દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5.10

મન્ત્રીદ્વારા મહિષાસુરેણ દેવ્યા સહ વિવાહપ્રસ્તાવઃ
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય પ્રમદોત્તમા ।
તમુવાચ મહારાજ મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

દેવ્યુવાચ
મન્ત્રિવર્ય સુરાણાં વૈ જનનીં વિદ્ધિ માં કિલ ।
મહાલક્ષ્મીમિતિ ખ્યાતાં સર્વદૈત્યનિષૂદિનીમ્

પ્રાર્થિતાહં સુરૈઃ સર્વૈર્મહિષસ્ય વધાય ચ ।
પીડિતૈર્દાનવેન્દ્રેણ યજ્ઞભાગબહિષ્કૃતૈઃ

તસ્માદિહાગતાસ્મ્યદ્ય તદ્વધાર્થં કૃતોદ્યમા ।
એકાકિની ન સૈન્યેન સંયુતા મન્ત્રિસત્તમ

યત્ત્વયાહં સામપૂર્વં કૃત્વા સ્વાગતમાદરાત્ ।
ઉક્તા મધુરયા વાચા તેન તુષ્ટાસ્મિ તેઽનઘ

નોચેદ્ધન્મિ દૃશા ત્વાં વૈ કાલાગ્નિસમયા કિલ ।
કસ્ય પ્રીતિકરં ન સ્યાન્માધુર્યવચનં ખલુ

ગચ્છ તં મહિષં પાપં વદ મદ્વચનાદિદમ્ ।
ગચ્છ પાતાલમધુના જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે

નોચેત્કૃતાગસં દુષ્ટં હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે ।
મદ્‌બાણક્ષુણ્ણદેહસ્ત્વં ગન્તાસિ યમસાદનમ્

દયાલુત્વં મમેદં ત્વં વિદિત્વા ગચ્છ સત્વરમ્ ।
હતે ત્વયિ સુરા મૂઢ સ્વર્ગં પ્રાપ્સ્યન્તિ સત્વરમ્

તસ્માદ્‌ ગચ્છસ્વ ત્યક્ત્વૈકો મેદિનીઞ્ચ સસાગરામ્ ।
પાતાલં તરસા મન્દ યાવદ્‌ બાણા ન મેઽપતન્

યુદ્ધેચ્છા ચેન્મનસિ તે તર્હ્યેહિ ત્વરિતોઽસુર ।
વીરૈર્મહાબલૈઃ સર્વૈર્નયામિ યમસાદનમ્

યુગે યુગે મહામૂઢ હતાસ્ત્વત્સદૃશાઃ કિલ ।
અસંખ્યાતાસ્તથા ત્વાં વૈ હનિષ્યામિ રણાઙ્ગણે

સાફલ્યં કુરુ શસ્ત્રાણાં ધારણે તુ શ્રમોઽન્યથા ।
તદ્યુધ્યસ્વ મયા સાર્ધં સમરે સ્મરપીડિતઃ

મા ગર્વં કુરુ દુષ્ટાત્મન્ યન્મેઽસ્તિ બ્રહ્મણો વરઃ ।
સ્ત્રીવધ્યત્વે ત્વયા મૂઢ પીડિતાઃ સુરસત્તમાઃ

કર્તવ્યં વચનં ધાતુસ્તેનાહં ત્વામુપાગતા ।
સ્ત્રીરૂપમતુલં કૃત્વા સત્યં હન્તું કૃતાગસમ્

યથેચ્છં ગચ્છ વા મૂઢ પાતાલં પન્નગાવૃતમ્ ।
હિત્વા ભૂસુરસદ્માદ્ય જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ સ તતો દેવ્યા મન્ત્રિશ્રેષ્ઠો બલાન્વિતઃ ।
પ્રત્યુવાચ નિશમ્યાસૌ વચનં હેતુગર્ભિતમ્

દેવિ સ્ત્રીસદૃશં વાક્યં બ્રૂષે ત્વં મદગર્વિતા ।
ક્વાસૌ ક્વ ત્વં કથં યુદ્ધમસમ્ભાવ્યમિદં કિલ

એકાકિની પુનર્બાલા પ્રારબ્ધયૌવના મૃદુઃ ।
મહિષોઽસૌ મહાકાયો દુર્વિભાવ્યં હિ સઙ્ગતમ્

સૈન્યં બહુવિધં તસ્ય હસ્ત્યશ્વરથસંકુલમ્ ।
પદાતિગણસંવિદ્ધં નાનાયુધવિરાજિતમ્

કઃ શ્રમઃ કરિરાજસ્ય માલતીપુષ્પમર્દને ।
મારણે તવ વામોરુ મહિષસ્ય તથા રણે

યદિ ત્વાં પરુષં વાક્યં બ્રવીમિ સ્વલ્પમપ્યહમ્ ।
શૃઙ્ગારે તદ્વિરુદ્ધં હિ રસભઙ્ગાદ્‌બિભેમ્યહમ્

રાજાસ્માકં સુરરિપુર્વર્તતે ત્વયિ ભક્તિમાન્ ।
સામમેવ મયા વાચ્યં દાનયુક્તં તથા વચઃ

નોચેદ્ધન્મ્યહમદ્યૈવ બાણેન ત્વાં મૃષાવદામ્ ।
મિથ્યાભિમાનચતુરાં રૂપયૌવનગર્વિતામ્

સ્વામી મે મોહિતઃ શ્રુત્વા રૂપં તે ભુવનાતિગમ્ ।
તત્પ્રિયાર્થં પ્રિયં કામં વક્તવ્યં ત્વયિ યન્મયા

રાજ્યં તવ ધનં સર્વં દાસસ્તે મહિષઃ કિલ ।
કુરુ ભાવં વિશાલાક્ષિ ત્યક્ત્વા રોષં મૃતિપ્રદમ્

પતામિ પાદયોસ્તેઽહં ભક્તિભાવેન ભામિનિ ।
પટ્ટરાજ્ઞી મહારાજ્ઞો ભવ શીઘ્રં શુચિસ્મિતે

ત્રૈલોક્યવિભવં સર્વં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વમનાવિલમ્ ।
સુખં સંસારજં સર્વં મહિષસ્ય પરિગ્રહાત્

દેવ્યુવાચ
શૃણુ સાચિવ વક્ષ્યામિ વાક્યાનાં સારમુત્તમમ્ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન માર્ગેણ ચાતુર્યમનુચિન્ત્ય ચ

મહિષસ્ય પ્રધાનસ્ત્વં મયા જ્ઞાતં ધિયા કિલ ।
પશુબુદ્ધિસ્વભાવોઽસિ વચનાત્તવ સામ્પ્રતમ્

મન્ત્રિણસ્ત્વાદૃશા યસ્ય સ કથં બુદ્ધિમાન્ભવેત્ ।
ઉભયોઃ સદૃશો યોગઃ કૃતોઽયં વિધિના કિલ

યદુક્તં સ્ત્રીસ્વભાવાસિ તદ્વિચારસ્ય મૂઢ કિમ્ ।
પુમાન્નાહં તત્સ્વભાવાભવંસ્ત્રીવેષધારિણી

યાચિતં મરણં પૂર્વં સ્ત્રિયા ત્વત્પ્રભુણા યથા ।
તસ્માન્મન્યેઽતિમૂર્ખોઽસૌ ન વીરરસવિત્તમઃ

કામિન્યા મરણં ક્લીબરતિદં શૂરદુઃખદમ્ ।
પ્રાર્થિતં પ્રભુણા તેન મહિષેણાત્મબુદ્ધિના

તસ્માત્સ્ત્રીરૂપમાધાય કાર્યં કર્તુમુપાગતા ।
કથં બિભેમિ ત્વદ્વાક્યૈર્ધર્મશાસ્ત્રવિરોધકૈઃ

વિપરીતં યદા દૈવં તૃણં વજ્રસમં ભવેત્ ।
વિધિશ્ચેત્સુમુખઃ કામં કુલિશં તૂલવત્તદા

કિં સૈન્યૈરાયુધૈઃ કિં વા પ્રપઞ્ચૈર્દુર્ગસેવનૈઃ ।
મરણં સામ્પ્રતં યસ્ય તસ્ય સૈન્યૈસ્તુ કિં ફલમ્

યદાયં દેહસમ્બન્ધો જીવસ્ય કાલયોગતઃ ।
તદૈવ લિખિતં સર્વં સુખં દુઃખં તથા મૃતિઃ

યસ્ય યેન પ્રકારેણ મરણં દૈવનિર્મિતમ્ ।
તસ્ય તેનૈવ જાયેત નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ

બ્રહ્માદીનાં યથા કાલે નાશોત્પત્તી વિનિર્મિતે ।
તથૈવ ભવતઃ કામં કિમન્યેષાં વિચાર્યતે

યે મૃત્યુધર્મિણસ્તેષાં વરદાનેન દર્પિતાઃ ।
મરિષ્યામો ન મન્યન્તે તે મૂઢા મન્દચેતસઃ

તસ્માદ્‌ ગચ્છ નૃપં બ્રૂહિ વચનં મમ સત્વરમ્ ।
યદાજ્ઞાપયતે ભૂપસ્તત્કર્તવ્યં ત્વયા કિલ

મઘવા સ્વર્ગમાપ્નોતુ દેવાઃ સન્તુ હવિર્ભુજઃ ।
યૂયં પ્રયાત પાતાલં યદિ જીવિતુમિચ્છથ

અન્યથા ચેન્મતિર્મન્દ મહિષસ્ય દુરાત્મનઃ ।
તદ્યુધ્યસ્વ મયા સાર્ધં મરણાય કૃતાદરઃ

મન્યસે સઙ્ગરે ભગ્ના દેવા વિષ્ણુપુરોગમાઃ ।
દૈવં હિ કારણં તત્ર વરદાનં પ્રજાપતેઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ દેવ્યા વચઃ શ્રુત્વા ચિન્તયામાસ દાનવઃ ।
કિં કર્તવ્યં મયા યુદ્ધં ગન્તવ્યં વા નૃપં પ્રતિ

વિવાહાર્થમિહાજ્ઞપ્તો રાજ્ઞા કામાતુરેણ વૈ ।
તત્કથં વિરસં કૃત્વા ગચ્છેયં નૃપસન્નિધૌ

ઇયં બુદ્ધિઃ સમીચીના યદ્‌ વ્રજામિ કલિં વિના ।
યથાગતં તથા શીઘ્રં રાજ્ઞે સંવેદયામ્યહમ્

સ પ્રમાણં પુનઃ કાર્યે રાજા મતિમતાં વરઃ ।
કરિષ્યતિ વિચાર્યૈવ સચિવૈર્નિપુણૈઃ સહ

સહસા ન મયા યુદ્ધં કર્તવ્યમનયા સહ ।
જયે પરાજયે વાપિ ભૂપતેરપ્રિયં ભવેત્

યદિ માં સુન્દરી હન્યાદહં વા હન્મિ તાં પુનઃ ।
યેન કેનાપ્યુપાયેન સ કુપ્યેત્પાર્થિવઃ કિલ

તસ્માત્તત્રૈવ ગત્વાહં બોધયિષ્યામિ તં નૃપમ્ ।
યથાદ્યાભિહિતં દેવ્યા યથારુચિ કરોતુ સઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મેધાવી જગામ નૃપસન્નિધૌ ।
પ્રણમ્ય તમુવાચેદં કૃતાઞ્જલિરમાત્યકઃ

મન્ત્ર્યુવાચ
રાજન્ દેવી વરારોહા સિંહસ્યોપરિ સંસ્થિતા ।
અષ્ટાદશભુજા રમ્યા વરાયુધધરા પરા

સા મયોક્તા મહારાજ મહિષં ભજ ભામિનિ ।
મહિષી ભવ રાજ્ઞસ્ત્વં ત્રૈલોક્યાધિપતેઃ પ્રિયા

પટ્ટરાજ્ઞી ત્વમેવાસ્ય ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ।
સ તવાજ્ઞાકરો જાતો વશવર્તી ભવિષ્યતિ

ત્રૈલોક્યવિભવં ભુક્ત્વા ચિરકાલં વરાનને ।
મહિષં પતિમાસાદ્ય યોષિતાં સુભગા ભવ

ઇતિ મદ્વચનં શ્રુત્વા સા સ્મયાવેશમોહિતા ।
મામુવાચ વિશાલાક્ષી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ

મહિષીગર્ભસમ્ભૂતં પશૂનામધમં કિલ ।
બલિં દાસ્યામ્યહં દેવ્યૈ સુરાણાં હિતકામ્યયા

કા મૂઢા કામિની લોકે મહિષં વૈ પતિં ભજેત્ ।
માદૃશી મન્દબુદ્ધે કિં પશુભાવં ભજેદિહ

મહિષી મહિષં નાથં સશૃઙ્ગા શૃઙ્ગસંયુતમ્ ।
કુરુતે ક્રન્દમાના વૈ નાહં તત્સદૃશી શઠા

કરિષ્યેઽહં મૃધે યુદ્ધં હનિષ્યે ત્વાં સુરાપ્રિયમ્ ।
ગચ્છ વા દુષ્ટ પાતાલં જીવિતેચ્છા યદસ્તિ તે

પરુષં તુ તયા વાક્યમિત્યુક્તં નૃપ મત્તયા ।
તચ્છ્રુત્વાહં સમાયાતઃ પ્રવિચિન્ત્ય પુનઃ પુનઃ

રસભઙ્ગં વિચિન્ત્યૈવ ન યુદ્ધં તુ મયા કૃતમ્ ।
આજ્ઞાં વિના તવાત્યન્તં કથં કુર્યાં વૃથોદ્યમમ્

સાતીવ ચ બલોન્મત્તા વર્તતે ભૂપ ભામિની ।
ભવિતવ્યં ન જાનામિ કિં વા ભાવિ ભવિષ્યતિ

કાર્યેઽસ્મિંસ્ત્વં પ્રમાણં નો મન્ત્રોઽતીવ દુરાસદઃ ।
યુદ્ધં પલાયનં શ્રેયો ન જાનેઽહં વિનિશ્ચયમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમસ્કન્ધે
મન્ત્રીદ્વારા મહિષાસુરેણ દેવ્યા સહ વિવાહપ્રસ્તાવો નામ દશમોઽધ્યાયઃ