દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.2

કર્મણો જન્માદિકારણત્વનિરૂપણમ્
સૂત ઉવાચ
એવં પૃષ્ટઃ પુરાણજ્ઞો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
પરીક્ષિતસુતં શાન્તં તતો વૈ જનમેજયમ્

ઉવાચ સંશયચ્છેત્તૃ વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
રાજન્ કિમેતદ્વક્તવ્યં કર્મણાં ગહના ગતિઃ

દુર્જ્ઞેયા કિલ દેવાનાં માનવાનાં ચ કા કથા ।
યદા સમુત્થિતં ચૈતદ્બ્રહ્માણ્ડં ત્રિગુણાત્મકમ્

કર્મણૈવ સમુત્પત્તિઃ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ ।
અનાદિનિધના જીવાઃ કર્મબીજસમુદ્‌ભવાઃ

નાનાયોનિષુ જાયન્તે મ્રિયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ ।
કર્મણા રહિતો દેહસંયોગો ન કદાચન

શુભાશુભૈસ્તથા મિશ્રૈઃ કર્મભિર્વેષ્ટિતં ત્વિદમ્ ।
ત્રિવિધાનિ હિ તાન્યાહુર્બુધાસ્તત્ત્વવિદશ્ચ યે

સઞ્ચિતાનિ ભવિષ્યન્તિ પ્રારબ્ધાનિ તથા પુનઃ ।
વર્તમાનાનિ દેહેઽસ્મિંસ્ત્રૈવિધ્યં કર્મણાં કિલ

બ્રહ્માદીનાં ચ સર્વેષાં તદ્વશત્વં નરાધિપ ।
સુખં દુઃખં જરામૃત્યુહર્ષશોકાદયસ્તથા

કામક્રોધૌ ચ લોભશ્ચ સર્વે દેહગતા ગુણાઃ ।
દૈવાધીનાશ્ચ સર્વેષાં પ્રભવન્તિ નરાધિપ

રાગદ્વેષાદયો ભાવાઃ સ્વર્ગેઽપિ પ્રભવન્તિ હિ ।
દેવાનાં માનવાનાઞ્ચ તિરશ્ચાં ચ તથા પુનઃ

વિકારાઃ સર્વ એવૈતે દેહેન સહ સઙ્ગતાઃ ।
પૂર્વવૈરાનુયોગેન સ્નેહયોગેન વૈ પુનઃ

ઉત્પત્તિઃ સર્વજન્તૂનાં વિના કર્મ ન વિદ્યતે ।
કર્મણા ભ્રમતે સૂર્યઃ શશાઙ્કઃ ક્ષયરોગવાન્

કપાલી ચ તથા રુદ્રઃ કર્મણૈવ ન સંશયઃ ।
અનાદિનિધનં ચૈતત્કારણં કર્મ વિદ્યતે

તેનેહ શાશ્વતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
નિત્યાનિત્યવિચારેઽત્ર નિમગ્ના મુનયઃ સદા

ન જાનન્તિ કિમેતદ્વૈ નિત્યં વાનિત્યમેવ ચ ।
માયાયાં વિદ્યમાનાયાં જગન્નિત્યં પ્રતીયતે

કાર્યાભાવઃ કથં વાચ્યઃ કારણે સતિ સર્વથા ।
માયા નિત્યા કારણઞ્ચ સર્વેષાં સર્વદા કિલ

કર્મબીજં તતોઽનિત્યં ચિન્તનીયં સદા બુધૈઃ ।
ભ્રમત્યેવ જગત્સર્વં રાજન્કર્મનિયન્ત્રિતમ્

નાનાયોનિષુ રાજેન્દ્ર નાનાધર્મમયેષુ ચ ।
ઇચ્છયા ચ ભવેઞ્ચન્મ વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

યુગે યુગેષ્વનેકાસુ નીચયોનિષુ તત્કથમ્ ।
ત્યક્ત્વા વૈકુણ્ઠસંવાસં સુખભોગાનનેકશઃ

વિણ્મૂત્રમન્દિરે વાસં સંત્રસ્તઃ કોઽભિવાઞ્છતિ ।
પુષ્પાવચયલીલાં ચ જલકેલિં સુખાસનમ્

ત્યક્ત્વા ગર્ભગૃહે વાસં કોઽભિવાચ્છતિ બુદ્ધિમાન્ ।
તૂલિકાં મૃદુસંયુક્તાં દિવ્યાં શય્યાં વિનિર્મિતામ્

ત્યક્ત્વાધોમુખવાસં ચ કોઽભિવાઞ્છતિ પણ્ડિતઃ ।
ગીતં નૃત્યઞ્ચ વાદ્યઞ્ચ નાનાભાવસમન્વિતમ્

મુક્ત્વા કો નરકે વાસં મનસાપિ વિચિન્તયેત્ ।
સિન્ધુજાદ્‌ભુતભાવાનાં રસં ત્યક્ત્વા સુદુસ્ત્વજમ્

વિણ્મૂત્રરસપાનઞ્જ ક ઇચ્છેન્મતિમાન્નરઃ ।
ગર્ભવાસાત્પરો નાસ્તિ નરકો ભુવનત્રયે

તદ્‌ભીતાશ્ચ પ્રકુર્વન્તિ મુનયો દુસ્તરં તપઃ ।
હિત્વા ભોગઞ્ચ રાજ્યઞ્ચ વને યાન્તિ મનસ્વિનઃ

યદ્‌ભીતાસ્તુ વિમૂઢાત્મા કસ્તં સેવિતુમિચ્છતિ ।
ગર્ભે તુદન્તિ કૃમયો જઠરાગ્નિસ્તપત્યધઃ

વપાસંવેષ્ટનં કૂરં કિં સુખં તત્ર ભૂપતે ।
વરં કારાગૃહે વાસો બન્ધનં નિગડૈર્વરમ્

અલ્પમાત્રં ક્ષણં નૈવ ગર્ભવાસઃ ક્વચિચ્છુભઃ ।
ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં દશમાસનિવાસનમ્

તથા નિઃસરણે દુઃખં યોનિયન્ત્રેઽતિદારુણે ।
બાલભાવે તદા દુઃખં મૂકાજ્ઞભાવસંયુતમ્

ક્ષુતૃષ્ણાવેદનાશક્તઃ પરતન્ત્રોઽતિકાતરઃ ।
ક્ષુધિતે રુદિતે બાલે માતા ચિન્તાતુરા તદા

ભેષજં પાતુમિચ્છન્તી જ્ઞાત્વા વ્યાધિવ્યથાં દૃઢામ્ ।
નાનાવિધાનિ દુઃખાનિ બાલભાવે ભવન્તિ વૈ

કિં સુખં વિબુધા દૃષ્ટ્વા જન્મ વાઞ્છન્તિ ચેચ્છયા ।
સંગ્રામમમરૈઃ સાર્ધં સુખં ત્યક્ત્વા નિરન્તરમ્

કર્તુમિચ્છેચ્ચ કો મૂઢઃ શ્રમદં સુખનાશનમ્ ।
સર્વથૈવ નૃપશ્રેષ્ઠ સર્વે બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ

કૃતકર્મવિપાકેન પ્રાપ્નુવન્તિ સુખાસુખે ।
અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
દેહવદ્‌ભિર્નૃભિર્દેવૈસ્તિર્યગ્ભિશ્ચ નૃપોત્તમ

તપસા દાનયજ્ઞૈશ્ચ માનવશ્ચેન્દ્રતાં વ્રજેત્ ।
ક્ષીણે પુણ્યેઽથ શક્રોઽપિ પતત્યેવ ન સંશયઃ

રામાવતારયોગેન દેવા વાનરતાં ગતાઃ ।
તથા કૃષ્ણસહાયાર્થં દેવા યાદવતાં ગતાઃ

એવં યુગે યુગે વિષ્ણુરવતારાનનેકશઃ ।
કરોતિ ધર્મરક્ષાર્થં બ્રહ્મણા પ્રેરિતો ભૃશમ્

પુનઃ પુનર્હરેરેવં નાનાયોનિષુ પાર્થિવ ।
અવતારા ભવન્ત્યન્યે રથચક્રવદદ્‌ભુતાઃ

દૈત્યાનાં હનનં કર્મ કર્તવ્યં હરિણા સ્વયમ્ ।
અંશાંશેન પૃથિવ્યાં વૈ કૃત્વા જન્મ મહાત્મના

તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ કૃષ્ણજન્મકથાં શુભામ્ ।
સ એવ ભગવાન્વિષ્ણુરવતીર્ણો યદોઃ કુલે

કશ્યપસ્ય મુનેરંશો વસુદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।
ગોવૃત્તિરભવદ્રાજન્ પૂર્વશાપાનુભાવતઃ

કશ્યપસ્ય ચ દ્વે પત્‍ન્યૌ શાપાદત્ર મહીપતે ।
અદિતિઃ સુરસા ચૈવમાસતુઃ પૃથિવીપતે

દેવકી રોહિણી ચોભે ભગિન્યૌ ભરતર્ષભ ।
વરુણેન મહાઞ્છાપો દત્તઃ કોપાદિતિ શ્રુતમ્

રાજોવાચ
કિં કૃતં કશ્યપેનાગો યેન શપ્તો મહાનૃષિઃ ।
સભાર્યઃ સ કથં જાતસ્તદ્વદસ્વ મહામતે

કથઞ્ચ ભગવાન્વિષ્ણુસ્તત્ર જાતોઽસ્તિ ગોકુલે ।
વાસી વૈકુણ્ઠનિલયે રમાપતિરખણ્ડિતઃ

નિદેશાત્કસ્ય ભગવાન્વર્તતે પ્રભુરવ્યયઃ ।
નારાયણઃ સુરશ્રેષ્ઠો યુગાદિઃ સર્વધારકઃ

સ કથં સદનં ત્યક્ત્વા કર્મવાનિવ માનુષે ।
કરોતિ જનનં કસ્માદત્ર મે સંશયો મહાન્

પ્રાપ્ય માનુષદેહં તુ કરોતિ ચ વિડમ્બનમ્ ।
ભાવાન્નાનાવિધાંસ્તત્ર માનુષે દુષ્ટજન્મનિ

કામઃ ક્રોધોઽમર્ષશોકૌ વૈરં પ્રીતિશ્ચ કર્હિચિત્ ।
સુખં દુઃખં ભયં નૄણાં દૈન્યમાર્જવમેવ ચ

દુષ્કૃતં સુકૃતં ચૈવ વચનં હનનં તથા ।
પોષણં ચલનં તાપો વિમર્શશ્ચ વિકત્થનમ્

લોભો દમ્ભસ્તથા મોહઃ કપટઃ શોચનં તથા ।
એતે ચાન્યે તથા ભાવા માનુષ્યે સમ્ભવન્તિ હિ

સ કથં ભગવાન્વિષ્ણુસ્ત્વક્ત્યા સુખમનશ્વરમ્ ।
કરોતિ માનુષં જન્મ ભાવૈસ્તૈસ્તૈરભિદ્રુતમ્

કિં સુખં માનુષં પ્રાપ્ય ભુવિ જન્મ મુનીશ્વર ।
કિં નિમિત્તં હરિઃ સાક્ષાદ્‌ગર્ભવાસં કરોતિ વૈ

ગર્ભદુઃખં જન્મદુઃખં બાલભાવે તથા પુનઃ ।
યૌવને કામજં દુઃખં ગાર્હસ્ત્યેઽતિમહત્તરમ્

દુઃખાન્યેતાન્યવાપ્નોતિ માનુષે દ્વિજસત્તમ ।
કથં સ ભગવાન્વિષ્ણુરવતારાન્પુનઃ પુનઃ

પ્રાપ્ય રામાવતારં હિ હરિણા બ્રહ્મયોનિના ।
દુઃખં મહત્તરં પ્રાપ્તં વનવાસેઽતિદારુણે

સીતાવિરહજં દુઃખં સંગ્રામશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
કાન્તાત્યાગોઽપ્યનેનૈવમનુભૂતો મહાત્મના

તથા કૃષ્ણાવતારેઽપિ જન્મ રક્ષાગૃહે પુનઃ ।
ગોકુલે ગમનં ચૈવ ગવાં ચારણમિત્યુત

કંસસ્ય હનનં કષ્ટાદ્‌ દ્વારકાગમનં પુનઃ ।
નાનાસંસારદુઃખાનિ ભુક્તવાન્ભગવાન્ કથમ્

સ્વેચ્છયા કઃ પ્રતીક્ષેત મુક્તો દુઃખાનિ જ્ઞાનવાન્ ।
સંશયં છિન્ધિ સર્વજ્ઞ મમ ચિત્તપ્રશાન્તયે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં ॥
ચતુર્થસ્કન્ધે કર્મણો જન્માદિકારણત્વનિરૂપણં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ