દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.5

નરનારાયણકથાવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
અથ કિં બહુનોક્તેન સંસારેઽસ્મિન્નૃપોત્તમ ।
ધર્માત્માદ્રોહબુદ્ધિસ્તુ કશ્ચિદ્‌ભવતિ કર્હિચિત્

રાગદ્વેષાવૃતં વિશ્વં સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
આદ્યે યુગેઽપિ રાજેન્દ્ર કિમદ્ય કલિદૂષિતે

દેવાઃ સેર્ષ્યાશ્ચ સદ્રોહાશ્છલકર્મરતાઃ સદા ।
માનુષાણાં તિરશ્ચાં ચ કા વાર્તા નૃપ ગણ્યતે

દ્રોહપરે દ્રોહપરો ભવેદિતિ સમાનતા ।
અદ્રોહિણિ તથા શાન્તે વિદ્વેષઃ ખલતા સ્મૃતા

યઃ કશ્ચિત્તાપસઃ શાન્તો જપધ્યાનપરાયણઃ ।
ભવેત્તસ્ય જપે વિઘ્નકર્તા વૈ મઘવા પરમ્

સતાં સત્યયુગં સાક્ષાત્સર્વદૈવાસતાં કલિઃ ।
મધ્યમો મધ્યમાનાં તુ ક્રિયાયોગૌ યુગે સ્મૃતૌ

કશ્ચિત્કદાચિદ્‌ભવતિ સત્યધર્માનુવર્તકઃ ।
અન્યથાન્યયુગાનાં વૈ સર્વે ધર્મપરાયણાઃ

વાસના કારણં રાજન્ સર્વત્ર ધર્મસંસ્થિતૌ ।
તસ્યાં વૈ મલિનાયાં તુ ધર્મોઽપિ મલિનો ભવેત્

મલિના વાસના સત્યં વિનાશાયેતિ સર્વથા ।
બ્રહ્મણો હૃદયાઞ્ચાતઃ પુત્રો ધર્મ ઇતિ સ્મૃતઃ

બ્રાહ્મણઃ સત્યસમ્પન્તો વેદધર્મરતઃ સદા ।
દક્ષસ્ય દુહિતારો હિ વૃતા દશ મહાત્મના

વિવાહવિધિના સમ્યઙ્‌મુનિના ગૃહધર્મિણા ।
તાસ્વજીજનયત્પુત્રાન્ધર્મઃ સત્યવતાં વરઃ

હરિં કૃષ્ણં નરં ચૈવ તથા નારાયણં નૃપ ।
યોગાભ્યાસરતો નિત્યં હરિઃ કૃષ્ણો બભૂવ હ

નરનારાયણૌ ચૈવ ચેરતુસ્તપ ઉત્તમમ્ ।
પ્રાલેયાદ્રિં સમાગત્ય તીર્થે બદરિકાશ્રમે

તપસ્વિષુ ધુરીણૌ તૌ પુરાણૌ મુનિસત્તમૌ ।
ગૃણન્તૌ તત્પરં બ્રહ્મ ગઙ્ગાયા વિપુલે તટે

હરેરંશૌ સ્થિતૌ તત્ર નરનારાયણાવૃષી ।
પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં તુ ચક્રાતે તપ ઉત્તમમ્

તાપિતં ચ જગત્સર્વં તપસા સચરાચરમ્ ।
નરનારાયણાભ્યાં ચ શક્રઃ ક્ષોભં તદા યયૌ

ચિન્તાવિષ્ટઃ સહસ્રાક્ષો મનસા સમકલ્પયત્ ।
કિં કર્તવ્યં ધર્મપુત્રૌ તાપસૌ ધ્યાનસંયુતૌ

સિદ્ધાર્થાં સુભૃશં શ્રેષ્ઠમાસનં મે ગ્રહીષ્યતઃ ।
વિઘ્નઃ કથં પ્રકર્તવ્યસ્તપો યેન ભવેન્ન હિ

ઉત્પાદ્ય કામં ક્રોધઞ્ચ લોભં વાપ્યતિદારુણમ્ ।
ઇત્યુદ્દિશ્ય સહસ્રાક્ષઃ સમારુહ્ય ગજોત્તમમ્

વિઘ્નકામસ્તુ તરસા જગામ ગન્ધમાદનમ્ ।
ગત્વા તત્રાશ્રમે પુણ્યે તાવપશ્યચ્છતક્રતુઃ

તપસા દીપ્તદેહૌ તુ ભાસ્કરાવિવ ચોદિતૌ ।
બ્રહ્મવિષ્ણૂ કિમેતૌ વૈ પ્રકટૌ વા વિભાવસૂ

ધર્મપુત્રાવૃષી એતૌ તપસા કિં કરિષ્યતઃ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તૌ દૃષ્ટ્વા તદોવાચ શચીપતિઃ

કિં વા કાર્યં મહાભાગૌ બ્રૂતં ધર્મસુતૌ કિલ ।
દદામિ વાં વરં શ્રેષ્ઠં દાતું યાતોઽસ્મ્યહમૃષી

અદેયમપિ દાસ્યામિ તુષ્ટોઽસ્મિ તપસા કિલ ।
વ્યાસ ઉવાચ
એવં પુનઃ પુનઃ શક્રસ્તાવુવાચ પુરઃ સ્થિતઃ

નોચતુસ્તાવૃષી ધ્યાનસંસ્થિતૌ દૃઢચેતસૌ ।
તતો વૈ મોહિનીં માયાં ચકાર ભયદાં વૃષઃ

વૃકાન્સિંહાંશ્ચ વ્યાઘ્રાંશ્ચ સમુત્પાદ્યાબિભીષયત્ ।
વર્ષં વાતં તથા વહ્નિં સમુત્પાદ્ય પુનઃ પુનઃ

ભીષયામાસ તૌ શક્રો માયાં કૃત્વા વિમોહિનીમ્ ।
ભયતોઽપિ વશં નીતૌ ન તૌ ધર્મસુતૌ મુની

નરનારાયણૌ દૃષ્ટ્વા શક્રઃ સ્વભવનં ગતઃ ।
વરદાને પ્રલુબ્ધૌ ન ન ભીતૌ વહ્નિવાયુતઃ

વ્યાઘ્રસિંહાદિભિઃ કાન્તૌ ચલિતૌ નાશ્રમાત્સ્વકાત્ ।
ન તયોર્ધ્યાનભઙ્ગં વૈ કર્તું કોઽપિ ક્ષમોઽભવત્

ઇન્દ્રોઽપિ સદનં ગત્વા ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ ।
ચલિતૌ ભયલોભાભ્યાં નેમૌ મુનિવરોત્તમૌ

ચિન્તયન્તૌ મહાવિદ્યામાદિશક્તિં સનાતનીમ્ ।
ઈશ્વરીં સર્વલોકાનાં પરાં પ્રકૃતિમદ્‌ભુતામ્

ધ્યાયતાં કઃ ક્ષમો લોકે બહુમાયાવિદપ્યુત ।
યન્મૂલાઃ સકલા માયા દેવાસુરકૃતાઃ કિલ

તે કથં બાધિતું શક્તા ધ્યાયન્તિ ગતકલ્મષાઃ ।
વાગ્બીજં કામબીજઞ્ચ માયાબીજં તથૈવ ચ

ચિત્તે યસ્ય ભવેત્તં તુ બાધિતું કોઽપિ ન ક્ષમઃ ।
માયયા મોહિતઃ શક્રો ભૂયસ્તસ્ય પ્રતિક્રિયામ્

કર્તું કામવસન્તૌ તુ સમાહૂયાબ્રવીદ્વચઃ ।
મનોભવ વસન્તેન રત્યા યુક્તો વ્રજાધુના

અપ્સરોભિઃ સમાયુક્તસ્તરસા ગન્ધમાદનમ્ ।
નરનારાયણૌ તત્ર પુરાણાવૃષિસત્તમૌ

કુરુતસ્તપ એકાન્તે સ્થિતૌ બદરિકાશ્રમે ।
ગત્વા તત્ર સમીપે તુ તયોર્મન્મથ માર્ગણૈઃ

ચિત્તં કામાતુરં કાર્યં કુરુ કાર્યં મમાધુના ।
મોહયિત્વોચ્ચાટયિત્વા વિશિખૈસ્તાડયાશુ ચ

વશીકુરુ મહાભાગ મુની ધર્મસુતાવપિ ।
કો હ્યસ્મિન્ સર્વસંસારે દેવો દૈત્યોઽથ માનવઃ

યસ્તે બાણવશં પ્રાપ્તો ન યાતિ ભૃશતાડિતઃ ।
બ્રહ્માહં ગિરિજાનાથશ્ચન્દ્રો વહ્નિર્વિમોહિતઃ

ગણના કાનયોઃ કામ ત્વદ્‌બાણાનાં પરાક્રમે ।
વારાઙ્ગનાગણોઽયં તે સહાયાર્થં મયેરિતઃ

આગમિષ્યતિ તત્રૈવ રમ્ભાદીનાં મનોરમઃ ।
એકા તિલોત્તમા રમ્ભા કાર્યં સાધયિતું ક્ષમા

ત્વમેવૈકઃ ક્ષમઃ કામં મિલિતૈઃ કસ્તુ સંશયઃ ।
કુરુ કાર્યં મહાભાગ દદામિ તવ વાચ્છિતમ્

પ્રલોભિતૌ મયાત્યર્થં વરદાનૈસ્તપસ્વિનૌ ।
સ્થાનાન્ન ચલિતૌ શાન્તૌ વૃથાયં મે ગતઃ શ્રમઃ

તથા વૈ માયયા કૃત્વા ભીષિતૌ તાપસૌ ભૃશમ્ ।
તથાપિ નોત્થિતૌ સ્થાનાદ્દેહરક્ષાપરૌ ન તૌ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શક્રં પ્રાહ મનોભવઃ ।
વાસવાદ્ય કરિષ્યામિ કાર્યં તે મનસેપ્સિતમ્

યદિ વિષ્ણું મહેશં વા બ્રહ્માણં વા દિવાકરમ્ ।
ધ્યાયન્તૌ તૌ તદાસ્માકં ભવિતારૌ વશૌ મુની

દેવીભક્તં વશીકર્તું નાહં શક્તઃ કથઞ્ચન ।
કામરાજ મહાબીજં ચિન્તયન્તં મનસ્યલમ્

તાં દેવીં ચેન્મહાશક્તિં સંશ્રિતૌ ભક્તિભાવતઃ ।
ન તદા મમ બાણાનાં ગોચરૌ તાપસૌ કિલ

ઇન્દ્ર ઉવાચ
ગચ્છ ત્વં ચ મહાભાગ સર્વૈસ્તત્ર સમુદ્યતૈઃ ।
કાર્યં મમાતિદુઃસાધ્યં કર્તા હિતમનુત્તમમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તેન સમાદિષ્ટા યયુઃ સર્વે સમુદ્યતાઃ ।
યત્ર તૌ ધર્મપુત્રૌ દ્વૌ તેપાતે દુષ્કરં તપઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં ॥
ચતુર્થસ્કન્ધે નરનારાયણકથાવર્ણનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ