દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.21

કંસેન દેવકીપ્રથમપુત્રવધવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
અથ કાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે દેવકી દેવરૂપિણી ।
ગર્ભં દધાર વિધિવદ્વસુદેવેન સઙ્ગતા

પૂર્ણેઽથ દશમે માસે સુષુવે સુતમુત્તમમ્ ।
રૂપાવયવસમ્પન્નં દેવકી પ્રથમં યદા

તદાઽઽહ વસુદેવસ્તાં સત્યવાક્યાનુમોદિતઃ ।
ભાવિત્વાચ્ચ મહાભાગો દેવકીં દેવમાતરમ્

વરોરુ સમયં મે ત્વં જાનાસિ સ્વસુતાર્પણે ।
મોચિતા ત્વં મહાભાગે શપથેન મયા તદા

ઇમં પુત્રં સુકેશાન્તે દાસ્યામિ ભ્રાતૃસૂનવે ।
(ખલે કંસે વિનાશાર્થં દૈવે કિં વા કરિષ્યસિ ।) ॥
વિચિત્રકર્મણાં પાકો દુર્જ્ઞેયો હ્યકૃતાત્મભિઃ

સર્વેષાં કિલ જીવાનાં કાલપાશાનુવર્તિનામ્ ।
ભોક્તવ્યં સ્વકૃતં કર્મ શુભ વા યદિ વાશુભમ્

પ્રારબ્ધં સર્વથૈવાત્ર જીવસ્ય વિધિનિર્મિતમ્ ।
દેવક્યુવાચ
સ્વામિન્ પૂર્વં કૃતં કર્મ ભોક્તવ્યં સર્વથા નૃભિઃ

તીર્થૈસ્તપોભિર્દાનૈર્વા કિં ન યાતિ ક્ષયં હિ તત્ ।
લિખિતો ધર્મશાસ્ત્રેષુ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિર્નૃપ

પૂર્વાર્જિતાનાં પાપાનાં વિનાશાય મહાત્મભિઃ ।
બ્રહ્મહા હેમહારી ચ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ

દ્વાદશાબ્દવ્રતે ચીર્ણે શુદ્ધિં યાતિ યતસ્તતઃ ।
મન્વાદિભિર્યથોદ્દિષ્ટં પ્રાયશ્ચિત્તં વિધાનતઃ

તથા કૃત્વા નરઃ પાપાન્મુચ્યતે વા ન વાનઘ ।
વિગીતવચનાસ્તે કિં મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યાદયઃ સર્વે ધર્મશાસ્ત્રપ્રવર્તકાઃ ।
ભવિતવ્યં ભવત્યેવ યદ્યેવં નિશ્ચયઃ પ્રભો

આયુર્વેદઃ સ મિથ્યૈવ મન્ત્રવાદાસ્તથાખિલાઃ ।
ઉદ્યમસ્તુ વૃથા સર્વમેવં ચેદ્દૈવનિર્મિતમ્

ભવિતવ્યં ભવત્યેવ પ્રવૃત્તિસ્તુ નિરર્થિકા ।
અગ્નિષ્ટોમાદિકં વ્યર્થં નિયતં સ્વર્ગસાધનમ્

યદા તદા પ્રમાણં હિ વૃથૈવ પરિભાષિતમ્ ।
વિતથે તત્પ્રમાણે તુ ધર્મોચ્છેદઃ કુતો ન હિ

ઉદ્યમે ચ કૃતે સિદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ સાધ્યતે ।
તસ્માદત્ર પ્રકર્તવ્યઃ પ્રપઞ્ચશ્ચિત્તકલ્પિતઃ

યથાયં બાલકઃ ક્ષેમં પ્રાપ્નોતિ મમ પુત્રકઃ ।
મિથ્યા યદિ પ્રકર્તવ્યં વચનં શુભમિચ્છતા

ન તત્ર દૂષણં કિઞ્ચિત્પવદન્તિ મનીષિણઃ ।
વસુદેવ ઉવાચ
નિશામય મહાભાગે સત્યમેતદ્‌ બ્રવીમિ તે

ઉદ્યમઃ ખલુ કર્તવ્યઃ ફલં દૈવવશાનુગમ્ ।
ત્રિવિધાનીહ કર્માણિ સંસારેઽત્ર પુરાવિદઃ

પ્રવદન્તીહ જીવાનાં પુરાણેષ્વાગમેષુ ચ ।
સઞ્ચિતાનિ ચ જીર્ણાનિ પ્રારબ્ધાનિ સુમધ્યમે

વર્તમાનાનિ વામોરુ વિવિધાનીહ દેહિનામ્ ।
શુભાશુભાનિ કર્માણિ બીજભૂતાનિ યાનિ ચ

બહુજન્મસમુત્થાનિ કાલે તિષ્ઠન્તિ સર્વથા ।
પૂર્વદેહં પરિત્યજ્ય જીવઃ કર્મવશાનુગઃ

સ્વર્ગં વા નરકં વાપિ પ્રાપ્નોતિ સ્વકૃતેન વૈ ।
દિવ્યં દેહઞ્ચ સમ્પ્રાપ્ય યાતનાદેહમર્થજમ્

ભુનક્તિ વિવિધાન્ ભોગાન્સ્વર્ગે વા નરકેઽથવા ।
ભોગાન્તે ચ યદોત્પત્તેઃ સમયસ્તસ્ય જાયતે

લિઙ્ગદેહેન સહિતં જાયતે જીવસંજ્ઞિતમ્ ।
તદૈવ સઞ્ચિતેભ્યશ્ચ કર્મભ્યઃ કર્મભિઃ પુનઃ

યોજયત્યેવ તં કાલં કર્માણિ પ્રાક્કૃતાનિ ચ ।
દેહેનાનેન ભાવ્યાનિ શુભાનિ ચાશુભાનિ ચ

પ્રારબ્ધાનિ ચ જીવેન ભોક્તવ્યાનિ સુલોચને ।
પ્રાયશ્ચિત્તેન નશ્યન્તિ વર્તમાનાનિ ભામિનિ

સઞ્ચિતાનિ તથૈવાશુ યથાર્થં વિહિતેન ચ ।
પ્રારબ્ધકર્મણાં ભોગાત્સંક્ષયો નાન્યથા ભવેત્

તેનાયં તે કુમારો વૈ દેયઃ કંસાય સર્વથા ।
ન મિથ્યા વચનં મેઽસ્તિ લોકનિન્દાભિદૂષિતમ્

અનિત્યેઽસ્મિંસ્તુ સંસારે ધર્મસારે મહાત્મનામ્ ।
દૈવાધીનં હિ સર્વેષાં મરણં જનનં તથા

તસ્માચ્છોકો ન કર્તવ્યો દેહિના હિ નિરર્થકઃ ।
સત્યં યસ્ય ગતં કાન્તે વૃથા તસ્યૈવ જીવિતમ્

ઇહલોકો ગતો યસ્માત્પરલોકઃ કુતસ્તતઃ ।
અતો દેહિ સુતં સુભ્રુ કંસાય પ્રદદામ્યહમ્

સત્યસંસ્તરણાદ્દેવિ શુભમગ્રે ભવિષ્યતિ ।
કર્તવ્યં સુકૃતં પુમ્ભિઃ સુખે દુઃખે સતિ પ્રિયે

(સત્યસંરક્ષણાદ્દેવિ શુભમેવ ભવિષ્યતિ) ॥
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તવતિ કાન્તે સા દેવકી શોકસંયુતા ।
દદૌ પુત્રં પ્રસૂતં ચ વેપમાના મનસ્વિની

વસુદેવોઽપિ ધર્માત્મા આદાય સ્વસુતં શિશુમ્ ।
જગામ કંસસદનં માર્ગે લોકૈરભિષ્ટુતઃ

લોકા ઊચુઃ
પશ્યન્તુ વસુદેવં ભો લોકા એવં મનસ્વિનમ્ ।
સ્વવાક્યમનુરુધ્યૈવ બાલમાદાય યાત્યસૌ

મૃત્યવે દાતુકામોઽદ્ય સત્યવાગનસૂયકઃ ।
સફલં જીવિતં ચાસ્ય ધર્મં પશ્યન્તુ ચાદ્‌ભુતમ્

યઃ પુત્રં યાતિ કંસાય દાતું કાલાત્મનેઽપિ હિ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સંસ્તૂયમાનસ્તુ પ્રાપ્તઃ કંસાલયં નૃપ

દદાવસ્મૈ કુમારં તં જાતમાત્રમમાનુષમ્ ।
કંસોઽપિ વિસ્મયં પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા ધૈર્યં મહાત્મનઃ

ગૃહીત્વા બાલકં પ્રાહ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।
ધન્યસ્ત્વં શૂરપુત્રાદ્ય જ્ઞાતઃ પુત્રસમર્પણાત્

મમ મૃત્યુર્ન ચાયં વૈ ગિરા પ્રોક્તસ્તુ ચાષ્ટમઃ ।
ન હન્તવ્યો મયા કામં બાલોઽયં યાતુ તે ગહમ્

અષ્ટમસ્તુ પ્રદાતવ્યસ્ત્વયા પુત્રો મહામતે ।
ઇત્યુક્ત્વા વસુદેવાય દદાવાશુ ખલઃ શિશુમ્

ગચ્છત્વયં ગૃહે બાલઃ ક્ષેમં વ્યાહૃતવાન્નૃપઃ ।
તમાદાય તદા શૌરિર્જગામ સ્વગૃહં મુદા

કંસોઽપિ સચિવાનાહ વૃથા કિં ઘાતયે શિશુમ્ ।
અષ્ટમાદ્દેવકીપુત્રાન્મમ મૃત્યુરુદાહૃતઃ

અતઃ કિં પ્રથમં બાલં હત્વા પાપં કરોમ્યહમ્ ।
સાધુસાધ્વિતિ તેઽપ્યુક્ત્વા સંસ્થિતા મન્ત્રિસત્તમાઃ

વિસર્જિતાસ્તુ કંસેન જગ્મુસ્તે સ્વગૃહાન્પ્રતિ ।
ગતેષુ તેષુ સમ્પ્રાપ્તો નારદો મુનિસત્તમઃ

અભ્યુત્થાનાર્ઘ્યપાદ્યાદિ ચકારોગ્રસુતસ્તદા ।
પપ્રચ્છ કુશલં રાજા તત્રાગમનકારણમ્

નારદસ્તં તદોવાચ સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ ।
કંસ કંસ મહાભાગ ગતોઽહં હેમપર્વતમ્

તત્ર બ્રહ્માદયો દેવા મન્ત્રં ચક્રુઃ સમાહિતાઃ ।
દેવક્યાં વસુદેવસ્ય ભાર્યાયાં સુરસત્તમઃ

વધાર્થં તવ વિષ્ણુશ્ચ જન્મ ચાત્ર કરિષ્યતિ ।
તત્કથં ન હતઃ પુત્રસ્ત્વયા નીતિં વિજાનતા

કંસ ઉવાચ
અષ્ટમં ચ હનિષ્યેઽહં મૃત્યું મે દેવભાષિતમ્ ।
નારદ ઉવાચ
ન જાનાસિ નૃપશ્રેષ્ઠ રાજનીતિં શુભાશુભા । ૫૧ ॥
માયાબલં ચ દેવાનાં ન ત્વં વેત્સિ વદામિ કિમ્ ।
રિપુરલ્પોઽપિ શૂરેણ નોપેક્ષ્યઃ શુભમિચ્છતા

સમ્મેલનક્રિયાયાં તુ સર્વે તે હ્યષ્ટમાઃ સ્મૃતાઃ ।
મૂર્ખસ્ત્વમરિસન્ત્યાગઃ કૃતોઽયં જાનતા ત્વયા

ઇત્યુક્ત્વાશુ ગતઃ શ્રીમાન્નારદો દેવદર્શનઃ ।
ગતેઽથ નારદે કંસઃ સમાહૂયાથ બાલકમ્ ।
પાષાણે પોથયામાસ સુખં પ્રાપ ચ મન્દધીઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
કંસેન દેવકીપ્રથમપુત્રવધવર્ણનં નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ