશભુજાં રમ્યાં કારણાચ્ચ સમાગતામ્

રાજન્ ભીષયિતું ત્વાં વૈ માયૈષા નિર્મિતા સુરૈઃ ।
વિભીષિકેયં વિજ્ઞાય ત્યજ મોહં મનોગતમ્

રાજનીતિરિયં રાજન્ મન્ત્રિકૃત્યં તથા શૃણુ ।
સાત્ત્વિકા રાજસાઃ કેચિત્તામસાશ્ચ તથાપરે

મન્ત્રિણસ્ત્રિવિધા લોકે ભવન્તિ દાનવાધિપ ।
સાત્ત્વિકાઃ પ્રભુકાર્યાણિ સાધયન્તિ સ્વશક્તિભિઃ

આત્મકૃત્યં પ્રકુર્વન્તિ સ્વામિકાર્યાવિરોધતઃ ।
એકચિત્તા ધર્મપરા મન્ત્રશાસ્ત્રવિશારદાઃ

રાજસા ભિન્નચિત્તાશ્ચ સ્વકાર્યનિરતાઃ સદા ।
કદાચિત્સ્વામિકાર્યં તે પ્રકુર્વન્તિ યદૃચ્છયા

તામસા લોભનિરતાઃ સ્વકાર્યનિરતાઃ સદા ।
પ્રભુકાર્યં વિનાશ્યૈવ સ્વકાર્યં સાધયન્તિ તે

સમયે તે વિભિદ્યન્તે પરૈસ્તુ પરિવઞ્ચિતાઃ ।
સ્વચ્છિદ્રં શત્રુપક્ષીયાન્નિર્દિશન્તિ ગૃહસ્થિતાઃ

કાર્યભેદકરા નિત્યં કોશગુપ્તાસિવત્સદા ।
સંગ્રામેઽથ સમુત્પન્ને ભીષયન્તિ પ્રભું સદા

વિશ્વાસસ્તુ ન કર્તવ્યસ્તેષાં રાજન્ કદાચન ।
વિશ્વાસે કાર્યહાનિઃ સ્યાન્મન્ત્રહાનિઃ સદૈવ હિ

ખલાઃ કિં કિં ન કુર્વન્તિ વિશ્વસ્તા લોભતત્પરાઃ ।
તામસાઃ પાપનિરતા બુદ્ધિહીનાઃ શઠાસ્તથા

તસ્માત્કાર્યં કરિષ્યામિ ગત્વાહં રણમસ્તકે ।
ચિન્તા ત્વયા ન કર્તવ્યા સર્વથા નૃપસત્તમ

ગૃહીત્વા તાં દુરાચારામાગમિષ્યામિ સત્વરઃ ।
પશ્ય મેઽદ્ય બલં ધૈર્યં પ્રભુકાર્યં સ્વશક્તિતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાયુરાણેઽષ્ટાદશસાહ્સ્ર્યાં સંહિતાયાં
પઞ્ચમસ્કન્ધે દેવીપરાજયકરણાય દુર્ધરપ્રબોધવચનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ