દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.15

દેવીકથનેન દાનવાનાં રસાતલં પ્રતિ ગમનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રહ્લાદસ્તુ સુસંહૃષ્ટો બભૂવ નૃપનન્દનઃ

જ્ઞાત્વા દૈવં બલિષ્ઠઞ્ચ પ્રહ્લાદસ્તાનુવાચ હ ।
કૃતેઽપિ યુદ્ધે ન જયો ભવિષ્યતિ કદાચન

તદા તે જયિનઃ પ્રોચુર્દાનવા મદગર્વિતાઃ ।
સંગ્રામસ્તુ પ્રકર્તવ્યો દૈવં કિં ન વિદામહે

નિરુદ્યમાનાં દૈવં હિ પ્રધાનમસુરાધિપ ।
કેન દૃષ્ટં ક્વ વા દૃષ્ટં કીદૃશં કેન નિર્મિતમ્

તસ્માદ્યુદ્ધં કરિષ્યામો બલમાસ્થાય સામ્પ્રતમ્ ।
ભવાગ્રે દૈત્યવર્ય ત્વં સર્વજ્ઞોઽસિ મહામતે

ઇત્યુક્તસ્તૈસ્તદા રાજન્ પ્રહ્લાદઃ પ્રબલારિહા ।
સેનાનીશ્ચ તદા ભૂત્વા દેવાન્યુદ્ધે સમાહ્વયત્

તેઽપિ તત્રાસુરાન્દૃષ્ટ્વા સંગ્રામે સમુપસ્થિતાન્ ।
સર્વે સમ્ભૃતસમ્ભારા દેવાસ્તાન્સમયોધયન્

સંગ્રામસ્તુ તદા ઘોરઃ શક્રપ્રહ્લાદયોરભૂત્ ।
પૂર્ણં વર્ષશતં તત્ર મુનીનાં વિસ્મયાવહઃ

વર્તમાને મહાયુદ્ધે શુક્રેણ પ્રતિપાલિતાઃ ।
જયમાપુસ્તદા દૈત્યાઃ પ્રહ્લાદપ્રમુખા નૃપ

તદૈવેન્દ્રો ગુરોર્વાક્યાત્સર્વદુઃખવિનાશિનીમ્ ।
સસ્માર મનસા દેવીં મુક્તિદાં પરમાં શિવામ્

ઇન્દ્ર ઉવાચ
જય દેવિ મહામાયે શૂલધારિણિ ચામ્બિકે ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મખડ્ગહસ્તેઽભયપ્રદે

નમસ્તે ભુવનેશાનિ શક્તિદર્શનનાયિકે ।
દશતત્ત્વાત્મિકે માતર્મહાબિન્દુસ્વરૂપિણિ

મહાકુણ્ડલિનીરૂપે સચ્ચિદાનન્દરૂપિણિ ।
પ્રાણાગ્નિહોત્રવિદ્યે તે નમો દીપશિખાત્મિકે

પઞ્ચકોશાન્તરગતે પુચ્છબ્રહ્મસ્વરૂપિણિ ।
આનન્દકલિકે માતઃ સર્વોપનિષદર્ચિતે

માતઃ પ્રસીદ સુમુખી ભવ હીનસત્ત્વાં-
સ્ત્રાયસ્વ નો જનનિ દૈત્યપરાજિતાન્ વૈ ।
ત્વં દેવિ નઃ શરણદા ભુવને પ્રમાણા
શક્તાસિ દુઃખશમનેઽખિલવીર્યયુક્તે

ધ્યાયન્તિ યેઽપિ સુખિનો નિતરાં ભવન્તિ
દુઃખાન્વિતાવિગતશોકભયાસ્તથાન્યે ।
મોક્ષાર્થિનો વિગતમાનવિમુક્તસઙ્ગાઃ
સંસારવારિધિજલં પ્રતરન્તિ સન્તઃ

ત્વં દેવિ વિશ્વજનનિ પ્રથિતપ્રભાવા
સંરક્ષણાર્થમુદિતાર્તિહરપ્રતાપા ।
સંહર્તુમેતદખિલં કિલ કાલરૂપા
કો વેત્તિ તેઽમ્બ ચરિતં નનુ મન્દબુદ્ધિઃ

બ્રહ્મા હરશ્ચ હરિદશ્વરથો હરિશ્ચ
ઇન્દ્રો યમોઽથ વરુણોઽગ્નિસમીરણૌ ચ ।
જ્ઞાતું ક્ષમા ન મુનયોઽપિ મહાનુભાવા
યસ્યાઃ પ્રભાવમતુલં નિગમાગમાશ્ચ

ધન્યાસ્ત એવ તવ ભક્તિપરા મહાન્તઃ
સંસારદુઃખરહિતાઃ સુખસિન્ધુમગ્નાઃ ।
યે ભક્તિભાવરહિતા ન કદાપિ દુઃખા- ॥
મ્ભોધિં જનિક્ષયતરઙ્ગમુમે તરન્તિ

યે વીજ્યમાનાઃ સિતચામરૈશ્ચ
ક્રીડન્તિ ધન્યાઃ શિબિકાધિરૂઢાઃ ।
તૈઃ પૂજિતા ત્વં કિલ પૂર્વદેહે
નાનોપહારૈરિતિ ચિન્તયામિ

યે પૂજ્યમાના વરવારણસ્થા
વિલાસિનીવૃન્દવિલાસયુક્તાઃ ।
સામન્તકૈશ્ચોપનતૈર્વ્રજન્તિ
મન્યે હિ તૈસ્ત્વં કિલ પૂજિતાસિ

વ્યાસ ઉવાચ
એવં સ્તુતા મઘવતા દેવી વિશ્વેશ્વરી તદા ।
પ્રાદુર્બભૂવ તરસા સિંહારૂઢા ચતુર્ભુજા

શઙ્ખચક્રગદાપદ્માન્બિભ્રતી ચારુલોચના ।
રક્તામ્બરધરા દેવી દિવ્યમાલ્યવિભૂષણા

તાનુવાચ સુરાન્દેવી પ્રસન્નવદના ગિરા ।
ભયં ત્યજન્તુ ભો દેવાઃ શં વિધાસ્યે કિલાધુના

ઇત્યુક્ત્વા સા તદા દેવી સિંહારૂઢાતિસુન્દરી ।
જગામ તરસા તત્ર યત્ર દૈત્યા મદાન્વિતાઃ

પ્રહ્લાદપ્રમુખાઃ સર્વે દૃષ્ટ્વા દેવીં પુરઃસ્થિતામ્ ।
ઊચુઃ પરસ્પરં ભીતાઃ કિં કર્તવ્યમિતસ્તદા

દેવં નારાયણં ચાત્ર સમ્પ્રાપ્તા ચણ્ડિકા કિલ ।
મહિષાન્તકરી નૂનં ચણ્ડમુણ્ડવિનાશિની

નિહનિષ્યતિ નઃ સર્વાનમ્બિકા નાત્ર સંશયઃ ।
વક્રદૃષ્ટ્યા યયા પૂર્વં નિહતૌ મધુકૈટભૌ

એવં ચિન્તાતુરાન્વીક્ષ્ય પ્રહ્લાદસ્તાનુવાચ હ ।
યોદ્ધવ્યં નાથ ગન્તવ્યં પલાય્ય દાનવોત્તમાઃ

નમુચિસ્તાનુવાચાથ પલાયનપરાનિહ ।
હનિષ્યતિ જગન્માતા રુષિતા કિલ હેતિભિઃ

તથા કુરુ મહાભાગ યથા દુઃખં ન જાયતે ।
વ્રજામોઽદ્યૈવ પાતાલં તાં સ્તુત્વા તદનુજ્ઞયા

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
સ્તૌમિ દેવીં મહામાયાં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણીમ્ ।
સર્વેષાં જનનીં શક્તિં ભક્તાનામભયઙ્કરીમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્યા વિષ્ણુભક્તસ્તુ પ્રહ્લાદઃ પરમાર્થવિત્ ।
તુષ્ટાવ જગતાં ધાત્રીં કૃતાઞ્જલિપુટસ્તદા

માલાસર્પવદાભાતિ યસ્યાં સર્વં ચરાચરમ્ ।
સર્વાધિષ્ઠાનરૂપાયૈ તસ્યૈ હ્રીંમૂર્તયે નમઃ

ત્વત્તઃ સર્વમિદં વિશ્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં તથા ।
અન્યે નિમિત્તમાત્રાસ્તે કર્તારસ્તવ નિર્મિતાઃ

નમો દેવિ મહામાયે સર્વેષાં જનની સ્મૃતા ।
કો ભેદસ્તવ દેવેષુ દૈત્યેષુ સ્વકૃતેષુ ચ

માતુઃ પુત્રેષુ કો ભેદોઽપ્યશુભેષુ શુભેષુ ચ ।
તથૈવ દેવેષ્વસ્માસુ ન કર્તવ્યસ્ત્વયાધુના

યાદૃશાસ્તાદૃશા માતઃ સુતાસ્તે દાનવાઃ કિલ ।
યતસ્ત્વં વિશ્વજનની પુરાણેષુ પ્રકીર્તિતા

તેઽપિ સ્વાર્થપરા નૂનં યથૈવ વયમપ્યુત ।
નાન્તરં દૈત્યસુરયોર્ભેદોઽયં મોહસમ્ભવઃ

ધનદારાદિભોગેષુ વયં સક્તા દિવાનિશમ્ ।
તથૈવ દેવા દેવેશિ કો ભેદોઽસુરદેવયોઃ

તેઽપિ કશ્યપદાયાદા વયં તત્સમ્ભવાઃ કિલ ।
કુતો વિરોધસમ્ભૂતિર્જાતા માતસ્તવાધુના

ન તથા વિહિતં માતસ્ત્વયિ સર્વસમુદ્‌ભવે ।
સામ્યતૈવ ત્વયા સ્થાપ્યા દેવેષ્વસ્માસુ ચૈવ હિ

ગુણવ્યતિકરાત્સર્વે સમુત્પન્નાઃ સુરાસુરાઃ ।
ગુણાન્વિતા ભવેયુસ્તે કથં દેહભૃતોઽમરાઃ

કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ સર્વદેહેષુ સંસ્થિતાઃ ।
વર્તન્તે સર્વદા તસ્માત્ કોઽવિરોધી ભવેઞ્ચનઃ

ત્વયા મિથો વિરોધોઽયં કલ્પિતઃ કિલ કૌતુકાત્ ।
મન્યામહે વિભેદેન નૂનં યુદ્ધદિદૃક્ષયા

અન્યથા ખલુ ભ્રાતૄણાં વિરોધઃ કીદૃશોઽનઘે ।
ત્વં ચેન્નેચ્છસિ ચામુણ્ડે વીક્ષિતું કલહં કિલ

જાનામિ ધર્મં ધર્મજ્ઞે વેદ્મિ ચાહં શતક્રતુમ્ ।
તથાપિ કલહોઽસ્માકં ભોગાર્થં દેવિ સર્વદા

એકઃ કોઽપિ ન શાસ્તાસ્તિ સંસારે ત્વાં વિનામ્બિકે ।
સ્પૃહાવતસ્તુ કઃ કર્તું ક્ષમતે વચનં બુધઃ

દેવાસુરૈરયં સિન્ધુર્મથિતઃ સમયે ક્વચિત્ ।
વિષ્ણુના વિહિતો ભેદઃ સુધારત્‍નચ્છલેન વૈ

ત્વયાસૌ કલ્પિતઃ શૌરિઃ પાલકત્વે જગદ્‌ગુરુઃ ।
તેન લક્ષ્મીઃ સ્વયં લોભાદ્‌ ગૃહીતામરસુન્દરી

ઐરાવતસ્તથેન્દ્રેણ પારિજાતોઽથ કામધુક્ ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવાઃ સુરૈઃ સર્વં ગૃહીતં વૈષ્ણવેચ્છયા

અનયં તાદૃશં કૃત્વા જાતા દેવાસ્તુ સાધવઃ ।
(અન્યાયિનઃ સુરા નૂનં પશ્ય ત્વં ધર્મલક્ષણમ્ ।) ॥
સંસ્થાપિતાઃ સુરા નૂનં વિષ્ણુના બહુમાનિના

નૂનં દૈત્યાઃ પરાભૂવન્પશ્ય ત્વં ધર્મલક્ષણમ્ ।
ક્વ ધર્મઃ કીદૃશો ધર્મઃ ક્વ કાર્યં ક્વ ચ સાધુતા

કથયામિ ચ કસ્યાગ્રે સિદ્ધં મૈમાંસિકં મતમ્ ।
તાર્કિકા યુક્તિવાદજ્ઞા વિધિજ્ઞા વેદવાદકાઃ

ઉક્તાઃ સકર્તૃકં વિશ્વં વિવદન્તે જડાત્મકાઃ ।
કર્તા ભવતિ ચેદસ્મિન્સંસારે વિતતે કિલ

વિરોધઃ કીદૃશસ્તત્ર ચૈકકર્મણિ વૈ મિથઃ ।
વેદે નૈકમતિઃ કસ્માચ્છાસ્ત્રેષ્વપિ તથા પુનઃ

નૈકવાક્યં વચસ્તેષામપિ વેદવિદાં પુનઃ ।
યતઃ સ્વાર્થપરં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

નિઃસ્પૃહઃ કોઽપિ સંસારે ન ભવેન્ન ભવિષ્યતિ ।
શશિનાથ ગુરોર્ભાર્યા હૃતા જ્ઞાત્વા બલાદપિ

ગૌતમસ્ય તથેન્દ્રેણ જાનતા ધર્મનિશ્ચયમ્ ।
ગુરુણાનુજભાર્યા ચ ભુક્તા ગર્ભવતી બલાત્

શપ્તો ગર્ભગતો બાલઃ કૃતશ્ચાન્ધસ્તથા પુનઃ ।
વિષ્ણુના ચ શિરશ્છિન્નં રાહોશ્ચક્રેણ વૈ બલાત્

અપરાધં વિના કામં તદા સત્ત્વવતામ્બિકે ।
પૌત્રો ધર્મવતાં શૂરઃ સત્યવ્રતપરાયણઃ

યજ્વા દાનપતિઃ શાન્તઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વપૂજકઃ ।
કૃત્વાથ વામનં રૂપં હરિણા છલવેદિના

વઞ્ચિતોઽસૌ બલિઃ સર્વં હૃતં રાજ્યં પુરા કિલ ।
તથાપિ દેવાન્ધર્મસ્થાન્પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

વદન્તિ ચાટુવાદાંશ્ચ ધર્મવાદાજ્જયં ગતાઃ ।
એવં જ્ઞાત્વા જગન્માતર્યથેચ્છસિ તથા કુરુ

શરણા દાનવાઃ સર્વે જહિ વા રક્ષ વા પુનઃ ।
શ્રીદેવ્યુવાચ
સર્વે ગચ્છત પાતાલં તત્ર વાસં યથેપ્સિતમ્

કુરુધ્વં દાનવાઃ સર્વે નિર્ભયા ગતમન્યવઃ ।
કાલઃ પ્રતીક્ષ્યો યુષ્માભિઃ કારણં સ શુભેઽશુભે

સુનિર્વેદપરાણાં હિ સુખં સર્વત્ર સર્વદા ।
ત્રૈલોક્યસ્ય ચ રાજ્યેઽપિ ન સુખં લોભચેતસામ્

કૃતેઽપિ ન સુખં પૂર્ણં સસ્પૃહાણાં ફલૈરપિ ।
તસ્માત્ત્યક્ત્વા મહીમેતાં પ્રયાન્ત્વદ્ય મહીતલમ્

મમાજ્ઞાં પુરતઃ કૃત્વા સર્વે વિગતકલ્મષાઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં દેવ્યાસ્તથેત્યુક્ત્વા રસાતલમ્

પ્રણમ્ય દાનવાઃ સર્વે ગતાઃ શક્ત્યાભિરક્ષિતાઃ ।
અન્તર્દધે તતો દેવી દેવાઃ સ્વભુવનં ગતાઃ

ત્યક્ત્વા વૈરં સ્થિતાઃ સર્વે તે તદા દેવદાનવાઃ ।
એતદાખ્યાનમખિલં યઃ શૃણોતિ વદત્યથ

સર્વદુઃખવિનિર્મુક્તઃ પ્રયાતિ પદમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થસ્કન્ધે
દેવીકથનેન દાનવાનાં રસાતલં પ્રતિ ગમનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ