દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.13

શુક્રરૂપેણ ગુરુણા દૈત્યવઞ્ચનાવર્ણનમ્
રાજોવાચ
કિં કૃતં ગુરુણા પશ્ચાદ્‌ભૃગુરૂપેણ વર્તતા ।
છલેનૈવ હિ દૈત્યાનાં પૌરોહિત્યેન ધીમતા

ગુરુઃ સુરાણામનિશં સર્વવિદ્યાનિધિસ્તથા ।
સુતોઽઙ્‌ગિરસ એવાસૌ સ કથં છલકૃન્મુનિઃ

ધર્મશાસ્ત્રેષુ સર્વેષુ સત્યં ધર્મસ્ય કારણમ્ ।
કથિતં મુનિભિર્યેન પરમાત્માપિ લભ્યતે

વાચસ્પતિસ્તથા મિથ્યાવક્તા ચેદ્દાનવાન્પ્રતિ ।
કઃ સત્યવક્તા સંસારે ભવિષ્યતિ ગૃહાશ્રમી

આહારાદધિકં ભોજ્યં જ્રહ્માણ્ડવિભવેઽપિ ન ।
તદર્થં મુનયો મિથ્યા પ્રવર્તન્તે કથં મુને

શબ્દપ્રમાણમુચ્છેદં શિષ્ટાભાવે ગતં ન કિમ્ ।
છલકર્મપ્રવૃત્તે વાવિગીતત્વં ગુરૌ કથમ્

દેવાઃ સત્ત્વસમુદ્‌ભૂતા રાજસા માનવાઃ સ્મૃતાઃ ।
તિર્યઞ્ચસ્તામસાઃ પ્રોક્તા ઉત્પત્તૌ મુનિભિઃ કિલ

અમરાણાં ગુરુઃ સાક્ષાન્મિથ્યાવાદી સ્વયં યદિ ।
તદા કઃ સત્યવક્તા સ્યાદ્‌રાજસસ્તામસઃ પુનઃ

ક્વ સ્થિતિસ્તસ્ય ધર્મસ્ય સન્દેહોઽયં મમાત્મનઃ ।
કા ગતિઃ સર્વજન્તૂનાં મિથ્યાભૂતે જગત્ત્રયે

હરિર્બ્રહ્મા શચીકાન્તસ્તથાન્યે સુરસત્તમાઃ ।
સર્વે છલવિધૌ દક્ષા મનુષ્યાણાઞ્ચ કા કથા

કામક્રોધાભિસન્તપ્તા લોભોપહતચેતસઃ ।
છલે દક્ષાઃ સુરાઃ સર્વે મુનયશ્ચ તપોધનાઃ

વસિષ્ઠો વામદેવશ્ચ વિશ્વામિત્રો ગુરુસ્તથા ।
એતે પાપરતાઃ કાત્ર ગતિર્ધર્મસ્ય માનદ

ઇન્દ્રોઽગ્નિશ્ચન્દ્રમા વેધાઃ પરદારાભિલમ્પટાઃ ।
આર્યત્વં ભુવનેષ્વેષુ સ્થિતં કુત્ર મુને વદ

વચનં કસ્ય મન્તવ્યમુપદેશધિયાનઘ ।
સર્વે લોભાભિભૂતાસ્તે દેવાશ્ચ મુનયસ્તદા

વ્યાસ ઉવાચ
કિં વિષ્ણુઃ કિં શિવો બ્રહ્મા મઘવા કિં બૃહસ્પતિઃ ।
દેહવાન્ પ્રભવત્યેવ વિકારૈઃ સંયુતસ્તદા

રાગી વિષ્ણુઃ શિવો રાગી બ્રહ્માપિ રાગસંયુતઃ ।
(રાગવાન્કિમકૃત્યં વૈ ન કરોતિ નરાધિપ) ॥
રાગવાનપિ ચાતુર્યાદ્વિદેહ ઇવ લક્ષ્યતે

સમ્પ્રાપ્તે સંકટે સોઽપિ ગુણૈઃ સમ્બાધ્યતે કિલ ।
કારણાદ્‌રહિતં કાર્યં કથં ભવિતુમર્હતિ

બ્રહ્માદીનાં ચ સર્વેષાં ગુણા એવ હિ કારણમ્ ।
પઞ્ચવિંશત્સમુદ્‌ભૂતા દેહાસ્તેષાં ન ચાન્યથા

કાલે મરણધર્માસ્તે સન્દેહઃ કોઽત્ર તે નૃપ ।
પરોપદેશે વિસ્પષ્ટં શિષ્ટાઃ સર્વે ભવન્તિ ચ

વિપ્લુતિર્હ્યવિશેષેણ સ્વકાર્યે સમુપસ્થિતે ।
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભદ્રોહાહઙ્કારમત્સરાઃ

દેહવાન્કઃ પરિત્યક્તુમીશો ભવતિ તાન્પુનઃ ।
સંસારોઽયં મહારાજ સદૈવૈવંવિધઃ સ્મૃતઃ

નાન્યથા પ્રભવત્યેવ શુભાશુભમયઃ કિલ ।
કદાચિદ્‌ભગવાન્વિષ્ણુસ્તપશ્ચરતિ દારુણમ્

કદાચિદ્વિવિધાન્યજ્ઞાન્વિતનોતિ સુરાધિપઃ ।
કદાચિત્તુ રમારઙ્ગરઞ્જિતઃ પરમેશ્વરઃ

રમતે કિલ વૈકુણ્ઠે તદ્વશસ્તરુણો વિભુઃ ।
કદાચિદ્દાનવૈઃ સાર્ધં યુદ્ધં પરમદારુણમ્

કરોતિ કરુણાસિન્ધુસ્તદ્‌બાણાપીડિતો ભૃશમ્ ।
કદાચિજ્જયમાપ્નોતિ દૈવાત્સોઽપિ પરાજયમ્

સુખદુઃખાભિભૂતોઽસૌ ભવત્યેવ ન સંશયઃ ।
શેષે શેતે કદાચિદ્વૈ યોગનિદ્રાસમાવૃતઃ

કાલે જાગર્તિ વિશ્વાત્મા સ્વભાવપ્રતિબોધિતઃ ।
શર્વો બ્રહ્મા હરિશ્ચેતિ ઇન્દ્રાદ્યા યે સુરાસ્તથા

મુનયશ્ચ વિનિર્માણૈઃ સ્વાયુષો વિચરન્તિ હિ ।
નિશાવસાને સઞ્જાતે જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

મ્રિયતે નાત્ર સન્દેહો નૃપ કિઞ્ચિત્કદાપિ ચ ।
સ્વાયુષોઽન્તે પદ્યજાદ્યાઃ ક્ષયમૃચ્છન્તિ પાર્થિવ

પ્રભવન્તિ પુનર્વિષ્ણુહરશક્રાદયઃ સુરાઃ ।
તસ્માત્કામાદિકાન્ભાવાન્દેહવાન્પ્રતિપદ્યતે

નાત્ર તે વિસ્મયઃ કાર્યઃ કદાચિદપિ પાર્થિવ ।
સંસારોઽયં તુ સન્દિગ્ધઃ કામક્રોધાદિભિર્નૃપ

દુર્લભસ્તદ્વિનિર્મુક્તઃ પુરુષઃ પરમાર્થવિત્ ।
યો બિભેતીહ સંસારે સ દારાન્ન કરોત્યપિ

વિમુક્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો વિચરત્યવિશઙ્‌કિતઃ ।
તસ્માદ્‌બૃહસ્પતેર્ભાર્યા શશિના લમ્ભિતા પુનઃ

ગુરૂણા લમ્ભિતા ભાર્યા તથા ભ્રાતુર્યવીયસઃ ।
એવં સંસારચક્રેઽસ્મિન્ રાગલોભાદિભિર્વૃતઃ

ગાર્હસ્થ્યઞ્ચ સમાસ્થાય કથં મુક્તો ભવેન્નરઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્‍નેન હિત્વા સંસારસારતામ્

આરાધયેન્મહેશાનીં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ ।
તન્માયાગુણતશ્છન્નં જગદેતચ્ચરાચરમ્

ભ્રમત્યુન્મત્તવત્સર્વં મદિરામત્તવન્નૃપ ।
તસ્યા આરાધનેનૈવ ગુણાન્સર્વાન્વિમૃદ્ય ચ

મુક્તિં ભજેત મતિમાન્નાન્યઃ પન્થાસ્ત્વિતઃ પરઃ ।
આરાધિતા મહેશાની ન યાવત્કુરુતે કૃપામ્

તાવદ્‌ભવેત્સુખં કસ્માત્કોઽન્યોઽસ્તિ દયયા યુતઃ ।
કરુણાસાગરામેતાં ભજેત્તસ્માદમાયયા

યસ્યાસ્તુ ભજનેનૈવ જીવન્મુક્તત્વમશ્નુતે ।
માનુષ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય સેવિતા ન મહેશ્વરી

નિઃશ્રેણિકાગ્રાત્પતિતા અધ ઇત્યેવ વિદ્મહે ।
અહઙ્કારાવૃતં વિશ્વં ગુણત્રયસમન્વિતમ્

અસત્યેનાપિ સમ્બદ્ધં મુચ્યતે કથમન્યથા ।
હિત્વા સર્વં તતઃ સર્વેઃ સંસેવ્યા ભુવનેશ્વરી

રાજોવાચ
કિં કૃતં ગુરૂણા તત્ર કાવ્યરૂપધરેણ ચ ।
કદા શુક્રઃ સમાયાતસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ યત્કૃતં ગુરુણા તદા ।
કૃત્વા કાવ્યસ્વરૂપઞ્ચ પ્રચ્છન્નેન મહાત્મના

ગુરુણા બોધિતા દૈત્યા મત્વા કાવ્યં સ્વકં ગુરુમ્ ।
વિશ્વાસં પરમં કૃત્વા બભૂવુસ્તન્મયાસ્તદા

વિદ્યાર્થં શરણં પ્રાપ્તા ભૃગું મત્વાતિમોહિતાઃ ।
ગુરુણા વિપ્રલબ્ધાસ્તે લોભાત્કો વા ન મુહ્યતિ

દશવર્ષાત્મકે કાલે સમ્પૂર્ણસમયે તદા ।
જયન્ત્યા સહ ક્રીડિત્વા કાવ્યો યાજ્યાનચિન્તયત્

આશયા મમ માર્ગં તે પશ્યન્તઃ સંસ્થિતાઃ કિલ ।
ગત્વા તાન્વૈ પ્રપશ્યેઽહં યાજ્યાનતિભયાતુરાન્

મા દેવેભ્યો ભયં તેષાં મદ્‌ભક્તાનાં ભવેદિતિ ।
સઞ્ચિન્ત્ય બુદ્ધિમાસ્થાય જયન્તીં પ્રત્યુવાચ હ

દેવાનેવોપસંયાન્તિ પુત્રા મે ચારુલોચને ।
સમયસ્તેઽદ્ય સમ્પૂર્ણો જાતોઽયં દશવાર્ષિકઃ

તસ્માદ્‌ ગચ્છામ્યહં દેવિ દ્રષ્ટું યાજ્યાન્સુમધ્યમે ।
પુનરેવાગમિષ્યામિ તવાન્તિકમનુદ્રુતઃ

તથેતિ તમુવાચાથ જયન્તી ધર્મવિત્તમા ।
યથેષ્ટં ગચ્છ ધર્મજ્ઞ ન તે ધર્મં વિલોપયે

તચ્છ્રુત્વા વચનં કાવ્યો જગામ ત્વરિતસ્તતઃ ।
અપશ્યદ્દાનવાનાં ચ પાર્શ્વે વાચસ્પતિં તદા

છદ્મરૂપધરં સૌમ્યં બોધયન્તં છલેન તાન્ ।
જૈનં ધર્મં કૃતં સ્વેન યજ્ઞનિન્દાપરં તથા

ભો દેવરિપવઃ સત્યં બ્રવીમિ ભવતાં હિતમ્ ।
અહિંસા પરમો ધર્મોઽહન્તવ્યા હ્યાતતાયિનઃ

દ્વિજૈર્ભોગરતૈર્વેદે દર્શિતં હિંસનં પશોઃ ।
જિહ્વાસ્વાદપરૈઃ કામમહિંસૈવ પરા મતા

એવંવિધાનિ વાક્યાનિ વેદશાસ્ત્રપરાણિ ચ ।
બ્રુવાણં ગુરુમાકર્ણ્ય વિસ્મિતોઽસૌ ભૃગોઃ સુતઃ

ચિન્તયામાસ મનસા મમ દ્વેષ્યો ગુરુઃ કિલ ।
વઞ્ચિતાઃ કિલ ધૂર્તેન યાજ્યા મે નાત્ર સંશયઃ

ધિગ્લોભં પાપબીજં વૈ નરકદ્વારમૂર્જિતમ્ ।
ગુરુરપ્યનૃતં બ્રૂતે પ્રેરિતો યેન પાપ્મના

પ્રમાણં વચનં યસ્ય સોઽપિ પાખણ્ડધારકઃ ।
ગુરુઃ સુરાણાં સર્વેષાં ધર્મશાસ્ત્રપ્રવર્તકઃ

કિં કિં ન લભતે લોભાન્મલિનીકૃતમાનસઃ ।
અન્યોઽપિ ગુરુરપ્યેવં જાતઃ પાખણ્ડપણ્ડિતઃ

શૈલૂષચેષ્ટિતં સર્વં પરિગૃહ્ય દ્વિજોત્તમઃ ।
વઞ્જયત્યતિસમ્મૂઢાન્દૈત્યાન્યાજ્યાન્મમાપ્યસૌ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ચતુર્થસ્કન્ધે શુક્રરૂપેણ ગુરુણા દૈત્યવઞ્ચનાવર્ણનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ