દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.25

પરાશક્તેઃ સર્વજ્ઞત્વકથનમ્
રાજોવાચ
સન્દેહો મે મુનિશ્રેષ્ઠ જાયતે વચનાત્તવ ।
વૈષ્ણવાંશે ભગવતિ દુઃખોત્પત્તિં વિલોક્ય ચ

નારાયણાંશસમ્ભૂતો વાસુદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।
કથં સ સૂતિકાગારાદ્ધૃતો બાલો હરેરપિ

સુગુપ્તનગરે રમ્યે ગુપ્તેઽથ સૂતિકાગૃહે ।
પ્રવિશ્ય તેન દૈત્યેન ગૃહીતોઽસૌ કથં શિશુઃ

ન જ્ઞાતો વાસુદેવેન ચિત્રમેતન્મમાદ્‌ભુતમ્ ।
જાયતે મહદાશ્ચર્યં ચિત્તે સત્યવતીસુત

બ્રૂહિ તત્કારણં બ્રહ્મન્ન જ્ઞાતં કેશવેન યત્ ।
હરણં તત્રસંસ્થેન શિશોર્વા સૂતિકાગૃહાત્

વ્યાસ ઉવાચ
માયા બલવતી રાજન્નરાણાં બુદ્ધિમોહિની ।
શામ્ભવી વિશ્રુતા લોકે કો વા મોહં ન ગચ્છતિ

માનુષં જન્મ સમ્પ્રાપ્ય ગુણાઃ સર્વેઽપિ માનુષાઃ ।
ભવન્તિ દેહજા કામં ન દેવા નાસુરાસ્તદા

ક્ષુત્તૃણ્નિદ્રા ભયં તન્દ્રા વ્યામોહઃ શોકસંશયઃ ।
હર્ષશ્ચૈવાભિમાનશ્ચ જરામરણમેવ ચ

અજ્ઞાનં ગ્લાનિરપ્રીતિરીર્ષ્યાસૂયા મદઃ શ્રમઃ ।
એતે દેહભવા ભાવાઃ પ્રભવન્તિ નરાધિપ

યથા હેમમૃગં રામો ન બુબોધ પુરોગતમ્ ।
જાનક્યા હરણઞ્ચૈવ જટાયુમરણં તથા

અભિષેકદિને રામો વનવાસં ન વેદ ચ ।
તથા ન જ્ઞાતવાન્ રામઃ સ્વશોકાન્મરણં પિતુઃ

અજ્ઞવદ્વિચચારાસૌ પશ્યમાનો વને વને ।
જાનકીં ન વિવેદાથ રાવણેન હૃતાં બલાત્

સહાયાન્ વાનરાન્કૃત્વા હત્વા શક્રસુતં બલાત્ ।
સાગરે સેતુબન્ધઞ્ચ કૃત્વોત્તીર્ય સરિત્પતિમ્

પ્રેષયામાસ સર્વાસુ દિક્ષુ તાન્કપિકુઞ્જરાન્ ।
સંગ્રામં કૃતવાન્ઘોરં દુઃખં પ્રાપ રણાજિરે

બન્ધનં નાગપાશેન પ્રાપ રામો મહાબલઃ ।
ગરુડાન્મોક્ષણં પશ્ચાદન્વભૂદ્‌રઘુનન્દનઃ

અહનદ્‌રાવણં સંખ્યે કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્ ।
મેઘનાદં નિકુમ્ભઞ્ચ કુપિતો રઘુનન્દનઃ

અદૂષ્યત્વઞ્ચ જાનક્યા ન વિવેદ જનાર્દનઃ ।
દિવ્યઞ્ચ કારયામાસ જ્વલિતેઽગ્નૌ પ્રવેશનમ્

લોકાપવાદાચ્ચ પરં તતસ્તત્યાજ તાં પ્રિયામ્ ।
અદૂષ્યાં દૂષિતાં મત્વા સીતાં દશરથાત્મજઃ

ન જ્ઞાતૌ સ્વસુતૌ તેન રામેણ ચ કુશીલવૌ ।
મુનિના કથિતૌ તૌ તુ તસ્ય પુત્રૌ મહાબલૌ

પાતાલગમનં ચૈવ જાનક્યા જ્ઞાતવાન્ન ચ ।
રાઘવઃ કોપસંયુક્તો ભ્રાતરં હન્તુમુદ્યતઃ

કાલસ્યાગમનઞ્ચૈવ ન વિવેદ ખરાન્તકઃ ।
માનુષં દેહમાશ્રિત્ય ચક્રે માનુષચેષ્ટિતમ્

તથૈવ માનુષાન્ભાવાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
પૂર્વં કંસભયાત્પ્રાપ્તો ગોકુલે યદુનન્દનઃ

જરાસન્ધભયાત્પશ્ચાદ્‌ દ્વારવત્યાં ગતો હરિઃ ।
અધર્મં કૃતવાન્કૃષ્ણો રુક્મિણ્યા હરણઞ્ચ યત્

શિશુપાલવૃતાયાશ્ચ જાનન્ધર્મં સનાતનમ્ ।
શુશોચ બાલકં કૃષ્ણઃ શમ્બરેણ હૃતં બલાત્

મુમોદ જાનન્પુત્રં તં હર્ષશોકયુતસ્તતઃ ।
સત્યભામાજ્ઞયા યત્તુ યુયુધે સ્વર્ગતઃ કિલ

ઇન્દ્રેણ પાદપાર્થં તુ સ્ત્રીજિતત્વં પ્રકાશયન્ ।
જહાર કલ્પવૃક્ષં યઃ પરાભૂય શતક્રતુમ્

માનિનીમાનરક્ષાર્થં હરિશ્ચિત્રધરઃ પ્રભુઃ ।
બદ્ધ્વા વૃક્ષે હરિં સત્યા નારદાય દદૌ પતિમ્

દત્ત્વાથ કાનકં કૃષ્ણં મોચયામાસ ભામિની ।
દૃષ્ટ્વા પુત્રાન્પુરુગુણાન્પ્રદ્યુમ્નપ્રમુખાનથ

કૃષ્ણં જામ્બવતી દીના યયાચે સન્તતિં શુભામ્ ।
સ યયૌ પર્વતં કૃષ્ણસ્તપસ્યાકૃતનિશ્ચયઃ

ઉપમન્યુર્મુનિર્યત્ર શિવભક્તઃ પરન્તપઃ ।
ઉપમન્યું ગુરુ કૃત્વા દીક્ષાં પાશુપતો હરિઃ

જગ્રાહ પુત્રકામસ્તુ મુણ્ડી દણ્ડી બભૂવ હ ।
ઉગ્રં તત્ર તપસ્તેપે માસમેકં ફલાશનઃ

જજાપ શિવમન્ત્રં તુ શિવધ્યાનપરો હરિઃ ।
દ્વિતીયે તુ જલાહારસ્તિષ્ઠન્નેકપદા હરિઃ

તૃતીયે વાયુભક્ષસ્તુ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રસંસ્થિતઃ ।
ષષ્ઠે તુ ભગવાન્ રુદ્રઃ પ્રસન્નો ભક્તિભાવતઃ

દર્શનઞ્ચ દદૌ તત્ર સોમઃ સોમકલાધરઃ ।
આજગામ વૃષારૂઢઃ સુરૈરિન્દ્રાદિભિર્વૃતઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુયુતઃ સાક્ષાદ્યક્ષગન્ધર્વસેવિતઃ ।
સમ્બોધયન્વાસુદેવં શઙ્કરસ્તમુવાચ હ

તુષ્ટોઽસ્મિ કૃષ્ણ તપસા તવોગ્રેણ મહામતે ।
દદામિ વાચ્છિતાન્કામાન્બ્રૂહિ યાદવનન્દન

મયિ દૃષ્ટે કામપૂરે કામશેષો ન સમ્ભવેત્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
તં દૃષ્ટ્વા શઙ્કરં તુષ્ટં ભગવાન્દેવકીસુતઃ

પપાત પાદયોસ્તસ્ય દણ્ડવત્પ્રેમસંયુતઃ ।
સ્તુતિં ચકાર દેવેશો મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

સ્થિતસ્તુ પુરતઃ શમ્ભોર્વાસુદેવઃ સનાતનઃ ।
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
દેવદેવ જગન્તાથ સર્વભૂતાર્તિનાશન

વિશ્વયોને સુરારિઘ્ન નમસ્ત્રૈલોક્યકારક ।
નીલકણ્ઠ નમસ્તુભ્યં શૂલિને તે નમો નમઃ

શૈલજાવલ્લભાયાશ્ચ યજ્ઞઘ્નાય નમોઽસ્તુ તે ।
ધન્યોઽહં કૃતકૃત્યોઽહં દર્શનાત્તવ સુવ્રત

જન્મ મે સફલં જાતં નત્વા તે પાદપઙ્કજમ્ ।
બદ્ધોઽહં સ્ત્રીમયૈઃ પાશૈઃ સંસારેઽસ્મિઞ્જગદ્‌ગુરો

શરણં તેઽદ્ય સમ્પ્રાપ્તો રક્ષણાર્થં ત્રિલોચન ।
સમ્પ્રાપ્ય માનુષં જન્મ ખિન્નોઽહં દુઃખનાશન

ત્રાહિ માં શરણં પ્રાપ્તં ભવભીતં ભવાધુના ।
ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં પ્રાપ્તં મદનદાહક

જન્મતઃ કંસભયજમનુભૂતં ચ ગોકુલે ।
જાતોઽહં નન્દગોપાલો બલ્લવાજ્ઞાકરસ્તથા

ગોરજઃકીર્ણકેશસ્તુ ભ્રમન્વૃન્દાવને ઘને ।
મ્લેચ્છરાજભયત્રસ્તો ગતો દ્વારવતીં પુનઃ

ત્યક્ત્વા પિત્ર્યં શુભં દેશં માધુરં દુર્લભં વિભો ।
યયાતિશાપબદ્ધેન તસ્મૈ દત્તં ભયાદ્વિભો

રાજ્યં સુપુષ્ટમપિ ચ ધર્મરક્ષાપરેણ ચ ।
ઉગ્રસેનસ્ય દાસત્વં કૃતં વૈ સર્વદા મયા

રાજાસૌ યાદવાનાં વૈ કૃતો નઃ પૂર્વજૈઃ કિલ ।
ગાર્હસ્થ્યં દુઃખદં શમ્ભો સ્ત્રીવશ્યં ધર્મખણ્ડનમ્

પારતન્ત્ર્યં સદા બન્ધમોક્ષવાર્તાત્ર દુર્લભા ।
રુક્યિણ્યાસ્તનયાન્દૃષ્ટ્વા ભાર્યા જામ્બવતી મમ

પ્રેરયામાસ પુત્રાર્થં તપસે મદનાન્તક ।
સકામેન મયા તપ્તં તપઃ પુત્રાર્થમદ્ય વૈ

લજ્જા ભવતિ દેવેશ પ્રાર્થનાયાં જગદ્‍ગુરો ।
કસ્ત્વામારાધ્ય દેવેશં મુક્તિદં ભક્તવત્સલમ્

પ્રસન્નં યાચતે મૂઢઃ ફલં તુચ્છં વિનાશિ યત્ ।
સોઽયં માયાવિમૂઢાત્મા યાચે પુત્રસુખં વિભો

કામિન્યા પ્રેરિતઃ શમ્ભો મુક્તિદં ત્વાં જગત્પતે ।
જાનામિ દુઃખદં શમ્ભો સંસારં દુઃખસાધનમ્

અનિત્યં નાશધર્માણં તથાપિ વિરતિર્ન મે ।
શાપાન્નારાયણાંશોઽહં જાતોઽસ્મિ ક્ષિતિમણ્ડલે

ભોક્તું બહુતરં દુઃખં માયાપાશેન યન્ત્રિતઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તવન્તં ગોવિન્દં પ્રત્યુવાચ મહેશ્વરઃ

બહવસ્તે ભવિષ્યન્તિ પુત્રાઃ શત્રુનિષૂદન ।
સ્ત્રીણાં ષોડશસાહસ્રં ભવિષ્યતિ શતાર્ધકમ્

તાસુ પુત્રા દશ દશ ભવિષ્યન્તિ મહાબલાઃ ।
ઇત્યુક્ત્વોપરરામાશુ શઙ્કરઃ પ્રિયદર્શનઃ

ઉવાચ ગિરિજા દેવી પ્રણતં મધુસૂદનમ્ ।
કૃષ્ણ કૃષ્ણ મહાબાહો સંસારેઽસ્મિન્નરાધિપ

ગૃહસ્થપ્રવરો લોકે ભવિષ્યતિ ભવાનિહ ।
તતો વર્ષશતાન્તે તુ દ્વિજશાપાજ્જનાર્દન

ગાન્ધાર્યાશ્ચ તથા શાપાદ્‌ભવિતા તે કુલક્ષયઃ ।
પરસ્પરં નિહત્યાજૌ પુત્રાસ્તે શાપમોહિતાઃ

ગમિષ્યન્તિ ક્ષયં સર્વે યાદવાશ્ચ તથાપરે ।
સાનુજસ્ત્વં તથા દેહં ત્યક્ત્વા યાસ્યસિ વૈ દિવમ્

શોકસ્તત્ર ન કર્તવ્યો ભવિતવ્યં પ્રતિ પ્રભો ।
અવશ્યમ્ભાવિભાવાનાં પ્રતીકારો ન વિદ્યતે

તત્ર શોકો ન કર્તવ્યો નૂનં મમ મતં સદા ।
અષ્ટાવક્રસ્ય શાપેન ભાર્યાસ્તે મધુસૂદન

ચૌરેભ્યો ગ્રહણં કૃષ્ણ ગમિષ્યન્તિ મૃતે ત્વયિ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે શમ્ભુઃ સોમઃ સસુરમણ્ડલઃ

ઉપમન્યું પ્રણમ્યાથ કૃષ્ણોઽપિ દ્વારકાં યયૌ ।
યસ્માદ્‌ બ્રહ્માદયો રાજન્ સન્તિ યદ્યપ્યધીશ્વરાઃ

તથાપિ માયાકલ્લોલયોગસંક્ષુભિતાન્તરાઃ ।
તદધીનાઃ સ્થિતાઃ સર્વે કાષ્ઠપુત્તલિકોપમાઃ

યથા યથા પૂર્વભવં કર્મ તેષાં તથા તથા ।
પ્રેરયત્યનિશં માયા પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણી

ન વૈષમ્યં ન નૈર્ઘૃણ્યં ભગવત્યાં કદાચન ।
કેવલં જીવમોક્ષાર્થં યતતે ભુવનેશ્વરી

યદિ સા નૈવ સૃજ્યેત જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
તદા માયાં વિના ભૂતં જડં સ્યાદેવ નિત્યશઃ

તસ્માત્કારુણ્યમાશ્રિત્ય જગજ્જીવાદિકં ચ યત્ ।
કરોતિ સતતં દેવી પ્રેરયત્યનિશં ચ તત્

તસ્માદ્‌ બ્રહ્માદિમોહેઽસ્મિન્કર્તવ્યઃ સંશયો ન હિ ।
માયાન્તઃપાતિનઃ સર્વે માયાધીનાઃ સુરાસુરાઃ

સ્વતન્ત્રા સૈવ દેવેશી સ્વેચ્છાચારવિહારિણી ।
તસ્માત્સર્વાત્મના રાજન્ સેવનીયા મહેશ્વરી

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિદધિકં ભુવનત્રયે ।
એતદ્ધિ જન્મસાફલ્યં પરાશક્તેઃ પદસ્મૃતિઃ

માભૂત્તત્ર કુલે જન્મ યત્ર દેવી ન દૈવતમ્ ।
અહં દેવી ન ચાન્યોઽસ્મિ બ્રહ્મૈવાહં ન શોકભાક્

ઇત્યભેદેન તાં નિત્યાં ચિન્તયેજ્જગદમ્બિકામ્ ।
જ્ઞાત્વા ગુરુમુખાદેનાં વેદાન્તશ્રવણાદિભિઃ

નિત્યમેકાગ્રમનસા ભાવયેદાત્મરૂપિણીમ્ ।
મુક્તો ભવતિ તેનાશુ નાન્યથા કર્મકોટિભિઃ

શ્વેતાશ્વતરાદયઃ સર્વે ઋષયો નિર્મલાશયાઃ ।
આત્મરૂપાં હૃદા જ્ઞાત્વા વિમુક્તા ભવબન્ધનાત્

બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદયસ્તદ્વદ્‌ ગૌરીલક્ષ્મ્યાદયસ્તથા ।
તામેવ સમુપાસન્તે સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્

ઇતિ તે કથિતં રાજન્ યદ્યત્પુષ્ટં ત્વયાનઘ ।
પ્રપઞ્ચતાપત્રસ્તેન કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

એતત્તે કથિતં રાજન્મયાખ્યાનમનુત્તમમ્ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યં પુરાણં પરમાદ્‌ભુતમ્

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પુરાણં વેદસમ્મિતમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો દેવીલોકે મહીયતે

સૂત ઉવાચ
એતન્મયા શ્રુતં વ્યાસાત્કથ્યમાનં સવિસ્તરમ્ ।
પુરાણં પઞ્ચમં નૂનં શ્રીમદ્‌ભાગવતાભિધમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ચતુર્થસ્કન્ધે પરાશક્તેઃ સર્વજ્ઞત્વકથનં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ