દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.11

તામ્રકૃતં દેવીં પ્રતિ વિસ્રંસનવચનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મહિષો મદવિહ્વલઃ ।
મન્ત્રિવૃદ્ધાન્ સમાહૂય રાજા વચનમબ્રવીત્

રાજોવાચ
મન્ત્રિણઃ કિં ચ કર્તવ્યં વિશ્રબ્ધં બ્રૂત મા ચિરમ્ ।
આગતા દેવવિહિતા માયેયં શામ્બરીવ કિમ્

કાર્યેઽસ્મિન્નિપુણા યૂયમુપાયેષુ વિચક્ષણાઃ ।
સામાદિષુ ચ કર્તવ્યઃ કોઽત્ર મહ્યં બ્રુવન્તુ ચ

મન્ત્રિણ ઊચુઃ
સત્યં સદૈવ વક્તવ્યં પ્રિયઞ્ચ નૃપસત્તમ ।
કાર્યં હિતકરં નૂનં વિચાર્ય વિબુધૈઃ કિલ

સત્યં ચ હિતકૃદ્‌રાજન્પ્રિયં ચાહિતકૃદ્‌ભવેત્ ।
યથૌષધં નૃણાં લોકે હ્યપ્રિયં રોગનાશનમ્

સત્યસ્ય શ્રોતા મન્તા ચ દુર્લભઃ પૃથિવીપતે ।
વક્તાપિ દુર્લભઃ કામં બહવશ્ચાટુભાષકાઃ

કથં બ્રૂમોઽત્ર નૃપતે વિચારે ગહને ત્વિહ ।
શુભં વાપ્યશુભં વાપિ કો વેત્તિ ભુવનત્રયે

રાજોવાચ
સ્વસ્વમત્યનુસારેણ બ્રુવન્ત્વદ્ય પૃથક્પૃથક્ ।
યેષાં હિ યાદૃશો ભાવસ્તચ્છ્રુત્વા ચિન્તયામ્યહમ્

બહૂનાં મતમાજ્ઞાય વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
યચ્છ્રેયસ્તદ્ધિ કર્તવ્યં કાર્યં કાર્યવિચક્ષણૈઃ

વ્યાસ ઉવાચ
તસ્યૈવં વચનં શ્રુત્વા વિરૂપાક્ષો મહાબલઃ ।
ઉવાચ તરસા વાક્યં રઞ્જયન્પૃથિવીપતિમ્

વિરૂપાક્ષ ઉવાચ
રાજન્નારી વરાકીયં સા બ્રૂતે મદગર્વિતા ।
વિભીષિકામાત્રમિદં જ્ઞાતવ્યં વચનં ત્વયા

કો બિભેતિ સ્ત્રિયો વાક્યૈર્દુરુક્તૈ રણદુર્મદૈઃ ।
અનૃતં સાહસં ચેતિ જાનન્નારીવિચેષ્ટિતમ્

જિત્વા ત્રિભુવનં રાજન્નદ્ય કાન્તાભયેન વૈ ।
દીનત્વેઽપ્યયશો નૂનં વીરસ્ય ભુવને ભવેત્

તસ્માદ્યામ્યહમેકાકી યુદ્ધાય ચણ્ડિકાં પ્રતિ ।
હનિષ્યે તાં મહારાજ નિર્ભયો ભવ સામ્પ્રતમ્

સેનાવૃતોઽહં ગત્વા તાં શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્વિવિધૈઃ કિલ ।
નિષૂદયામિ દુર્મર્ષાં ચણ્ડિકાં ચણ્ડવિક્રમામ્

બદ્ધ્વા સર્પમયૈઃ પાશૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ ।
વશગા તુ સદા તે સ્યાત્પશ્ય રાજન્ બલં મમ

વ્યાસ ઉવાચ
વિરૂપાક્ષવચઃ શ્રુત્વા દુર્ધરો વાક્યમબ્રવીત્ ।
સત્યમુક્તં વચો રાજન્ વિરૂપાક્ષેણ ધીમતા

મમાપિ વચનં શ્લક્ષ્ણં શ્રોતવ્યં ધીમતા ત્વયા ।
કામાતુરૈષા સુદતી લક્ષ્યતેઽપ્યનુમાનતઃ

ભવત્યેવંવિધા કામં નાયિકા રૂપગર્વિતા ।
ભીષયિત્વા વરારોહા ત્વાં વશે કર્તુમિચ્છતિ

હાવોઽયં માનિનીનાં વૈ તં વેત્તિ રસવિત્તમઃ ।
વક્રોક્તિરેષા કામિન્યાઃ પ્રિયં પ્રતિ પરાયણમ્

વેત્તિ કોઽપિ નરઃ કામં કામશાસ્ત્રવિચક્ષણઃ ।
યદુક્તં નામ બાણૈસ્ત્વા વધિષ્યે રણમૂર્ધનિ

હેતુગર્ભમિદં વાક્યં જ્ઞાતવ્યં હેતુવિત્તમૈઃ ।
બાણાસ્તુ માનિનીનાં વૈ કટાક્ષા એવ વિશ્રુતાઃ

પુષ્પાઞ્જલિમયાશ્ચાન્યે વ્યંગ્યાનિ વચનાનિ ચ ।
કા શક્તિરન્યબાણાનાં પ્રેરણે ત્વયિ પાર્થિવ

તાદૃશીનાં ન સા શક્તિર્બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદિષુ ।
યયોક્તં નેત્રબાણૈસ્ત્વાં હનિષ્યે મન્દ પાર્થિવમ્

વિપરીતં પરિજ્ઞાતં તેનારસવિદા કિલ ।
પાતયિષ્યામિ શય્યાયાં રણમય્યાં પતિં તવ

વિપરીતરતિકીડાભાષણં જ્ઞેયમેવ તત્ ।
કરિષ્યે વિગતપ્રાણં યદુક્તં વચનં તયા

વીર્યં પ્રાણા ઇતિ પ્રોક્તં તદ્વિહીનં ન ચાન્યથા ।
વ્યંગ્યાધિક્યેન વાક્યેન વરયત્યુત્તમા નૃપ

તદ્વૈ વિચારતો જ્ઞેયં રસગ્રન્થવિચક્ષણૈઃ ।
ઇતિ જ્ઞાત્વા મહારાજ કર્તવ્યં રસસંયુતમ્

સામદાનદ્વયં તસ્યા નાન્યોપાયોઽસ્તિ ભૂપતે ।
રુષ્ટા વા ગર્વિતા વાપિ વશગા માનિની ભવેત્

તાદૃશૈર્મધુરૈર્વાક્યૈરાનયિષ્યે તવાન્તિકમ્ ।
કિં બહૂક્તેન મે રાજન્ કર્તવ્યા વશવર્તિની

ગત્વા મયાધુનૈવેયં કિઙ્કરીવ સદૈવ તે ।
વ્યાસ ઉવાવ
ઇત્થં નિશમ્ય તદ્વાક્યં તામ્રસ્તત્ત્વવિચક્ષણઃ

ઉવાચ વચનં રાજન્નિશામય મયોદિતમ્ ।
હેતુમદ્ધર્મસહિતં રસયુક્તં નયાન્વિતમ્

નૈષા કામાતુરા બાલા નાનુરક્તા વિચક્ષણા ।
વ્યંગ્યાનિ નૈવ વાક્યાનિ તયોક્તાનિ તુ માનદ

ચિત્રમત્ર મહાબાહો યદેકા વરવર્ણિની ।
નિરાલમ્બા સમાયાતિ ચિત્રરૂપા મનોહરા

અષ્ટાદશભુજા નારી ન શ્રુતા ન ચ વીક્ષિતા ।
કેનાપિ ત્રિષુ લોકેષુ પરાક્રમવતી શુભા

આયુધાન્યપિ તાવન્તિ ધૃતાનિ બલવન્તિ ચ ।
વિપરીતમિદં મન્યે સર્વં કાલકૃતં નૃપ

સ્વપ્નાનિ દુર્નિમિત્તાનિ મયા દૃષ્ટાનિ વૈ નિશિ ।
તેન જાનામ્યહં નૂનં વૈશસં સમુપાગતમ્

કૃષ્ણામ્બરધરા નારી રુદતી ચ ગૃહાઙ્ગણે ।
દૃષ્ટા સ્વપ્નેઽપ્યુષઃકાલે ચિન્તિતવ્યસ્તદત્યયઃ

વિકૃતાઃ પક્ષિણો રાત્રૌ રોરુવન્તિ ગૃહે ગૃહે ।
ઉત્પાતા વિવિધા રાજન્ પ્રભવન્તિ ગૃહે ગૃહે

તેન જાનામ્યહં નૂનં કારણં કિઞ્ચિદેવ હિ ।
યત્ત્વાં પ્રાર્થયતે બાલા યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયા

નૈષાસ્તિ માનુષી નો વા ગાન્ધર્વી ન તથાસુરી ।
દેવૈઃ કૃતેયં જ્ઞાતવ્યા માયા મોહકરી વિભો

કાતરત્વં ન કર્તવ્યં મમૈતન્મતમિત્યલમ્ ।
કર્તવ્યં સર્વથા યુદ્ધં યદ્‌ભાવ્યં તદ્‌ભવિષ્યતિ

કો વેદ દૈવકર્તવ્યં શુભં વાપ્યશુભં તથા ।
અવલમ્બ્ય ધિયા ધૈર્યં સ્થાતવ્યં વૈ વિચક્ષણૈઃ

જીવિતં મરણં પુંસાં દૈવાધીનં નરાધિપ ।
કોઽપિ નૈવાન્યથા કર્તું સમર્થો ભુવનત્રયે

મહિષ ઉવાચ
ગચ્છ તામ્ર મહાભાગ યુદ્ધાય કૃતનિશ્ચયઃ ।
તામાનય વરારોહાં જિત્વા ધર્મેણ માનિનીમ્

ન ભવેદ્વશગા નારી સંગ્રામે યદિ સા તવ ।
હન્તવ્યા નાન્યથા કામં માનનીયા પ્રયત્‍નતઃ

વીરસ્ત્વમસિ સર્વજ્ઞ કામશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
યેન કેનાપ્યુપાયેન જેતવ્યા વરવર્ણિની

ત્વરન્વીર મહાબાહો સૈન્યેન મહતા વૃતઃ ।
તત્ર ગત્વા ત્વયા જ્ઞેયા વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ

કિમર્થમાગતા ચેયં જ્ઞાતવ્યં તદ્ધિ કારણમ્ ।
કામાદ્વા વૈરભાવાચ્ચ માયા કસ્યેયમિત્યુત

આદૌ તન્નિશ્ચયં કૃત્વા જ્ઞાતવ્યં તચ્ચિકીર્ષિતમ્ ।
પશ્ચાદ્યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં યથાયોગ્યં યથાબલમ્

કાતરત્વં ન કર્તવ્યં નિર્દયત્વં તથા ન ચ ।
યાદૃશં હિ મનસ્તસ્યાઃ કર્તવ્યં તાદૃશં ત્વયા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તદ્‌ભાષિતં શ્રુત્વા તામ્રઃ કાલવશં ગતઃ ।
નિર્ગતઃ સૈન્યસંયુક્તઃ પ્રણમ્ય મહિષં નૃપમ્

ગચ્છન્માર્ગે દુરાત્માસૌ શકુનાન્વીક્ષ્ય દારુણાન્ ।
વિસ્મયઞ્ચ ભયં પ્રાપ યમમાર્ગપ્રદર્શકાન્

સગત્વા તાં સમાલોક્ય દેવીં સિંહોપરિસ્થિતામ્ ।
સ્તૂયમાનાં સુરૈઃ સર્વૈઃ સર્વાયુધવિભૂષિતામ્

તામુવાચ વિનીતઃ સન્ વાક્યં મધુરયા ગિરા ।
સામભાવં સમાશ્રિત્ય વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ

દેવિ દૈત્યેશ્વરઃ શૃઙ્ગી ત્વદ્‌રૂપગુણમોહિતઃ ।
સ્પૃહાં કરોતિ મહિષસ્ત્વત્પાણિગ્રહણાય ચ

ભાવં કુરુ વિશાલાક્ષિ તસ્મિન્નમરદુર્જયે ।
પતિં તં પ્રાપ્ય મૃદ્વઙ્‌ગિ નન્દને વિહરાદ્‌ભુતે

સર્વાઙ્ગસુન્દરં દેહં પ્રાપ્ય સર્વસુખાસ્પદમ્ ।
સુખં સર્વાત્મના ગ્રાહ્યં દુઃખં હેયમિતિ સ્થિતિઃ

કરભોરુ કિમર્થં તે ગૃહીતાન્યાયુધાન્યલમ્ ।
પુષ્પકન્દુકયોગ્યાસ્તે કરાઃ કમલકોમલાઃ

ભ્રૂચાપે વિદ્યમાનેઽપિ ધનુષા કિં પ્રયોજનમ્ ।
કટાક્ષા વિશિખાઃ સન્તિ કિં બાણૈર્નિષ્પ્રયોજનૈઃ

સંસારે દુઃખદં યુદ્ધં ન કર્તવ્યં વિજાનતા ।
લોભાસક્તાઃ પ્રકુર્વન્તિ સંગ્રામઞ્ચ પરસ્પરમ્

પુષ્પૈરપિ ન યોદ્ધવ્યં કિં પુનર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ભેદનં નિજગાત્રાણાં કસ્ય તજ્જાયતે મુદે

તસ્માત્ત્વમપિ તન્વઙ્‌ગિ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।
ભર્તારં ભજ મે નાથં દેવદાનવપૂજિતમ્

સ તેઽત્ર વાઞ્છિતં સર્વં કરિષ્યતિ મનોરથમ્ ।
ત્વં પટ્ટમહિષી રાજ્ઞઃ સર્વથા નાત્ર સંશયઃ

વચનં કુરુ મે દેવિ પ્રાપ્સ્યસે સુખમુત્તમમ્ ।
સંગ્રામે જયસન્દેહઃ કષ્ટં પ્રાપ્ય ન સંશયઃ

જાનાસિ રાજનીતિં ત્વં યથાવદ્વરવર્ણિનિ ।
ભુંક્ષ્વ રાજ્યસુખં પૂર્ણં વર્ષાણામયુતાયુતમ્

પુત્રસ્તે ભવિતા કાન્તઃ સોઽપિ રાજા ભવિષ્યતિ ।
યૌવને ક્રીડયિત્વાન્તે વાર્ધક્યે સુખમાપ્સ્યસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
તામ્રકૃતં દેવીં પ્રતિ વિસ્રંસનવચનવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ