દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 5
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ।
સૂત સૂત મહાભાગ શ્રુતં માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
અધુના શ્રોતુમિચ્છામઃ પુરાણશ્રવણે વિધિમ્
સૂત ઉવાચ।
શ્રૂયતાં મુનયઃ સર્વે પુરાણશ્રવણે વિધિમ્ ।
નરાણાં શૃણ્વતાં યેન સિદ્ધિઃ સ્યાત્સાર્વકામિકી
આદૌ દૈવજ્ઞમાહૂય મુહૂર્તં કલ્પયેત્સુધીઃ ।
આરભ્ય શુચિમાસં તુ માસષટ્કં શુભાવહમ્
હસ્તાશ્વિમૂલપુષ્યર્ક્ષે બ્રહ્મમૈત્રેન્દુવૈષ્ણવે ।
સત્તિથૌ શુભવારે ચ પુરાણશ્રવણં શુભમ્
ગુરુભાદ્વેદ૪વેદા૪બ્જ૧શરાં૫ગા૬બ્ધિ૪ગુણૈઃ૪ક્રમાત્ ।
ધર્માપ્તિરિન્દિરાપ્રાપ્તિઃ કથાસિદ્ધિઃ પરં સુખમ્
પીડાઽથ ભૂપતિભયં જ્ઞાનપ્રાપ્તિઃ ક્રમાત્ફલમ્ ।
પુરાણશ્રવણે ચક્રં શોધયેચ્છિવભાષિતમ્
અથવા પ્રીતયે દેવ્યા નવરાત્રચતુષ્ટયે ।
શૃણુયાદન્યમાસેઽપિ તિથિવારર્ક્ષશોધિતે
સંભારં તાદૃશં કાર્યં વિવાહાદૌ ચ યાદૃશમ્ ।
નવાહ્યજ્ઞે ચાપ્યસ્મિન્વિધેયં યત્નતો બુધૈઃ
સહાયા બહવઃ કાર્યા દમ્ભલોભવિવર્જિતાઃ ।
ચતુરાશ્ચ વદાન્યાશ્ચ દેવીભક્તિપરા નરાઃ
પ્રેષ્યા યત્નેન વાર્તેયં દેશે દેશે જને જને ।
આગન્તવ્યમિહાવશ્યં કથા દેવ્યા ભવિષ્યતિ
સૌરાશ્ચ ગાણપત્યાશ્ચ શૈવાઃ શાક્તાશ્ચ વૈષ્ણવાઃ ।
સર્વેષામપિ સેવ્યેયં યતો દેવાઃ સશક્તયઃ
શ્રીમદ્દેવીભાગવતપીયૂષરસલોલુપૈઃ ।
આગંતવ્યં વિશેષેણ કથાર્થં પ્રેમતત્પરૈઃ
બ્રાહ્મણાદ્યાશ્ચ યે વર્ણાઃ સ્ત્રિયશ્ચાશ્રમિણસ્તથા ।
સકામાશ્ચાપિ નિષ્કામાઃ પાતવ્યં તૈઃ કથામૃતમ્
નાવકાશઃ કદાચિત્સ્યાન્નવાહશ્રવણેઽપિ તૈઃ ।
આગંતવ્યં યથાકાલં યજ્ઞે પુણ્યા ક્ષણસ્થિતિઃ
વિનયેનૈવ કર્ત્તવ્યમેવમાકારણં નૃણામ્ ।
આગતાનાં ચ કર્ત્તવ્યં વાસસ્થાનં યથોચિતમ્ ૧૫ ॥
કથાસ્થાનં પ્રકર્ત્તવ્યં ભૂમૌ માર્જનપૂર્વકમ્ ।
લેપનં ગોમયેનાથ વિશાલાયાં મનોરમમ્
કાર્યસ્તુ મણ્ડપો રમ્યો રંભાસ્તંભોપશોભિતઃ ।
વિતાનમુપરિષ્ઠાત્તુ પતાકાધ્વજ રાજિતઃ
વક્તુશ્ચૈવાસનં દિવ્યં સુખાસ્તરણસંયુતમ્ ।
રચિતવ્યં પ્રયત્નેન પ્રાઙ્મુખં વાપ્યુદઙ્મુખમ્
યથોચિતાનિ કુર્વીત શ્રોતૄણામાસનાનિ ચ ।
નૃણાં ચૈવાથ નારીણાં કથાશ્રવણહેતવે
વાગ્મી દાંતશ્ચ શાસ્ત્રજ્ઞો દેવ્યારાધનતત્પરઃ ।
દયાલુનિસ્પૃહો દક્ષો ધીરો વક્તોત્તમો મતઃ
બ્રહ્મણ્યો દેવતાભક્તઃ કથારસપરાયણઃ ।
ઉદારોઽલોલુપો નમ્રઃ શ્રોતા હિંસાદિવર્જિતઃ
પાખણ્ડનિરતો લુબ્ધઃ સ્ત્રૈણો ધર્મધ્વજસ્તથા ।
નિષ્ઠુરઃ ક્રોધનો વક્તા દેવીયજ્ઞે ન શસ્યતે
સંશયચ્છેદનાયૈક: પણ્ડિતશ્ચ તથાગુણઃ ।
શ્રોતૃબોધકૃદવ્યગ્રઃ કાર્ય્યો વક્તુઃ સહાયકૃત્
મુહૂર્તં દિવસાદર્વાગ્વક્તૃશ્રોતાદિભિર્જનૈઃ ।
કર્ત્તવ્યં ક્ષૌરકર્માદિ તતો નિયમકલ્પનમ્
અરુણોદયવેલાયાં સ્નાયાચ્છૌચં વિધાય ચ ।
સંધ્યા તર્પણકાર્યં ચ નિત્યં સંક્ષેપતશ્ચરેત્ ॥ ૨૫ ।
કથાશ્રવણયોગ્યત્વસિદ્ધયે ગાશ્ચ દાપયેત્ ।
સમસ્તવિઘ્નહર્તારમાદૌ ગણપતિં યજેત્
કલશાંશ્ચાપિ સંસ્થાપ્ય પૂજયેત્તત્ર દિગ્ભવાન્ ।
વટુકં ક્ષેત્રપાલં ચ યોગિનીર્માતૃકાસ્તથા
તુલસીં ચાપિ સંપૂજ્ય ગ્રહાન્વિષ્ણું ચ શંકરમ્ ।
નવાક્ષરેણ મનુના પૂજયેજ્જગદમ્બિકામ્
સર્વોપચારૈઃ સંપૂજ્ય શ્રીભાગવતપુસ્તકમ્ ।
શ્રીદેવ્યા વાઙ્મયીં મૂર્તિં યથાવચ્છોભનાક્ષરમ્ ૨૯॥
કથાવિઘ્નોપશાંત્યર્થં વૃણુયાત્તં ચ વાડવાન્ ।
જાપ્યો નવાર્ણમંત્રસ્તૈઃ પાઠ્યઃ સપ્તશતીસ્તવઃ ૩૦ ॥
પ્રદક્ષિણનમસ્કારાન્કૃત્વાંતે સ્તુતિમાચરેત્ ।
કાત્યાયનિ મહામાયે ભવાનિ ભુવનેશ્વરિ
સંસારસાગરે મગ્નં મામુદ્ધર કૃપામયે ।
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવારાધ્યે પ્રસીદ જગદંબિકે
મનોભિલષિતં દેવિ વરં દેહિ નમોઽસ્તુ તે ।
ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય શૃણુયાત્કથાં નિયતમાનસઃ
વક્તારં ચાપિ સંપૂજ્ય વ્યાસબુદ્ધ્યા તદાત્મવાન્ ।
માલ્યાલંકારવસ્ત્રાદ્યૈઃ સંભૂષ્યઽ પ્રાર્થયેચ્ચ તમ્
સર્વશાસ્ત્રેતિહાસજ્ઞ વ્યાસરૂપ નમોઽસ્તુ તે ।
કથાચંદ્રોદયેનાંતસ્તમઃસ્તોમં નિરાકુરુ ॥ ૩૫
તદગ્રે તુ નવાહાન્તં કર્ત્તવ્યા નિયમાસ્તદા ।
વિપ્રાદીનુપવેશ્યાદૌ સંપૂજ્યોપવિશેત્સ્વયમ્
શ્રોતવ્યં સાવધાનેન ચતુર્વર્ગફલાપ્તયે ।
ગૃહપુત્રકલત્રાપ્તઘનચિન્તામપાસ્ય ચ
સૂર્યોદયં સમારભ્ય કિંચિત્સૂર્યેઽવશેષિતે ।
મુહૂર્તમાત્રં વિશ્રમ્ય મધ્યાહ્ને વાચયેત્સુધીઃ
મલમૂત્રજયાયૈષાં લઘુ ભોજનમિષ્યતે ।
હવિષ્યાન્નં વરં ભોજ્યં સકૃદેવ કથાર્થિના
અથવા સ્યાત્ફલાહારી પયોભુગ્વા ઘૃતાશનઃ ।
યથા સ્યાન્ન કથાવિઘ્નસ્તથા કાર્યં વિચક્ષણૈઃ ૪૦ ॥
કથાશ્રવણનિષ્ઠાનાં વક્ષ્યામિ નિયમં દ્વિજાઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં મધ્યે યે ભેદદર્શિનઃ
દેવીભક્તિવિહીના યે પાખણ્ડા હિંસકાઃ ખલાઃ ।
વિપ્રદ્રુહો નાસ્તિકા યે ન તે યોગ્યાઃ કથાશ્રવે
બ્રહ્મસ્વહરણે લુબ્ધાઃ પરદારધનેષુ ચ ।
દેવસ્વહરણે તેષાં નાધિકારઃ કથાશ્રવે
બ્રહ્મચારી ચ ભૂશાયી સત્યવક્તા જિતેન્દ્રિયઃ ।
કથાસમાપ્તૌ ભુંજીત પત્રાવલ્યાં યતાત્મવાન્ ૪૪ ॥
વૃંતાંકં ચ કલિન્દં ચ તૈલં ચ દ્વિદલં મધુ ।
દગ્ધમન્નં પર્યુષિતં ભાવદુષ્ટં ત્યજેદ્વ્રતી
આમિષં ચ મસૂરાન્નમુદક્યા દૃષ્ટમેવ ચ ।
રસોનં મૂલકં હિંગું પલાંડું ગૃઞ્જનં તથા
કૂષ્માંડનલિકાશાકં ન ભુંજીત કથાવ્રતી ।
કામં ક્રોધં મદં લોભં દંભં માનં ચ વર્જયેત્
વિપ્રધ્રુક્પતિતવ્રાત્યશ્વપાકયવનાંત્યજૈઃ ।
ઉદક્યયા વેદબાહ્યૈર્ન વદેદ્યઃ કથાવ્રતી
વેદગોગુરુવિપ્રાણાં સ્ત્રીરાજ્ઞાં મહતાં તથા ।
દેવાનાં દેવભક્તાનાં ન નિંદાં શૃણુયાદપિ
વિનયં ચાર્જવં શૌચં દયાં ચ મિતભાષણમ્ ।
ઉદારં માનસં ચૈવ કુર્યાદ્યસ્તુ કથાવ્રતી
વંધ્યા વા કાકવંધ્યા વા દુર્ભગા વા મૃતાર્ભકા ।
દરિદ્રશ્ચાનપત્યશ્ચ ભક્ત્યેમાં શૃણુયાત્કથામ્
વંધ્યા વા કાકવંધ્યા વા દુર્ભગા વા મૃતાર્ભકા ।
પતદ્ગર્ભાંગના યા ચ તાભિઃ શ્રાવ્યા તથા કથા ૫૨ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ યો વાંછતિ વિના શ્રમમ્ ।
ભગવત્યા ભાગવતં શ્રોતવ્યં તેન યત્નતઃ
કથાદિનાનિ ચૈતાનિ નયયજ્ઞૈઃ સમાનિ હિ ।
તેષુ દત્તં હુતં જપ્તમનન્તફલદં ભવેત્
એવં વ્રતં નવાહં તુ કૃત્વોદ્યાપનમાચરેત્ ।
મહાષ્ટમીવ્રતં યદ્વત્તથા કાર્યં ફલેપ્સુભિઃ
નિષ્કામાઃ શ્રવણેનૈવ પૂતા મુક્તિં વ્રજન્તિ હિ ।
ભોગમોક્ષપ્રદા નૄણાં યતો ભગવતી પરા
પુસ્તકસ્ય ચ વક્તુશ્ચ પૂજા કાર્યા તુ નિત્યશઃ ।
વક્ત્રા દત્તં પ્રસાદં તુ ગૃહ્ણાદ્ભક્તિપૂર્વકમ્
કુમારી: પૂજયેન્નિત્યં ભોજયેત્પ્રાર્થયેચ્ચ યઃ ।
સુવાસિનીશ્ચ વિપ્રાંશ્ચ તસ્ય સિદ્ધિર્ન સંશયઃ
ગાયત્ર્યા નામસાહસ્રં સમાપ્તાવથ વા પઠેત્ ।
વિષ્ણોર્નામસહસ્રં ચ સર્વદોષોપશાન્તયે
યસ્ય સ્મૃત્યા ચ નામોક્ત્યા તપોયજ્ઞક્રિયાદિષુ ।
ન્યૂનં સંપૂર્ણતાં યાતિ તસ્માદ્વિષ્ણું ચ કીર્તયેત્ ૬૦ ॥
દેવ્યાઃ સપ્તશતીમંત્રૈઃ સમાપ્તૌ હોમમાચરેત્ ।
દેવીમાહાત્મ્યમૂલેન નવાર્ણમનુનાઽથવા
ગાયત્ર્યા ત્વથવા હોમઃ પાયસેન સસર્પિષા ।
યતો ભાગવતં ત્વેતદ્ગાયત્રીમયમીરિતમ્
વાચકં તોષયેત્સમ્યગ્વસ્ત્રભૂષાધનાદિભિઃ ।
પ્રસન્ને વાચકે સર્વાઃ પ્રસન્ના તસ્ય દેવતાઃ
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભક્ત્યા દક્ષિણાભિશ્ચ તોષયેત્ !
પૃથિવ્યાં દેવરૂપાસ્તે તુષ્ટેષ્વેષ્વીપ્સિતં ફલમ્
સુવાસિની: કુમારીશ્ચ દેવીભક્તયા ચ ભોજયેત્ ।
તાભ્યોઽપિ દક્ષિણાં દત્ત્વા પ્રાર્થયેત્સિદ્ધિમાત્મનઃ
દદ્યાદ્દાનાનિ ચાન્યાનિ સુવર્ણં ગાઃ પયસ્વિનીઃ ।
હયાનિભાન્મેદિનીં ચ તસ્ય સ્યાદક્ષયં ફલમ્
દેવીભાગવતં ચૈતલ્લિખિતં શોભનાક્ષરમ્ ।
હેમસિંહાસને સ્થાપ્યં પટ્ટવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતમ્
અષ્ટમ્યાં વા નવમ્યાં ચ વાચકાયાર્ચિતાય ચ ।
દદ્યાત્સ ભોગાન્ભુક્ત્વેહ દુર્લભં મોક્ષમાપ્નુયાત્ ૬૮ ॥ ॥
દરિદ્રો દુર્બલો બાલસ્તરુણો જરઠોઽપિ વા ।
પુરાણવેત્તા વૈદ્યઃ સ્યાત્પૂજ્યો માન્યશ્ચ સર્વદા
સન્તિ લોકસ્ય બહવો ગુરવો ગુણજન્મતઃ ।
સર્વેષામપિ તેષાં ચ પુરાણજ્ઞઃ પરો ગુરુઃ
પૌરાણિકો બ્રાહ્મણસ્તુ વ્યાસાસનસમાશ્રિતઃ ।
અસમાપ્તે પ્રસંગે તુ નમસ્કુર્યાન્ન કસ્યચિત્
પૌરાણિકીં કથાં દિવ્યાં યેઽપિ શૃણ્વંત્યભક્તિતઃ ।
તેષાં પુણ્યફલં નાસ્તિ દુઃખદારિદ્ર્યભાગિનામ્
અસંપૂજ્ય પુરાણં તુ તામ્બૂલકુસુમાદિભિઃ ।
યે શૃણ્વંતિ કથાં દેવ્યાસ્તે દરિદ્રા ભવંતિ હિ ૭૩ ॥
કીર્ત્યમાનાં કથાં ત્યક્ત્વા યે વ્રજંત્યન્યતો નરાઃ ।
ભોગાન્તરે પ્રણશ્યંતિ તેષાં દારાશ્ચ સમ્પદઃ
યે ચ તુંગાસનારૂઢાઃ કથાં શૃણ્વંતિ દાંભિકાઃ ।
તે વાયસા ભવંત્યત્ર ભુક્ત્વા નિરયયાતનામ્
`
યે ચાઢ્યાસનસંસ્થાશ્ચ યે વીરાસનસંસ્થિતાઃ ।
શૃણ્વંતિ ચ કથાં દિવ્યાં તે સ્યુરર્જુનશાખિનઃ ૭૬ ॥
કથાયાં કીર્ત્યમાનાયાં યે વદંતિ દુરુત્તરમ્ ।
રાસભાસ્તે ભવંતીહ કૃકલાસાસ્તતઃ પરમ્
નિંદંતિ યે પુરાણજ્ઞાન્કથાં વા પાપહારિણીમ્ ।
તે તુ જન્મશતં દુષ્ટાઃ શુનકાઃ સ્યુર્ન સંશયઃ
યે શૃણ્વંતિ કથાં વક્તુઃ સમાનાસનસંસ્થિતાઃ ।
ગુરુતલ્પસમં પાપં લભંતે નરકાલયાઃ
યે ચાપ્રણમ્ય શૃણ્વંતિ તે ભવન્તિ વિષદ્રુમાઃ ।
શયાના યેઽપિ શૃણ્વંતિ ભવંત્યજગરાહયઃ
યે કદાચન પૌરાણીં ન શૃણ્વંતિ કથાં નરાઃ ।
તે ઘોરં નરકં ભુક્ત્વા ભવન્તિ ગ્રામસૂકરાઃ
યે કથાં નાનુમોદંતે વિઘ્નં કુર્વન્તિ યે શઠાઃ ।
કોટ્યબ્દં નિરયં ભુક્ત્વા ભવંતિ ગ્રામસૂકરાઃ ૮૨ ॥
આસનં ભાજનં દ્રવ્યં ફલં વસ્ત્રાણિ કમ્બલમ્ ।
પુરાણજ્ઞાય યચ્છન્તિ તે વ્રજન્તિ હરેઃ પદમ્
પુરાણપુસ્તકસ્યાપિ યે પટ્ટવસનં નવમ્ ।
પ્રયચ્છન્તિ શુભં સૂત્રં તે નરાઃ સુખભાગિનઃ
પુરાણાનાં તુ સર્વેષાં શ્રવણાદ્યત્ફલં લભેત્ ।
તસ્માચ્છતગુણં પુણ્યં દેવીભાગવતાલ્લભેત્
યથા સરિત્સુ પ્રવરા ગંગા દેવેષુ શંકરઃ ।
કાવ્યે રામાયણં યદ્વજ્જ્યોતિષ્મત્સુ યથા રવિઃ
આહ્લાદકાનાં ચન્દ્રશ્ચ ધનાનાં ચ યથા યશઃ ।
ક્ષમાવતાં યથા ભૂમિર્ગામ્ભીર્યે સાગરો યથા
!
મંત્રાણાં ચૈવ સાવિત્રી પાપનાશે હરિસ્મૃતિઃ ।
અષ્ટાદશપુરાણાનાં દેવીભાગવતં તથા
યેન કેનાપ્યુપાયેન નવકૃત્વઃ શૃણોતિ ચેત્ ।
ન શક્યં તત્ફલં વક્તું જીવન્મુક્તઃ સ એવ હ
રાજશત્રુભયે પ્રાપ્તે મહામારીભયે તથા ।
દુર્ભિક્ષે રાષ્ટ્રભંગે ચ તચ્છાંત્યૈ શૃણુયાદિદમ્
ભૂતપ્રેતવિનાશાય રાજ્યલાભાય શત્રુતઃ ।
પુત્રલાભાય શૃણુયાદ્દેવીભાગવતં દ્વિજાઃ
શ્રીમદ્ભાગવતં યસ્તુ પઠેદ્વા શૃણુયાદપિ ।
શ્લોકાર્દ્ધં શ્લોકપાદં વા સંયાતિ પરમાં ગતિમ્
ભગવત્યા સ્વયં દેવ્યા શ્લોકાર્દ્ધેન પ્રકાશિતમ્ ।
શિષ્યપ્રશિષ્યદ્વારેણ તદેવ વિપુલીકૃતમ્
ન ગાયત્ર્યાઃ પરો ધર્મો ન ગાયત્ર્યાઃ પરં તપઃ ।
ન ગાયત્ર્યાઃ સમો દેવો ન ગાયત્ર્યાઃ પરો મનુઃ
ગાતારં ત્રાયતે યસ્માદ્ગાયત્રી તેન સોચ્યતે ।
સાઽત્ર ભાગવતે દેવી સરહસ્યા પ્રતિષ્ઠિતા
અતો ભાગવતસ્યાસ્ય દેવ્યાઃ પ્રીતિકરસ્ય ચ ।
મહાંત્યપિ પુરાણાનિ કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્
શ્રીમદ્ભાગવતં પુરાણમમલં યદ્બ્રાહ્મણાનાં ધનં
ધર્મો ધર્મસુતેન યત્ર ગદિતો નારાયણેનામલઃ ।
ગાયત્ર્યાશ્ચ રહસ્યમત્ર ચ મણિદ્વીપશ્ચ સંવર્ણિતઃ
શ્રીદેવ્યા હિમભૂભૃતે ભગવતી ગીતા ચ ગીતા સ્વયમ્
તસ્માન્નાસ્ય પુરાણસ્ય લોકેઽન્યત્સદૃશં પરમ્ ।
અતઃ સદૈવ સંસેવ્યં દેવીભાગવતં દ્વિજાઃ
યસ્યાઃ પ્રભાવમખિલં ન હિ વેદ ધાતા નો વા હરિર્ન ગિરિશો ન હિ ચાપ્યનન્તઃ ।
અંશાંશકા અપિ ચ તે કિમુતાન્યદેવાસ્તસ્યૈ નમોઽસ્તુ સતતં જગદમ્બિકાયૈ
યત્પાદપંકજરજઃ સમવાપ્ય વિશ્વં બ્રહ્મા સૃજત્યનુદિનં ચ બિભર્તિ વિષ્ણુઃ ।
રુદ્રશ્ચ સંહરતિ નેતરથા સમર્થાસ્તસ્યૈ નમોઽસ્તુ સતતં જગદમ્બિકાયૈ
સુધાકૂપારાંતસ્ત્રિદશતરુવાટી વિલસિતે મણિદ્વીપે ચિન્તામણિમયગૃહે ચિત્રરુચિરે ।
વિરાજન્તીમમ્બાં પરશિવહૃદિ સ્મેરવદનાં નરો ધ્યાત્વા ભોગં ભજતિ ખલુ મોક્ષં ચ લભતે
બ્રહ્મેશાચ્યુતશક્રાદ્યૈર્મહર્ષિભિરુપાસિતા।
જગતઃ શ્રેયસે સાઽસ્તુ મણિદ્વીપાધિદેવતા
ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે માનસખણ્ડે દેવીભાગવતમાહાત્મ્યે વણવિધિવર્ણનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
સમાપ્તમિદં સ્કાન્દીયં શ્રીમદ્દેવીભાગવતમાહાત્મ્યમ્ ।
મૂળ પાઠ: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0