દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.11

શુક્રમાતુર્વધવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
તથા ગતેષુ દેવેષુ કાવ્યસ્તાન્પ્રત્યુવાચ હ ।
બ્રહ્મણા પૂર્વમુક્તં યચ્છ્રુણુધ્વં દાનવોત્તમાઃ

વિષ્ણુર્દૈત્યવધે યુક્તો હનિષ્યતિ જનાર્દનઃ ।
વારાહરૂપં સંસ્થાય હિરણ્યાક્ષો યથા હતઃ

યથા નૃસિંહરૂપેણ હિરણ્યકશિપુર્હતઃ ।
તથા સર્વાન્કૃતોત્સાહો હનિષ્યતિ ન ચાન્યથા

ન મે મન્ત્રબલં સમ્યક્પ્રતિભાતિ યથા હરિમ્ ।
જેતું યૂયં સમર્થાઃ સ્થ મયા ત્રાતાઃ સુરાનથ

તસ્માત્કાલં પ્રતીક્ષધ્વં કિયન્તં દાનવોત્તમાઃ ।
અહમદ્ય મહાદેવં મન્ત્રાર્થં પ્રવ્રજામિ વૈ

પ્રાપ્ય મન્ત્રાન્મહાદેવાદાગમિષ્યામિ સામ્પ્રતમ્ ।
યુષ્મભ્યં તાન્પ્રદાસ્યામિ યથાર્થં દાનવોત્તમાઃ

દૈત્યા ઊચુઃ
પરાજિતાઃ કથં સ્થાતું પૃથિવ્યાં મુનિસત્તમ ।
શક્તા ભવામોઽપ્યબલાસ્તાવત્કાલં પ્રતીક્ષિતુમ્

નિહતા બલિનઃ સર્વે કેચિચ્છિષ્ટાશ્ચ દાનવાઃ ।
નાદ્ય યુક્તાશ્ચ સંગ્રામે સ્થાતુમેવં સુખાવહાઃ

શુક્ર ઉવાચ
યાવદહં મન્ત્રવિદ્યામાનયિષ્યામિ શઙ્કરાત્ ।
તાવદ્‌ભવદ્‌ભિઃ સ્થાતવ્યં તપોયુક્તૈઃ શમાન્વિતૈઃ

સામદાનાદયઃ પ્રોક્તા વિદ્વદ્‌ભિઃ સમયોચિતાઃ ।
દેશં કાલં બલં વીરૈર્જ્ઞાત્વા શક્તિં બલં બુધૈઃ

સેવાથ સમયે કાર્યા શત્રૂણાં શુભકામ્યયા ।
સ્વશક્ત્યુપચયે કાલે હન્તવ્યાસ્તે મનીષિભિઃ

તદદ્ય વિનયં કૃત્વા સામપૂર્વં છલેન વૈ ।
તિષ્ઠધ્વં સ્વનિકેતેષુ મદાગમનકાઙ્ક્ષયા

પ્રાપ્ય મન્ત્રાન્મહાદેવાદાગમિષ્યામિ દાનવાઃ ।
યુધ્યામહે પુનર્દેવાન્માન્ત્રમાસ્થાય વૈ બલમ્

ઇત્યુક્ત્વાથ ભૃગુસ્તેભ્યો જગામ કૃતનિશ્ચયઃ ।
મહાદેવં મહારાજ મન્ત્રાર્થં મુનિસત્તમઃ

દાનવાઃ પ્રેષયામાસુઃ પ્રહ્લાદં સુરસન્નિધૌ ।
સત્યવાદિનમવ્યગ્રં સુરાણાં પ્રત્યયપ્રદમ્

પ્રહ્લાદસ્તુ સુરાન્પ્રાહ પ્રશ્રયાવનતો નૃપઃ ।
અસુરૈઃ સહિતસ્તત્ર વચનં નમ્રતાયુતમ્

ન્યસ્તશસ્ત્રા વયં સર્વે નિઃસન્નાહાસ્તથૈવ ચ ।
દેવાસ્તપશ્ચરિષ્યામઃ સંવૃતા વલ્કલૈર્યુતાઃ

પ્રહ્લાદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સત્યાભિવ્યાહૃતં તુ તત્ ।
તતો દેવા ન્યવર્તન્ત વિજ્વરા મુદિતાશ્ચ તે

ન્યસ્તશસ્ત્રેષુ દૈત્યેષુ વિનિવૃત્તાસ્તદા સુરાઃ ।
વિશ્રબ્ધાઃ સ્વગૃહાન્ગત્વા ક્રીડાસક્તાઃ સુસંસ્થિતાઃ

દૈત્યા દમ્ભં સમાલમ્બ્ય તાપસાસ્તપિસંયુતાઃ ।
કશ્યપસ્યાશ્રમે વાસં ચક્રુઃ કાવ્યાગમેચ્છયા

કાવ્યો ગત્વાથ કૈલાસં મહાદેવં પ્રણમ્ય ચ ।
ઉવાચ વિભુના પૃષ્ટઃ કિં તે કાર્યમિતિ પ્રભુઃ

મન્ત્રાનિચ્છામ્યહં દેવ યે ન સન્તિ બૃહસ્પતૌ ।
પરાજયાય દેવાનામસુરાણાં જયાય ચ

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સર્વજ્ઞઃ શઙ્કરઃ શિવઃ ।
ચિન્તયામાસ મનસા કિં કર્તવ્યમતઃ પરમ્

સુરેષુ દ્રોહબુદ્ધ્યાસૌ મન્ત્રાર્થમિહ સામ્પ્રતમ્ ।
પ્રાપ્તઃ કાવ્યો ગુરુસ્તેષાં દૈત્યાનાં વિજયાય ચ

રક્ષણીયા મયા દેવા ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય શઙ્કરઃ ।
દુષ્કરં વ્રતમત્યુગ્રં તમુવાચ મહેશ્વરઃ

પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં તુ કણધૂમમવાક્છિરાઃ ।
યદિ પાસ્યસિ ભદ્રં તે તતો મન્ત્રાનવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્તોઽસૌ પ્રણમ્યેશં બાઢમિત્યબ્રવીદ્વચઃ ।
વ્રતં ચરામ્યહં દેવ ત્વયાજ્ઞપ્તઃ સુરેશ્વર

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા શઙ્કરં કાવ્યશ્ચકાર વ્રતમુત્તમમ્ ।
ધૂમપાનરતઃ શાન્તો મન્ત્રાર્થં કૃતનિશ્ચયઃ

તતો દેવાઃ પરિજ્ઞાય કાવ્યં વ્રતરતં તદા ।
દૈત્યાન્દમ્ભરતાંશ્ચૈવ બભૂવુર્મન્ત્રતત્પરાઃ

વિચાર્ય મનસા સર્વે સંગ્રામાયોદ્યતા નૃપ ।
યયુર્ધૃતાયુધાસ્તત્ર યત્ર તે દાનવોત્તમાઃ

તાનાગતાન્સમીક્ષ્યાથ સાયુધાન્દંશિતાંસ્તથા ।
આસંસ્તે ભયસંવિગ્ના દૈત્યા દેવાન્સમન્તતઃ

ઉત્પેતુઃ સહસા તે વૈ સન્નદ્ધાન્ભયકર્શિતાઃ ।
અબ્રુવન્વચનં તથ્યં તે દેવાન્વલદર્પિતાન્

ન્યસ્તશસ્ત્રે ભયવતિ આચાર્યે વ્રતમાસ્થિતે ।
દત્ત્વાભયં પુરા દેવાઃ સમ્પ્રાપ્તા નો જિઘાંસયા

સત્યં વઃ ક્વ ગતં દેવા ધર્મશ્ચ શ્રુતિનોદિતઃ ।
ન્યસ્તશસ્ત્રા ન હન્તવ્યા ભીતાશ્ચ શરણં ગતાઃ

દેવા ઊચુઃ
ભવદ્‌ભિઃ પ્રેષિતઃ કાવ્યો મન્ત્રાર્થં કુહકેન ચ ।
તપો જ્ઞાતં હિ યુષ્માકં તેન યુધ્યામ એવ હિ

સજ્જા ભવન્તુ યુદ્ધાય સંરબ્ધાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।
શત્રુશ્છિદ્રેણ હન્તવ્ય એષ ધર્મઃ સનાતનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં દૈત્યા વિચાર્ય ચ પરસ્પરમ્ ।
પલાયનપરાઃ સર્વે નિર્ગતા ભયવિહ્વલાઃ

શરણં દાનવા જગ્મુર્ભીતાસ્તે કાવ્યમાતરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તાનતિસન્તપ્તાનભયં ચ દદાવથ

કાવ્યમાતોવાચ
ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યં ભયં ત્યજત દાનવાઃ ।
મત્સન્નિધૌ વર્તમાનાન્ન ભીર્ભવિતુમર્હતિ

તચ્છ્રુત્વા વચનં દૈત્યાઃ સ્થિતાસ્તત્ર ગતવ્યથાઃ ।
નિરાયુધા હ્યસંભ્રાન્તાસ્તત્રાશ્રમવરેઽસુરાઃ

દેવાસ્તાન્વિદ્રુતાન્વીક્ષ્ય દાનવાસ્તે પદાનુગાઃ ।
અભિજગ્મુઃ પ્રસહ્યૈતાનવિચાર્ય બલાબલમ્

તત્રાગતાઃ સુરાઃ સર્વે હન્તું દૈત્યાન્સમુદ્યતાઃ ।
વારિતાઃ કાવ્યમાત્રાપિ જઘ્નુસ્તાનાશ્રમસ્થિતાન્

હન્યમાનાન્સુરૈર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યમાતાતિવેપિતા ।
ઉવાચ સર્વાન્સનિદ્રાંસ્તપસા વૈ કરોમ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા પ્રેરિતા નિદ્રા તાનાગત્ય પપાત ચ ।
સેન્દ્રા નિદ્રાવશં યાતા દેવા મૂકવદાસ્થિતાઃ

ઇન્દ્રં નિદ્રાજિતં દૃષ્ટ્વા દીનં વિષ્ણુરભાષત ।
માં ત્વં પ્રવિશ ભદ્રં તે નયે ત્વાં ચ સુરોત્તમ

એવમુક્તસ્તતો વિષ્ણું પ્રવિવેશ પુરન્દરઃ ।
નિર્ભયો ગતનિદ્રશ્ચ બભૂવ હરિરક્ષિતઃ

રક્ષિતં હરિણા દૃષ્ટ્વા શક્રં તત્ર ગતવ્યથમ્ ।
કાવ્યમાતા તતઃ ક્રુદ્ધા વચનં ચેદમબ્રવીત્

મઘવંસ્ત્વાં ભક્ષયામિ સવિષ્ણું વૈ તપોબલાત્ ।
પશ્યતાં સર્વદેવાનામીદૃશં મે તપોબલમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તૌ તુ તયા દેવૌ વિષ્ણ્વિન્દ્રૌ યોગવિદ્યયા ।
અભિભૂતૌ મહાત્માનૌ સ્તબ્ધૌ તૌ સમ્બભૂવતુઃ

વિસ્મિતાસ્તુ તદા દેવા દૃષ્ટ્વા તાવતિબાધિતૌ ।
ચક્રુઃ કિલકિલાશબ્દં તતસ્તે દીનમાનસાઃ

ક્રોશમાનાન્સુરાન્દૃષ્ટ્વા વિષ્ણું પ્રાહ શચીપતિઃ ।
વિશેષેણાભિભૂતોઽસ્મિ ત્વત્તોઽહં મધુસૂદન

જહ્યેનાં તરસા વિષ્ણો યાવન્નૌ ન દહેત્પ્રભો ।
તપસા દર્પિતાં દુષ્ટાં મા વિચારય માધવ

ઇત્યુક્તો ભગવાન્વિષ્ણુઃ શક્રેણ પ્રથિતેન ચ ।
ચક્રં સસ્માર તરસા ઘૃણાં ત્યક્ત્વાથ માધવઃ

સ્મૃતમાત્રં તુ સમ્પ્રાપ્તં ચક્રં વિષ્ણુવશાનુગમ્ ।
દધાર ચ કરે ક્રુદ્ધો વધાર્થં શક્રનોદિતઃ

ગૃહીત્વા તત્કરે ચક્રં શિરશ્ચિચ્છેદ રંહસા ।
હતાં દૃષ્ટ્વા તુ તાં શક્રો મુદિતશ્ચાભવત્તદા

દેવાશ્ચાતીવ સન્તુષ્ટા હરિં જય જયેતિ ચ ।
તુષ્ટુવુર્મુદિતાઃ સર્વે સઞ્જાતા વિગતજ્વરાઃ

ઇન્દ્રવિષ્ણૂ તુ સઞ્જાતૌ તત્ક્ષણાદ્ધૃદયવ્યથૌ ।
સ્ત્રીવધાચ્છંકમાનૌ તુ ભૃગોઃ શાપં દુરત્યયમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ચતુર્થસ્કન્ધે શુક્રમાતુર્વધવર્ણનં નામેકાદશોઽધ્યાયઃ