દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.4

અધમજગતઃ સ્થિતિવર્ણનમ્
રાજોવાચ
વિસ્મિતોઽસ્મિ મહાભાગ શ્રુત્વાખ્યાનં મહામતે ।
સંસારોઽયં પાપરૂપઃ કથં મુચ્યેત બન્ધનાત્

કશ્યપસ્યાપિ દાયાદસ્ત્રિલોકીવિભવે સતિ ।
કૃતવાનીદૃશં કર્મ કો ન કુર્યાઞ્ચુગુપ્સિતમ્

ગર્ભે પ્રવિશ્ય બાલસ્ય હનનં દારુણં કિલ ।
સેવામિષેણ માતુશ્ચ કૃત્વા શપથમદ્‌ભુતમ્

શાસ્તા ધર્મસ્ય ગોપ્તા ચ ત્રિલોક્યાઃ પતિરપ્યુત ।
કૃતવાનીદૃશં કર્મ કો ન કુર્યાદસામ્પ્રતમ્

પિતામહા મે સંગ્રામે કુરુક્ષેત્રેઽતિદારુણમ્ ।
કૃતવન્તસ્તથાશ્ચર્યં દુષ્ટં કર્મ જગદ્‌ગુરો

ભીષ્મોદ્રોણઃ કૃપઃ કર્ણો ધર્માશોઽપિ યુધિષ્ઠિરઃ ।
સર્વે વિરુદ્ધધર્મેણ વાસુદેવેન નોદિતાઃ

અસારતાં વિજાનન્તઃ સંસારસ્ય સુમેધસઃ ।
દેવાંશાશ્ચ કથં ચકુર્નિન્દિતં ધર્મતત્પરાઃ

કાસ્થા ધર્મસ્ય વિપ્રેન્દ્ર પ્રમાણં કિં વિનિશ્ચિતમ્ ।
ચલચિત્તોઽસ્મિ સઞ્જાતઃ શ્રુત્વા ચૈતત્કથાનકમ્

આપ્તવાક્યં પ્રમાણં ચેદાપ્તઃ કઃ પરદેહવાન્ ।
પુરુષો વિષયાસક્તો રાગી ભવતિ સર્વથા

રાગો દ્વેષો ભવેન્નૂનમર્થનાશાદસંશયમ્ ।
દ્વેષાદસત્યવચનં વક્તવ્યં સ્વાર્થસિદ્ધયે

જરાસન્ધવિઘાતાર્થં હરિણા સત્ત્વમૂર્તિના ।
છલેન રચિતં રૂપં બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતા

તદાપ્તઃ કઃ પ્રમાણં કિં સત્ત્વમૂર્તિરપીદૃશઃ ।
અર્જુનોઽપિ તથૈવાત્ર કાર્યે યજ્ઞવિનિર્મિતે

કીદૃશોઽયં કૃતો યજ્ઞઃ કિમર્થં શમવર્જિતઃ ।
પરલોકપદાર્થં વા યશસે વાન્યથા કિલ

ધર્મસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ સત્યમેતચ્છ્રુતેર્વચઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ તથા શૌચં દયા પાદસ્તૃતીયકઃ

દાનં પાદશ્ચતુર્થશ્ચ પુરાણજ્ઞા વદન્તિ વૈ ।
તૈર્વિહીનઃ કથં ધર્મસ્તિષ્ઠેદિહ સુસમ્મતઃ

ધર્મહીનં કૃતં કર્મ કથં તત્ફલદં ભવેત્ ।
ધર્મે સ્થિરા મતિઃ ક્વાપિ ન કસ્યાપિ પ્રતીયતે

છલાર્થઞ્ચ યદા વિષ્ણુર્વામનોઽભૂઞ્ચગત્પ્રભુઃ ।
યેન વામનરૂપેણ વઞ્ચિતોઽસૌ બલિર્નૃપઃ

વિહર્તા શતયજ્ઞસ્ય વેદાજ્ઞાપરિપાલકઃ ।
ધર્મિષ્ઠો દાનશીલશ્ચ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ

સ્થાનાત્પ્રભ્રંશિતોઽકસ્માદ્વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
જિતં કેન તયોઃ કૃષ્ણ બલિના વામનેન વા

છલકર્મવિદા ચાયં સન્દેહોઽત્ર મહાન્મમ ।
વઞ્ચયિત્વા વઞ્ચિતેન સત્યં વદ દ્વિજોત્તમ

પુરાણકર્તા ત્વમસિ ધર્મજ્ઞશ્ચ મહામતિઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
જિતં વૈ બલિના રાજન્ દત્તા યેન ચ મેદિની

ત્રિવિક્રમોઽપિ નામ્ના યઃ પ્રથિતો વામનોઽભવત્ ।
છલનાર્થમિદં રાજન્વામનત્વં નરાધિપ

સમ્પ્રાપ્તં હરિણા ભૂયો દ્વારપાલત્વમેવ ચ ।
સત્યાદન્યતરન્નાસ્તિ મૂલં ધર્મસ્ય પાર્થિવ

દુઃસાધ્યં દેહિનાં રાજન્સત્યં સર્વાત્મના કિલ ।
માયા બલવતી ભૂપ ત્રિગુણા બહુરૂપિણી

યયેદં નિર્મિતં વિશ્વં ગુણૈઃ શબલિતં ત્રિભિઃ ।
તસ્માચ્છલવતા સત્યં કુતોઽવિદ્ધં ભવેન્નૃપ

મિશ્રેણ જનિતા ચૈવ સ્થિતિરેષા સનાતની ।
વૈખાનસાશ્ચ મુનયો નિઃસઙ્ગા નિષ્પ્રતિગ્રહાઃ

સત્યયુક્તા ભવન્ત્યત્ર વીતરાગા ગતસ્પૃહાઃ ।
દૃષ્ટાન્તદર્શનાર્થાય નિર્મિતાસ્તે ચ તાદૃશાઃ

અન્યત્સર્વં શબલિતં ગુણૈરેભિસ્ત્રિભિનૃપ ।
નૈકં વાક્યં પુરાણેષુ વેદેષુ નૃપસત્તમ

ધર્મશાસ્ત્રેષુ ચાઙ્ગેષુ સગુણૈ રચિતેષ્વિહ ।
સગુણઃ સગુણં કુર્યાન્નિર્ગુણો ન કરોતિ વૈ

ગુણાસ્તે મિશ્રિતાઃ સર્વે ન પૃથગ્ભાવસઙ્ગતાઃ ।
નિર્વ્યલીકે સ્થિરે ધર્મે મતિઃ કસ્યાપિ ન સ્થિરા

ભવોદ્‌ભવે મહારાજ માયયા મોહિતસ્ય વૈ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ તદાસક્તં મનસ્તથા

કરોતિ વિવિધાન્ભાવાન્ગુણૈસ્તૈઃ પ્રેરિતો ભૃશમ્ ।
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાઃ પ્રાણિનઃ સ્થિરજઙ્ગમાઃ

સર્વે માયાવશા રાજન્ સાનુક્રીડતિ તૈરિહ ।
સર્વાન્વૈ મોહયત્યેષા વિકુર્વત્યનિશં જગત્

અસત્યો જાયતે રાજન્કાર્યવાન્પ્રથમં નરઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાંશ્ચિન્તયાનો ન પ્રાપ્નોતિ યદા નરઃ

તદર્થં છલમાદત્તે છલાત્પાપે પ્રવર્તતે ।
કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ વૈરિણો બલવત્તરાઃ

કૃતાકૃતં ન જાનન્તિ પ્રાણિનસ્તદ્વશં ગતાઃ ।
વિભવે સત્યહઙ્કારઃ પ્રબલઃ પ્રભવત્યપિ

અહઙ્કારાદ્‌ભવેન્મોહો મોહાન્મરણમેવ ચ ।
સઙ્કલ્પા બહવસ્તત્ર વિકલ્પાઃ પ્રભવન્તિ ચ

ઈર્ષ્યાસૂયા તથા દ્વેષઃ પ્રાદુર્ભવતિ ચેતસિ ।
આશા તૃષ્ણા તથા દૈન્યં દમ્ભોઽધર્મમતિસ્તથા

પ્રાણિનાં પ્રભવન્ત્યેતે ભાવા મોહસમુદ્‌ભવાઃ ।
યજ્ઞદાનાનિ તીર્થાનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા

અહઙ્કારાભિભૂતસ્તુ કરોતિ પુરુષોઽન્વહમ્ ।
અહંભાવકૃતં સર્વં પ્રભવેદ્વૈ ન શૌચવત્

રાગલોભાત્કૃતં કર્મ સર્વાઙ્ગં શુદ્ધિવર્જિતમ્ ।
પ્રથમં દ્રવ્યશુદ્ધિશ્ચ દ્રષ્ટવ્યા વિબુધૈઃ કિલ

અદ્રોહેણાર્જિતં દ્રવ્યં પ્રશસ્તં ધર્મકર્મણિ ।
દ્રોહાર્જિતેન દ્રવ્યેણ યત્કરોતિ શુભં નરઃ

વિપરીતં ભવેત્તત્તુ ફલકાલે નૃપોત્તમ ।
મનોઽતિનિર્મલં યસ્ય સ સમ્યક્ફલભાગ્ભવેત્

તસ્મિન્વિકારયુક્તે તુ ન યથાર્થફલં લભેત્ ।
કર્તારઃ કર્મણાં સર્વે આચાર્યઋત્વિજાદયઃ

સ્યુસ્તે વિશુદ્ધમનસસ્તદા પૂર્ણં ભવેત્ફલમ્ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યકર્તૄણાં શુદ્ધતા યદિ

મન્ત્રાણાં ચ તદા પૂર્ણં કર્મણાં ફલમશ્નુતે ।
શત્રૂણાં નાશમુદ્દિશ્ય સ્વવૃદ્ધિં પરમાં તથા

કરોતિ સુકૃતં તદ્વદ્વિપરીતં ભવેત્કિલ ।
સ્વાર્થાસક્તઃ પુમાન્નિત્યં ન જાનાતિ શુભાશુભમ્

દૈવાધીનઃ સદા કુર્યાત્પાપમેવ ન સત્કૃતમ્ ।
પ્રાજાપત્યાઃ સુરાઃ સર્વે હ્યસુરાશ્ચ તદુદ્‌ભવાઃ

સર્વે તે સ્વાર્થનિરતાઃ પરસ્પરવિરોધિનઃ ।
સત્ત્વોદ્‌ભવાઃ સુરાઃ સર્વેઽપ્યુક્તા વેદેષુ માનુષાઃ

રજોદ્‌ભવાસ્તામસાસ્તુ તિર્યંચઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
સત્ત્વોદ્‌ભવાનાં તૈર્વૈરં પરસ્પરમનારતમ્

તિરશ્ચામત્ર કિં ચિત્રં જાતિવૈરસમુદ્‌ભવે ।
સદા દ્રોહપરા દેવાસ્તપોવિઘ્નકરાસ્તથા

અસન્તુષ્ટા દ્વેષપરાઃ પરસ્પરવિરોધિનઃ ।
અહઙ્કારસમુદ્‌ભૂતઃ સંસારોઽયં યતો નૃપ

રાગદ્વેષવિહીનસ્તુ સ કથં જાયતે નૃપ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ॥
ચતુર્થસ્કન્ધે અધમજગતઃ સ્થિતિવર્ણનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ