દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.3

દિત્યા અદિત્યૈ શાપદાનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
કારણાનિ બહૂન્યત્રાપ્યવતારે હરેઃ કિલ ।
સર્વેષાં ચૈવ દેવાનામંશાવતરણેષ્વપિ

વસુદેવાવતારસ્ય કારણં શૃણુ તત્ત્વતઃ ।
દેવક્યાશ્ચૈવ રોહિણ્યા અવતારસ્ય કારણમ્

એકદા કશ્યપઃ શ્રીમાન્યજ્ઞાર્થં ધેનુમાહરત્ ।
યાચિતોઽયં બહુવિધં ન દદૌ ધેનુમુત્તમામ્

વરુણસ્તુ તતો ગત્વા બ્રહ્માણં જગતઃ પ્રભુમ્ ।
પ્રણમ્યોવાચ દીનાત્મા સ્વદુઃખં વિનયાન્વિતઃ

કિં કરોમિ મહાભાગ મત્તોઽસૌ ન દદાતિ ગામ્ ।
શાપો મયા વિસૃષ્ટોઽસ્મૈ ગોપાલો ભવ માનુષે

ભાર્યે દ્વે અપિ તત્રૈવ ભવેતાં ચાતિદુઃખિતે ।
યતો વત્સા રુદન્ત્યત્ર માતૃહીનાઃ સુદુઃખિતાઃ

મૃતવત્સાદિતિસ્તસ્માદ્‌ભવિષ્યતિ ધરાતલે ।
કારાગારનિવાસા ચ તેનાપિ બહુદુઃખિતા

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય યાદોનાથસ્ય પદ્મભૂઃ ।
સમાહૂય મુનિં તત્ર તમુવાચ પ્રજાપતિઃ

કસ્માત્ત્વયા મહાભાગ લોકપાલસ્ય ધેનવઃ ।
હૃતાઃ પુનર્ન દત્તાશ્ચ કિમન્યાયં કરોષિ ચ

જાનન્ ન્યાયં મહાભાગ પરવિત્તાપહારણમ્ ।
કૃતવાન્કથમન્યાયં સર્વજ્ઞોઽસિ મહામતે

અહો લોભસ્ય મહિમા મહતોઽપિ ન મુઞ્ચતિ ।
લોભં નરકદં નૂનં પાપાકરમસમ્મતમ્

કશ્યપોઽપિ ન તં ત્યક્તું સમર્થઃ કિં કરોમ્યહમ્ ।
સર્વદૈવાધિકસ્તસ્માલ્લોભો વૈ કલિતો મયા

ધન્યાસ્તે મુનયઃ શાન્તા જિતો યૈર્લોભ એવ ચ ।
વૈખાનસૈઃ શમપરૈઃ પ્રતિગ્રહપરાઙ્મુખૈઃ

સંસારે બલવાઞ્છત્રુર્લોભોઽમેધ્યોઽવરઃ સદા ।
કશ્યપોઽપિ દુરાચારઃ કૃતસ્નેહો દુરાત્મના

બ્રહ્માપિ તં શશાપાથ કશ્યપં મુનિસત્તમમ્ ।
મર્યાદારક્ષણાર્થં હિ પૌત્રં પરમવલ્લભમ્

અંશેન ત્વં પૃથિવ્યાં વૈ પ્રાપ્ય જન્મ યદોઃ કુલે ।
ભાર્યાભ્યાં સંયુતસ્તત્ર ગોપાલત્વં કરિષ્યસિ

વ્યાસ ઉવાચ
એવં શપ્તઃ કશ્યપોઽસૌ વરુણેન ચ બ્રહ્મણા ।
અંશાવતરણાર્થાય ભૂભારહરણાય ચ

તથા દિત્યાદિતિઃ શપ્તા શોકસન્તપ્તયા ભૃશમ્ ।
જાતા જાતા વિનશ્યેરંસ્તવ પુત્રાસ્તુ સપ્ત વૈ

જનમેજય ઉવાચ
કસ્માદ્દિત્યા ચ ભગિની શપ્તેન્દ્રજનની મુને ।
કારણં વદ શાપે ચ શોકસ્તુ મુનિસત્તમ

સૂત ઉવાચ
પારીક્ષિતેન પૃષ્ટસ્તુ વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
રાજાનં પ્રત્યુવાચેદં કારણં સુસમાહિતઃ

વ્યાસ ઉવાચ
રાજન્ દક્ષસુતે દ્વે તુ દિતિશ્ચાદિતિરુત્તમે ।
કશ્યપસ્ય પ્રિયે ભાર્યે બભૂવતુરુરુક્રમે

અદિત્યાં મઘવા પુત્રો યદાભૂદતિવીર્યવાન્ ।
તદા તુ તાદૃશં પુત્રં ચકમે દિતિરોજસા

પતિમાહાસિતાપાઙ્ગી પુત્રં મે દેહિ માનદ ।
ઇન્દ્રખ્યબલં વીરં ધર્મિષ્ઠં વીર્યવત્તમમ્

તામુવાચ મુનિઃ કાન્તે સ્વસ્થા ભવ મયોદિતે ।
વ્રતાન્તે ભવિતા તુભ્યં શતક્રતુસમઃ સુતઃ

સા તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય ચકાર વ્રતમુત્તમમ્ ।
નિષિક્તં મુનિના ગર્ભં બિભ્રાણા સુમનોહરમ્

ભૂમૌ ચકાર શયનં પયોવ્રતપરાયણા ।
પવિત્રા ધારણાયુક્તા બભૂવ વરવર્ણિની

એવં જાતઃ સુસંપૂર્ણો યદા ગર્ભોઽતિવીર્યવાન્ ।
શુભ્રાંશુમતિદીપ્તાઙ્ગીં દિતિં દૃષ્ટ્વા તુ દુઃખિતા

મઘવત્સદૃશઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ મહાબલઃ ।
દિત્યાસ્તદા મમ સુતસ્તેજોહીનો ભવેત્કિલ

ઇતિ ચિન્તાપરા પુત્રમિન્દ્રં ચોવાચ માનિની ।
શત્રુસ્તેઽદ્ય સમુત્પન્નો દિતિગર્ભેઽતિવીર્યવાન્

ઉપાયં કુરુ નાશાય શત્રોરદ્ય વિચિન્ત્ય ચ ।
ઉત્પત્તિરેવ હન્તવ્યા દિત્યા ગર્ભસ્ય શોભન

વીક્ષ્ય તામસિતાપાઙ્ગીં સપત્‍નીભાવમાસ્થિતામ્ ।
દુનોતિ હૃદયે ચિન્તા સુખમર્મવિનાશિની

રાજયક્ષ્મેવ સંવૃદ્ધો નષ્ટો નૈવ ભવેદ્‌રિપુઃ ।
તસ્માદઙ્કુરિતં હન્યાદ્‌બુદ્ધિમાનહિતં કિલ

લોહશઙ્કુરિવ ક્ષિપ્તો ગર્ભો વૈ હૃદયે મમ ।
યેન કેનાપ્યુપાયેન પાતયાદ્ય શતક્રતો

સામદાનબલેનાપિ હિંસનીયસ્ત્વયા સુતઃ ।
દિત્યા ગર્ભો મહાભાગ મમ ચેદિચ્છસિ પ્રિયમ્

વ્યાસ ઉવાચ
શ્રુત્વા માતૃવચઃ શક્રો વિચિન્ત્ય મનસા તતઃ ।
જગામાપરમાતુઃ સ સમીપમમરાધિપઃ

વવન્દે વિનયાત્પાદૌ દિત્યાઃ પાપમતિર્નૃપ ।
પ્રોવાચ વિનયેનાસૌ મધુરં વિષગર્ભિતમ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ
માતસ્ત્વં વ્રતયુક્તાસિ ક્ષીણદેહાતિદુર્બલા ।
સેવાર્થમિહ સમ્પ્રાપ્તઃ કિં કર્તવ્યં વદસ્વ મે

પાદસંવાહનં તેઽહં કરિષ્યામિ પતિવ્રતે ।
ગુરુશુશ્રૂષણાત્પુણ્યં લભતે ગતિમક્ષયામ્

ન મે કિમપિ ભેદોઽસ્તિ તથાદિત્યા શપે કિલ ।
ઇત્યુક્ત્વા ચરણૌ સ્પૃષ્ટા સંવાહનપરોઽભવત્

સંવાહનસુખં પ્રાપ્ય નિદ્રામાપ સુલોચના ।
શ્રાન્તા વ્રતકૃશા સુપ્તા વિશ્વસ્તા પરમા સતી

તાં નિદ્રાવશમાપન્નાં વિલોક્ય પ્રાવિશત્તનુમ્ ।
રૂપં કૃત્વાતિસૂક્ષ્મઞ્ચ શસ્ત્રપાણિઃ સમાહિતઃ

ઉદરં પ્રવિવેશાશુ તસ્યા યોગબલેન વૈ ।
ગર્ભં ચકર્ત વજ્રેણ સપ્તધા પવિનાયકઃ

રુરોદ ચ તદા બાલો વજ્રેણાભિહતસ્તથા ।
મા રુદેતિ શનૈર્વાક્યમુવાચ મઘવાનમુમ્

શકલાનિ પુનઃ સપ્ત સપ્તધા કર્તિતાનિ ચ ।
તદા ચૈકોનપઞ્ચાશન્મરુતશ્ચાભવન્નૃપ

તદા પ્રબુદ્ધા સુદતી જ્ઞાત્વા ગર્ભં તથાકૃતમ્ ।
ઇન્દ્રેણ છલરૂપેણ ચુકોપ ભૃશદુઃખિતા

ભગિનીકૃતં તુ સા બુદ્ધ્વા શશાપ કુપિતા તદા ।
અદિતિં મઘવન્તઞ્ચ સત્યવ્રતપરાયણા

યથા મે કર્તિતો ગર્ભસ્તવ પુત્રેણ છદ્મના ।
તથા તન્નાશમાયાતુ રાજ્યં ત્રિભુવનસ્ય તુ

યથા ગુપ્તેન પાપેન મમ ગર્ભો નિપાતિતઃ ।
અદિત્યા પાપચારિણ્યા યથા મે ઘાતિતઃ સુતઃ

તસ્યાઃ પુત્રાસ્તુ નશ્યન્તુ જાતા જાતાઃ પુનઃ પુનઃ ।
કારાગારે વસત્વેષા પુત્રશોકાતુરા ભૃશમ્

અન્યજન્મનિ ચાપ્યેવ મૃતાપત્યા ભવિષ્યતિ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુત્સૃષ્ટં તદા શ્રુત્વા શાપં મરીચિનન્દનઃ

ઉવાચ પ્રણયોપેતો વચનં શમયન્નિવ ।
મા કોપં કુરુ કલ્યાણિ પુત્રાસ્તે બલવત્તરાઃ

ભવિષ્યન્તિ સુરાઃ સર્વે મરુતો મઘવત્સખાઃ ।
શાપોઽયં તવ વામોરુ ત્વષ્ટાવિંશેઽથ દ્વાપરે

અંશેન માનુષં જન્મ પ્રાપ્ય ભોક્ષ્યતિ ભામિની ।
વરુણેનાપિ દત્તોઽસ્તિ શાપઃ સન્તાપિતેન ચ

ઉભયોઃ શાપયોગેન માનુષીયં ભવિષ્યતિ ।
વ્યાસ ઉવાચ
પતિનાશ્વાસિતા દેવી સન્તુષ્ટા સાભવત્તદા

નોવાચ વિપ્રિયં કિઞ્ચિત્તતઃ સા વરવર્ણિની ।
ઇતિ તે કથિતં રાજન્ પૂર્વશાપસ્ય કારણમ્

અદિતિર્દેવકી જાતા સ્વાંશેન નૃપસત્તમ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ॥
ચતુર્થસ્કન્ધે દિત્યા અદિત્યૈ શાપદાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ