દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.7

અહઙ્કારાવર્તનવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તાસાં ધર્મપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
વિમર્શમકરોચ્ચિત્તે કિં કર્તવ્યં મયાધુના

હાસ્યોઽહં મુનિવૃન્દેષુ ભવિષ્યામ્યદ્ય સઙ્ગમાત્ ।
અહંકારાદિદં પ્રાપ્તં દુઃખં નાત્ર વિચારણા ।
મૂલં ધર્મવિનાશસ્ય પ્રથમં યદહઙ્કૃતિઃ

મૂલં સંસારવૃક્ષસ્ય યતઃ પ્રોક્તો મહાત્મભિઃ ।
દૃષ્ટ્વા મૌનં સમાધાય ન સ્થિતોઽહં સમાગતમ્

વારાઙ્ગનાગણં જુષ્ટં તેનાસં દુઃખભાજનમ્ ।
ઉત્પાદિતાસ્તથા નાર્યો મયા ધર્મવ્યયેન વૈ

તાસ્તુ માં બાધિતું વૃત્તાઃ કામાર્તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ ।
ઊર્ણનાભિરિવાદ્યાહં જાલેન સ્વકૃતેન વૈ

બદ્ધોઽસ્મિ સુદૃઢેનાત્ર કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્ ।
યદિ ચિન્તાં સમુત્સૃજ્ય સન્ત્યજામ્યબલા ઇમાઃ

શપ્ત્વા ભ્રષ્ટા વ્રજિષ્યન્તિ સર્વા ભગ્નમનોરથાઃ ।
મુક્તોઽહં સઞ્ચરિષ્યામિ વિજને પરમં તપઃ

તસ્માત્ક્રોધં સમુત્પાદ્ય ત્યક્ષ્યામિ સુન્દરીગણમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા મુનિર્નારાયણસ્તદા

વિમર્શમકરોચ્ચિત્તે સુખોત્પાદનસાધને ।
દ્વિતીયોઽયં મહાશત્રુઃ ક્રોધઃ સન્તાપકારકઃ

કામાદપ્યધિકો લોકે લોભાદપિ ચ દારુણઃ ।
ક્રોધાભિભૂતઃ કુરુતે હિંસાં પ્રાણવિઘાતિનીમ્

દુઃખદાં સર્વભૂતાનાં નરકારામદીર્ઘિકામ્ ।
યથાગ્નિર્ઘર્ષણાજ્જાતઃ પાદપં પ્રદહેત્તથા

દેહોત્પન્નસ્તથા ક્રોધો દેહં દહતિ દારુણઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્યમાનં તં ભ્રાતરં દીનમાનસમ્

ઉવાચ વચનં તથ્યં નરો ધર્મસુતોઽનુજઃ ।
નર ઉવાચ
નારાયણ મહાભાગ કોપં યચ્છ મહામતે

શાન્તં ભાવં સમાશ્રિત્ય નાશયાહઙ્કૃતિં પરામ્ ।
પુરાહઙ્કારદોષેણ તપો નષ્ટં કિલાવયોઃ

સંગ્રામશ્ચાભવત્તાભ્યાં ભાવાભ્યામસુરેણ હ ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રં તુ પ્રહ્લાદેન મહાદ્‌ભુતમ્

દુઃખં બહુતરં પ્રાપ્તં તત્રાવાભ્યાં સુરોત્તમ ।
તસ્માત્ક્રોધં પરિત્યજ્ય શાન્તો ભવ મુનીશ્વર

( શાન્તત્વં તપસો મૂલં મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્ ।) ॥
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શાન્તોઽભૂદ્ધર્મનન્દનઃ ।
જનમેજય ઉવાચ
સંશયોઽયં મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રહ્લાદેન મહાત્મના

વિષ્ણુભક્તેન શાન્તેન કથં યુદ્ધં કૃતં પુરા ।
કૃતવન્તૌ કથં યુદ્ધં નરનારાયણાવૃષી

તાપસૌ ધર્મપુત્રૌ દ્વૌ સુશાન્તમાનસાવુભૌ ।
સમાગમઃ કથં જાતસ્તયોર્દૈત્યસુતસ્ય ચ

સંગ્રામસ્તુ કથં તાભ્યાં કૃતસ્તેન મહાત્મના ।
પ્રહ્લાદોઽપ્યતિધર્માત્મા જ્ઞાનવાન્વિષ્ણુતત્પરઃ

નરનારાયણૌ તદ્વત્તાપસૌ સત્ત્વસંસ્થિતૌ ।
તેન તાભ્યાં સમુદ્‌ભૂતં વૈરં યદિ પરસ્પરમ્

તદા તપસિ ધર્મે ચ શ્રમ એવ હિ કેવલમ્ ।
ક્વ જપઃ ક્વ તપશ્ચર્યા પુરા સત્યયુગેઽપિ ચ

તાદૃશૈર્ન જિતં ચિત્તં ક્રોધાહઙ્કારસંવૃતમ્ ।
ન ક્રોધો ન ચ માત્સર્યમહઙ્કારાંકુરં વિના

અહઙ્કારાત્સમુત્પન્નાઃ કામક્રોધાદયઃ કિલ ।
વર્ષકોટિસહસ્રં તુ તપઃ કૃત્વાતિદારુણમ્

અહઙ્કારાંકુરે જાતે વ્યર્થં ભવતિ સર્વથા ।
યથા સૂર્યોદયે જાતે તમોરૂપં ન તિષ્ઠતિ

અહઙ્કારાંકુરસ્યાગ્રે તથા પુણ્યં ન તિષ્ઠતિ ।
પ્રહ્લાદોઽપિ મહાભાગ હરિણા સમયુધ્યત

તદા વ્યર્થં કૃતં સર્વં સુકૃતં કિલ ભૂતલે ।
નરનારાયણૌ શાન્તૌ વિહાય પરમં તપઃ

કૃતવન્તૌ યદા યુદ્ધં ક્વ શમઃ સુકૃતં પુનઃ ।
ઈદૃગ્ભ્યાં સત્ત્વયુક્તાભ્યામજેયા યદ્યહઙ્કૃતિઃ

માદૃશાનાઞ્જ કા વાર્તા મુનેઽહઙ્કારસંક્ષયે ।
અહઙ્કારપરિત્યક્તો ન કોઽપ્યસ્તિ જગત્ત્રયે

ન ભૂતો ભવિતા નૈવ યસ્ત્યક્તસ્તેન સર્વથા ।
મુચ્યતે લોહનિગડૈર્બદ્ધઃ કાષ્ઠમયૈસ્તથા

અહઙ્કારનિબદ્ધસ્તુ ન કદાચિદ્વિમુચ્યતે ।
અહઙ્કારાવૃતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

ભ્રમત્યેવ હિ સંસારે વિષ્ઠામૂત્રપ્રદૂષિતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં કુતસ્તાવત્સંસારે મોહસંવૃતે

મતં મીમાંસકાનાં વૈ સમ્મતં ભાતિ સુવ્રત ।
મહાન્તોઽપિ સદા યુક્તાઃ કામક્રોધાદિભિર્મુને

માદૃશાનાં કલાવસ્મિન્કા કથા મુનિસત્તમ ।
વ્યાસ ઉવાચ
કાર્યં વૈ કારણાદ્‌ભિન્નં કથં ભવતિ ભારત

કટકં કુણ્ડલઞ્ચૈવ સુવર્ણસદૃશં ભવેત્ ।
અહઙ્કારોદ્‌ભવં સર્વં બ્રહ્માણ્ડં સચરાચરમ્

પટસ્તન્તુવશઃ પ્રોક્તસ્તદ્વિયુક્તઃ કથં ભવેત્ ।
માયાગુણૈસ્ત્રિભિઃ સર્વં રચિતં સ્થિરજઙ્ગમમ્

સતૃણસ્તમ્બપર્યન્તં કા તત્ર પરિદેવના ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રસ્તે ચાહઙ્કારમોહિતાઃ

ભ્રમન્ત્યસ્મિન્મહાગાધે સંસારે નૃપસત્તમ ।
વસિષ્ઠનારદાદ્યાશ્ચ મુનયો જ્ઞાનિનઃ પરમ્

તેઽભિભૂતાઃ સંસરન્તિ સંસારેઽસ્મિન્પુનઃ પુનઃ ।
ન કોઽપ્યસ્તિ નૃપશ્રેષ્ઠ ત્રિષુ લોકેષુ દેહભૃત્

એભિર્માયાગુણૈર્મુક્તઃ શાન્ત આત્મસુખે સ્થિતઃ ।
કામક્રોધૌ તથા લોભો મોહોઽહઙ્કારસમ્ભવઃ

ન મુઞ્ચન્તિ નરં સર્વં દેહવન્તં નૃપોત્તમ ।
અધીત્ય વેદશાસ્ત્રાણિ પુરાણાનિ વિચિન્ત્ય ચ

કૃત્વા તીર્થાટનં દાનં ધ્યાનઞ્ચૈવ સુરાર્ચનમ્ ।
કરોતિ વિષયાસક્તઃ સર્વં કર્મ ચ ચૌરવત્

વિચારયતિ નો પૂર્વં કામમોહમદાન્વિતઃ ।
કૃતે યુગેઽપિ ત્રેતાયાં દ્વાપરે કુરુનન્દન

વિદ્ધોઽત્રાસ્તિ ચ ધર્મોઽપિ કા કથાદ્ય કલૌ પુનઃ ।
સ્પર્ધા સદૈવ સદ્રોહા લોભામર્ષૌ ચ સર્વદા

એવંવિધોઽસ્તિ સંસારો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
સાધવો વિરલા લોકે ભવન્તિ ગતમત્સરાઃ

જિતક્રોધા જિતામર્ષા દૃષ્ટાન્તાર્થં વ્યવસ્થિતાઃ ।
રાજોવાચ
તે ધન્યાઃ કૃતપુણ્યાસ્તે મદમોહવિવર્જિતાઃ

જિતેન્દ્રિયાઃ સદાચારા જિતં તૈર્ભુવનત્રયમ્ ।
દુનોમિ પાતકં સ્મૃત્વા પિતુર્મમ મહાત્મનઃ

કૃતસ્તપસ્વિનઃ કણ્ઠે મૃતસર્પો હ્યઘં વિના ।
અતસ્તસ્ય મુનિશ્રેષ્ઠ ભવિતા કિં મમાગ્રતઃ

ન જાને બુદ્ધિસમ્મોહાત્કિં વા કાર્યં ભવિષ્યતિ ।
મધુ પશ્યતિ મૂઢાત્મા પ્રપાતં નૈવ પશ્યતિ

કરોતિ નિન્દિતં કર્મ નરકાન્ન બિભેતિ ચ ।
કથં યુદ્ધં પુરા વૃત્તં વિસ્તરાત્તદ્વદસ્વ મે

પ્રહ્લાદેન યથા ચોગ્રં નરનારાયણસ્ય વૈ ।
પ્રહ્લાદસ્તુ કથં યાતઃ પાતાલાત્તદ્વદસ્વ મે

સારસ્વતે મહાતીર્થે પુણ્યે બદરિકાશ્રમે ।
નરનારાયણૌ શાન્તૌ તાપસૌ મુનિસત્તમૌ

કૃતવન્તૌ તથા યુદ્ધં હેતુના કેન માનદ ।
વૈરં ભવતિ વિત્તાર્થં દારાર્થં વા પરસ્પરમ્

એષણારહિતૌ કસ્માચ્ચક્રતુઃ પ્રધનં મહત્ ।
પ્રહ્લાદોઽપિ ચ ધર્માત્મા જ્ઞાત્વા દેવૌ સનાતનૌ

કૃતવાન્સ કથં યુદ્ધં નરનારાયણૌ મુની ।
એતદ્વિસ્તરતો બ્રહ્મઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ કારણમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ॥
ચતુર્થસ્કન્ધે અહઙ્કારાવર્તનવર્ણનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ