દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.8

પ્રહ્લાદતીર્થયાત્રાવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા વિપ્રો રાજ્ઞા પારીક્ષિતેન વૈ ।
ઉવાચ વિસ્તરાત્સર્વં વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ

જનમેજયોઽપિ ધર્માત્મા નિર્વેદં પરમં ગતઃ ।
ચિત્તં દુશ્ચરિતં મત્વા વૈરાટીતનયસ્ય વૈ

તસ્યૈવોદ્ધરણાર્થાય ચકાર સતતં મનઃ ।
વિપ્રાવમાનપાપેન યમલોકં ગતસ્ય વૈ

પુન્નામનરકાદ્યસ્માત્ત્રાયતે પિતરં સ્વકમ્ ।
પુત્રેતિ નામ સાર્થં સ્યાત્તેન તસ્ય મુનીશ્વરાઃ

સર્પદષ્ટં નૃપં શ્રુત્વા હર્મ્યોપરિ મૃતં તથા ।
વિપ્રશાપાદૌત્તરેયં સ્નાનદાનવિવર્જિતમ્

પિતુર્ગતિં નિશમ્યાસૌ નિર્વેદં ગતવાન્નૃપઃ ।
પારીક્ષિતો મહાભાગઃ સન્તપ્તો ભયવિહ્વલઃ

પપ્રચ્છાથ મુનિં વ્યાસં ગૃહાગતમનિન્દિતઃ ।
નરનારાયણસ્યેમાં કથાં પરમવિસ્મૃતામ્

વ્યાસ ઉવાચ
સ યદા નિહતો રૌદ્રો હિરણ્યકશિપુર્નૃપ ।
અભિષિક્તસ્તદા રાજ્યે પ્રહ્લાદો નામ તત્સુતઃ

તસ્મિઞ્છાસતિ દૈત્યેન્દ્રે દેવબ્રાહ્મણપૂજકે ।
મખૈર્ભૂમૌ નૃપતયો યજન્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ

બ્રાહ્મણાશ્ચ તપોધર્મતીર્થયાત્રાશ્ચ કુર્વતે ।
વૈશ્યાશ્ચ સ્વસ્વવૃત્તિસ્થાઃ શૂદ્રાઃ શુશ્રૂષણે રતાઃ

નૃસિંહેન ચ પાતાલે સ્થાપિતઃ સોઽથ દૈત્યરાટ્ ।
રાજ્યં ચકાર તત્રૈવ પ્રજાપાલનતત્પરઃ

કદાચિદ્‌ ભૃગુપુત્રોઽથ ચ્યવનાખ્યો મહાતપાઃ ।
જગામ નર્મદાં સ્નાતું તીર્થં વૈ વ્યાહૃતીશ્વરમ્

રેવાં મહાનદીં દૃષ્ટ્વા તતસ્તસ્યામવાતરત્ ।
ઉત્તરન્તં પ્રજગ્રાહ નાગો વિષભયઙ્કરઃ

ગૃહીતો ભયભીતસ્તુ પાતાલે મુનિસત્તમઃ ।
સસ્માર મનસા વિષ્ણું દેવદેવં જનાર્દનમ્

સંસ્મૃતે પુણ્ડરીકાક્ષે નિર્વિષોઽભૂન્મહોરગઃ ।
ન પ્રાપ ચ્યવનો દુઃખં નીયમાનો રસાતલમ્

દ્વિજિહ્વેન મુનિસ્ત્યક્તો નિર્વિણ્ણેનાતિશઙ્‌કિના ।
માં શપેત મુનિઃ કુદ્ધસ્તાપસોઽયં મહાનિતિ

ચચાર નાગકન્યાભિઃ પૂજિતો મુનિસત્તમઃ ।
વિવેશાપ્યથ નાગાનાં દાનવાનાં મહત્પુરમ્

કદાચિદ્‌ભૃગુપુત્રં તં વિચરન્તં પુરોત્તમે ।
દદર્શ દૈત્યરાજોઽસૌ પ્રહ્લાદો ધર્મવત્સલઃ

દૃષ્ટ્વા તં પૂજયામાસ મુનિં દૈત્યપતિસ્તદા ।
પપ્રચ્છ કારણં કિં તે પાતાલાગમને વદ

પ્રેષિતોઽસિ કિમિન્દ્રેણ સત્યં બ્રૂહિ દ્વિજોત્તમ ।
દૈત્યવિદ્વેષયુક્તેન મમ રાજ્યદિદૃક્ષયા

ચ્યવન ઉવાચ
કિં મે મઘવતા રાજન્ યદહં પ્રેષિતઃ પુનઃ ।
દૂતકાર્યં પ્રકુર્વાણઃ પ્રાપ્તવાન્નગરે તવ

વિદ્ધિ માં ભૃગુપુત્રં તં સ્વનેત્રં ધર્મતત્પરમ્ ।
મા શઙ્કાં કુરુ દૈત્યેન્દ્ર વાસવપ્રેષિતસ્ય વૈ

સ્નાનાર્થં નર્મદાં પ્રાપ્તઃ પુણ્યતીર્થે નૃપોત્તમ ।
નદ્યામેવાવતીર્ણોઽહં ગૃહીતશ્ચ મહાહિના

જાતોઽસૌ નિર્વિષઃ સર્પો વિષ્ણોઃ સંસ્મરણાદિવ ।
મુક્તોઽહં તેન નાગેન પ્રભાવાત્સ્મરણસ્ય વૈ

અત્રાગતેન રાજેન્દ્ર મયાપ્તં તવ દર્શનમ્ ।
વિષ્ણુભક્તોઽસિ દૈત્યેન્દ્ર તદ્‌ભક્તં માં વિચિન્તય

વ્યાસ ઉવાચ
તન્નિશમ્ય વચઃ શ્લક્ષ્ણં હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
પપ્રચ્છ પરયા પ્રીત્યા તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
પૃથિવ્યાં કાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ મુનિસત્તમ ।
પાતાલે ચ તથાકાશે તાનિ નો વદ વિસ્તરાત્

ચ્યવન ઉવાચ
મનોવાક્કાયશુદ્ધાનાં રાજંસ્તીર્થં પદે પદે ।
તથા મલિનચિત્તાનાં ગઙ્ગાપિ કીકટાધિકા

પ્રથમં ચેન્મનઃ શુદ્ધં જાતં પાપવિવર્જિતમ્ ।
તદા તીર્થાનિ સર્વાણિ પાવનાનિ ભવન્તિ વૈ

ગઙ્ગાતીરે હિ સર્વત્ર વસન્તિ નગરાણિ ચ ।
વ્રજાશ્ચૈવાકરા ગ્રામાઃ સર્વે ખેટાસ્તથાપરે

નિષાદાનાં નિવાસાશ્ચ કૈવર્તાનાં તથાપરે ।
હૂણબઙ્ગખસાનાં ચ મ્લેચ્છાનાં દૈત્યસત્તમ

પિબન્તિ સર્વદા ગાઙ્ગં જલં બ્રહ્મોપમં સદા ।
સ્નાનં કુર્વન્તિ દૈત્યેન્દ્ર ત્રિકાલં સ્વેચ્છયા જનાઃ

તત્રૈકોઽપિ વિશુદ્ધાત્મા ન ભવત્યેવ મારિષ ।
કિં ફલં તર્હિ તીર્થસ્ય વિષયોપહતાત્મસુ

કારણં મન એવાત્ર નાન્યદ્‌રાજન્વિચિન્તય ।
મનઃશુદ્ધિં પ્રકર્તવ્યા સતતં શુદ્ધિમિચ્છતા

તીર્થવાસી મહાપાપી ભવેત્તત્રાત્મવઞ્ચનાત્ ।
તત્રૈવાચરિતં પાપમાનન્ત્યાય પ્રકલ્પતે

યથેન્દ્રવારુણં પક્વં મિષ્ટં નૈવોપજાયતે ।
ભાવદુષ્ટસ્તથા તીર્થે કોટિસ્તાતો ન શુધ્યતિ

પ્રથમં મનસઃ શુદ્ધિઃ કર્તવ્યા શુભમિચ્છતા ।
શુદ્ધે મનસિ દ્રવ્યસ્ય શુદ્ધિર્ભવતિ નાન્યથા

તથૈવાચારશુદ્ધિઃ સ્યાત્તતસ્તીર્થં પ્રસિધ્યતિ ।
અન્યથા તુ કૃતં સર્વં વ્યર્થં ભવતિ તત્ક્ષણાત્

(હીનવર્ણસ્ય સંસર્ગં તીર્થે ગત્વા સદા ત્યજેત્ ।) ॥
ભૂતાનુકમ્પનં ચૈવ કર્તવ્યં કર્મણા ધિયા ।
યદિ પૃચ્છસિ રાજેન્દ્ર તીર્થં વક્ષ્યામ્યનુત્તમમ્

પ્રથમં નૈમિષં પુણ્યં ચક્રતીર્થં ચ પુષ્કરમ્ ।
અન્યેષાં ચૈવ તીર્થાનાં સંખ્યા નાસ્તિ મહીતલે

પાવનાનિ ચ સ્થાનાનિ બહૂનિ નૃપસત્તમ ।
વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા નૈમિષં ગન્તુમુદ્યતઃ

નોદયામાસ દૈત્યાન્વૈ હર્ષનિર્ભરમાનસઃ ।
પ્રહ્લાદ ઉવાચ
ઉત્તિષ્ઠન્તુ મહાભાગા ગમિષ્યામોઽદ્ય નૈમિષમ્

દ્રક્ષ્યામઃ પુણ્ડરીકાક્ષં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તા વિષ્ણુભક્તેન સર્વે તે દાનવાસ્તદા

તેનૈવ સહ પાતાલાન્નિર્યયુઃ પરયા મુદા ।
તે સમેત્ય ચ દૈતેયા દાનવાશ્ચ મહાબલાઃ

નૈમિષારણ્યમાસાદ્ય સ્નાનં ચક્રુર્મુદાન્વિતાઃ ।
પ્રહ્લાદસ્તત્ર તીર્થેષુ ચરન્દૈત્યૈઃ સમન્વિતઃ

સરસ્વતીં મહાપુણ્યાં દદર્શ વિમલોદકામ્ ।
તીર્થે તત્ર નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ

મનઃ પ્રસન્નં સઞ્જાતં સ્નાત્વા સારસ્વતે જલે ।
વિધિવત્તત્ર દૈત્યેન્દ્રઃ સ્નાનદાનાદિકં શુભે

ચકારાતિપ્રસન્નાત્મા તીર્થે પરમપાવને

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ॥
ચતુર્થસ્કન્ધે પ્રહ્લાદતીર્થયાત્રાવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ