દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.9

પ્રહ્લાદનારાયણયોર્યુદ્ધે વિષ્ણોરાગમનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
કુર્વંસ્તીર્થવિધિં તત્ર હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
ન્યગ્રોધં સુમહચ્છાયમપશ્યત્પુરતસ્તદા

દદર્શ બાણાનપરાન્નાનાજાતીયકાંસ્તદા ।
ગૃધ્રપક્ષયુતાંસ્તીવ્રાચ્છિલાધૌતાન્મહોજ્વલાન્

ચિન્તયામાસ મનસા કસ્યેમે વિશિખાસ્ત્વિહ ।
ઋષીણામાશ્રમે પુણ્યે તીર્થે પરમપાવને

એવં ચિન્તયતાનેન કૃષ્ણાજિનધરૌ મુની ।
સમુન્નતજટાભારૌ દૃષ્ટૌ ધર્મસુતૌ તદા

તયોરગ્રે ધૃતે શુભ્રે ધનુષી લક્ષણાન્વિતે ।
શાર્ઙ્ગમાજગવઞ્ચૈવ તથાક્ષય્યૌ મહેષુધી

ધ્યાનસ્થૌ તૌ મહાભાગૌ નરનારાયણાવૃષી ।
દૃષ્ટ્વા ધર્મસુતૌ તત્ર દૈત્યાનામધિપસ્તદા

ક્રોધરક્તેક્ષણસ્તૌ તુ પ્રોવાચાસુરપાલકઃ ।
કિં ભવદ્‌ભ્યાં સમારબ્ધો દમ્ભો ધર્મવિનાશનઃ

ન શ્રુતં નૈવ દૃષ્ટં હિ સંસારેઽસ્મિન્કદાપિ હિ ।
તપસશ્ચરણં તીવ્રં તથા ચાપસ્ય ધારણમ્

વિરોધોઽયં યુગે ચાદ્યે કથં યુક્તં કલિપ્રિયમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય તપો યુક્તં તત્ર કિં ચાપધારણમ્

ક્વ જટાધારણં દેહે ક્વેષુધી ચ વિડમ્બનૌ ।
ધર્મસ્યાચરણં યુક્તં યુવયોર્દિવ્યભાવયોઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નરઃ પ્રોવાચ ભારત ।
કા તે ચિન્તાત્ર દૈત્યેન્દ્ર વૃથા તપસિ ચાવયોઃ

સામર્થ્યે સતિ યત્કુર્યાત્તત્સંપદ્યેત તસ્ય હિ ।
આવાં કાર્યદ્વયે મન્દ સમર્થૌ લોકવિશ્રુતૌ

યુદ્ધે તપસિ સામર્થ્યં ત્વં પુનઃ કિં કરિષ્યસિ ।
ગચ્છ માર્ગે યથાકામં કસ્માદત્ર વિકત્થસે

બ્રહ્મતેજો દુરારાધ્યં ન ત્વં વેદ વિમોહિતઃ ।
વિપ્રચર્ચા ન કર્તવ્યા પ્રાણિભિઃ સુખમીપ્સુભિઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
તાપસૌ મન્દબુદ્ધી સ્થો મૃષા વાં ગર્વમોહિતૌ ।
મયિ તિષ્ઠતિ દૈત્યેન્દ્રે ધર્મસેતુપ્રવર્તકે

ન યુક્તમેતત્તીર્થેઽસ્મિન્નધર્માચરણં પુનઃ ।
કા શક્તિસ્તવ યુદ્ધેઽસ્તિ દર્શયાદ્ય તપોધન

વ્યાસ ઉવાચ
તદાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય નરસ્તં પ્રત્યુવાચ હ ।
યુદ્ધસ્વાદ્ય મયા સાર્ધં યદિ તે મતિરીદૃશી

અદ્ય તે સ્ફોટયિષ્યામિ મૂર્ધાનમસુરાધમ ।
( યુદ્ધે શ્રદ્ધા ન તે પશ્ચાદ્‌ભવિષ્યતિ કદાચન ।) ॥
વ્યાસ ઉવાચ
તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય દૈત્યેન્દ્રઃ કુપિતસ્તદા

પ્રહ્લાદો બલવાનત્ર પ્રતિજ્ઞામારુરોહ સઃ ।
યેન કેનાપ્યુપાયેન જેષ્યામિ તાવુભાવપિ

નરનારાયણૌ દાન્તાવૃષી તપિસમન્વિતૌ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા વચનં દૈત્યઃ પ્રતિગૃહ્ય શરાસનમ્

આકૃષ્ય તરસા ચાપં જ્યાશબ્દઞ્ચ ચકાર હ ।
નરોઽપિ ધનુરાદાય શરાંસ્તીવ્રાઞ્છિલાશિતાન્

મુમોચ બહુશઃ કોધાત્પ્રહ્લાદોપરિ પાર્થિવ

તાન્દૈત્યરાજસ્તપનીયપુઙ્ખૈ-
શ્ચિચ્છેદ બાણૈસ્તરસા સમેત્ય ।
સમીક્ષ્ય છિન્નાંશ્ચ નરઃ સ્વસૃષ્ટા-
નન્યાન્મુમોચાશુ રુષાન્વિતો વૈ

દૈત્યાથિપસ્તાનપિ તીવ્રવેગૈ-
શ્છિત્ત્વા જઘાનોરસિ તં મુનીન્દ્રમ્ ।
નરોઽપિ તં પઞ્ચભિરાશુગૈશ્ચ
કુદ્ધોઽહનદ્દૈત્યપતિં બાહુદેશે

સેન્દ્રાઃ સુરાસ્તત્ર તયોર્હિ યુદ્ધં
દ્રષ્ટું વિમાનૈર્ગગનસ્થિતાશ્ચ ।
નરસ્ય વીર્યં યુધિ સંસ્થિતસ્ય
તે તુષ્ટુવુર્દૈત્યપતેશ્ચ ભૂયઃ

વવર્ષ દૈત્યાધિપ આત્તચાપઃ
શિલીમુખાનમ્બુધરો યથાપઃ ।
આદાય શાર્ઙ્ગ ધનુરપ્રમેયં
મુમોચ બાણાઞ્છિતહેમપુઙ્ખાન્

બભૂવ યુદ્ધં તુમુલં તયોસ્તુ
જયૈષિણોઃ પાર્થિવ દેવદૈત્યયોઃ ।
વવર્ષુરાકાશપથે સ્થિતાસ્તે
પુષ્પાણિ દિવ્યાનિ પ્રહૃષ્ટચિત્તાઃ

ચુકોપ દૈત્યાધિપતિર્હરૌ સ
મુમોચ બાણાનતિતીવ્રવેગાન્ ।
ચિચ્છેદ તાન્ધર્મસુતઃ સુતીક્ષ્ણૈ-
ર્ધનુર્વિમુક્તૈર્વિશિખૈસ્તદાઽઽશુ

તતો નારાયણં બાણૈઃ પ્રહ્લાદશ્ચાતિકર્ષિતૈઃ ।
વવર્ષ સુસ્થિતં વીરં ધર્મપુત્રં સનાતનમ્ ।
નારાયણોઽપિ તં વેગાન્મુક્તૈર્બાણૈઃ શિલાશિતૈઃ

તુતોદાતીવ પુરતો દૈત્યાનામધિપં સ્થિતમ્ ।
સન્નિપાતોઽમ્બરે તત્ર દિદૃક્ષૂણાં બભૂવ હ

દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ કુર્વતાં જયઘોષણમ્ ।
ઉભયોઃ શરવર્ષેણ છાદિતે ગગને તદા

દિવાપિ રાત્રિસદૃશં બભૂવ તિમિરં મહત્ ।
ઊચુઃ પરસ્પરં દેવા દૈત્યાશ્ચાતીવ વિસ્મિતાઃ

અદૃષ્ટપૂર્વં યુદ્ધં વૈ વર્તતેઽદ્ય સુદારુણમ્ ।
દેવર્ષયોઽથ ગન્ધર્વા યક્ષકિન્નરપન્નગાઃ

વિદ્યાધરાશ્ચારણાશ્ચ વિસ્મયં પરમં યયુઃ ।
નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ પ્રેક્ષણાર્થં સ્થિતૌ મુની

નારદઃ પર્વતં પ્રાહ નેદૃશં ચાભવત્પુરા ।
તારકાસુરયુદ્ધઞ્ચ તથા વૃત્રાસુરસ્ય ચ

મધુકૈટભયોર્યુદ્ધં હરિણા ચેદૃશં કૃતમ્ ।
પ્રહ્લાદઃ પ્રબલઃ શૂરો યસ્માન્નારાયણેન ચ

કરોતિ સદૃશં યુદ્ધં સિદ્ધેનાદ્‌ભુતકર્મણા ।
વ્યાસ ઉવાચ
દિને દિને તથા રાત્રૌ કૃત્વા કૃત્વા પુનઃ પુનઃ

ચક્રતુઃ પરમં યુદ્ધં તૌ તદા દૈત્યતાપસૌ ।
નારાયણસ્તુ ચિચ્છેદ પ્રહ્લાદસ્ય શરાસનમ્

તરસૈકેન બાણેન સ ચાન્યદ્ધનુરાદદે ।
નારાયણસ્તુ તરસા મુક્ત્વાન્યઞ્ચ શિલીમુખમ્

તદૈવ મધ્યતશ્ચાપં ચિચ્છેદ લઘુહસ્તકઃ ।
છિન્નં છિન્નં પુનર્દૈત્યો ધનુરન્યત્સમાદદે

નારાયણસ્તુ ચિચ્છેદ વિશિખૈરાશુ કોપિતઃ ।
છિન્ને ધનુષિ દૈત્યેન્દ્રઃ પરિઘં તુ સમાદદે

જઘાન ધર્મજં તૂર્ણં બાહ્વોર્મધ્યેઽતિકોપનઃ ।
તમાયાન્તં સ બલવાન્માર્ગણૈર્નવભિર્મુનિઃ

ચિચ્છેદ પરિઘં ઘોરં દશભિસ્તમતાડયત્ ।
ગદામાદાય દૈત્યેન્દ્રઃ સર્વાયસમયીં દૃઢામ્

જાનુદેશે જઘાનાશુ દેવં નારાયણં રુષા ।
ગદયા ચાપિ ગિરિવત્સંસ્થિતઃ સ્થિરમાનસઃ

ધર્મપુત્રોઽતિબલવાન્મુમોચાશુ શિલીમુખાન્ ।
ગદાં ચિચ્છેદ ભગવાંસ્તદા દૈત્યપતેર્દૃઢામ્

વિસ્મયં પરમં જગ્મુઃ પ્રેક્ષકા ગગને સ્થિતાઃ ।
સ તુ શક્તિં સમાદાય પ્રહ્લાદઃ પરવીરહા

ચિક્ષેપ તરસા ક્રુદ્ધો બલાન્નારાયણોરસિ ।
તામાપતન્તીં સંવીક્ષ્ય બાણેનૈકેન લીલયા

સપ્તધા કૃતવાનાશુ સપ્તભિસ્તં જઘાન હ ।
દિવ્યવર્ષશતં ચૈવ તદ્યુદ્ધં પરમં તયોઃ

જાતં વિસ્મયદં રાજન્ સર્વેષાં તત્ર ચાશ્રમે ।
તદાઽઽજગામ તરસા પીતવાસાશ્ચતુર્ભુજઃ

પ્રહ્લાદસ્યાશ્રમં તત્ર જગામ ચ ગદાધરઃ ।
ચતુર્ભુજો રમાકાન્તો રથાઙ્ગદરપદ્મભૃત્

દૃષ્ટ્વા તમાગતં તત્ર હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
પ્રણમ્ય પરયા ભક્ત્યા પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યુવાચ હ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
દેવદેવ જગનાથ ભક્તવત્સલ માધવ ।
કથં ન જિતવાનાજાવહમેતૌ તપસ્વિનૌ ।
સંગ્રામસ્તુ મયા દેવ કૃતઃ પૂર્ણં શતં સમાઃ

સુરાણાં ન જિતૌ કસ્માદિતિ મે વિસ્મયો મહાન્ ।
વિષ્ણુરુવાચ
સિદ્ધાવિમૌ મદંશૌ ચ વિસ્મયઃ કોઽત્ર મારિષ

તાપસૌ ન જિતાત્માનૌ નરનારાયણૌ જિતૌ ।
ગચ્છ ત્વં વિતલં રાજન્ કુરુ ભક્તિં મમાચલામ્

નાભ્યાં કુરુ વિરોધં ત્વં તાપસાભ્યાં મહામતે ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાજ્ઞપ્તો દૈત્યરાજો નિર્યયાવસુરૈઃ સહ

નરનારાયણૌ ભૂયસ્તપોયુક્તૌ બભૂવતુઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ચતુર્થસ્કન્ધે પ્રહ્લાદનારાયણયોર્યુદ્ધે વિષ્ણોરાગમનવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ