દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.10

ભૃગુશાપકારણવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
સન્દેહોઽયં મહાનત્ર પારાશર્ય કથાનકે ।
નરનારાયણૌ શાન્તૌ વૈષ્ણવાંશૌ તપોધનૌ

તીર્થાશ્રયૌ સત્ત્વયુક્તૌ વન્યાશનપરૌ સદા ।
ધર્મપુત્રૌ મહાત્માનૌ તાપસૌ સત્યસંસ્થિતૌ

કથં રાગસમાયુક્તૌ જાતૌ યુદ્ધે પરસ્પરમ્ ।
સંગ્રામં ચક્રતુઃ કસ્માત્ત્યક્ત્વા તપિમનુત્તમામ્

પ્રહ્લાદેન સમં પૂર્ણં દિવ્યવર્ષશતં કિલ ।
હિત્વા શાન્તિસુખં યુદ્ધં કૃતવન્તૌ કથં મુની

કથં તૌ ચક્રતુર્યુદ્ધં પ્રહ્લાદેન સમં મુની ।
કથયસ્વ મહાભાગ કારણં વિગ્રહસ્ય વૈ

(કામિની કનકં કાર્યં કારણં વિગ્રહસ્ય વૈ) ॥
યુદ્ધબુદ્ધિઃ કથં જાતા તયોશ્ચ તદ્વિરક્તયોઃ ।
તથાવિધં તપસ્તપ્તં તાભ્યાઞ્ચ કેન હેતુના

મોહાર્થં સુખભોગાર્થં સ્વર્ગાર્થં વા પરન્તપ ।
કૃતમત્યુત્કટં તાભ્યાં તપઃ સર્વફલપ્રદમ્

મુનિભ્યાં શાન્તચિત્તાભ્યાં પ્રાપ્તં કિં ફલમદ્‌ભુતમ્ ।
તપસા પીડિતો દેહઃ સંગ્રામેણ પુનઃ પુનઃ

દિવ્યવર્ષશતં પૂર્ણં શ્રમેણ પરિપીડિતૌ ।
ન રાજ્યાર્થે ધને વાપિ ન દારેષુ ગૃહેષુ ચ

કિમર્થં તુ કૃતં યુદ્ધં તાભ્યાં તેન મહાત્મના ।
નિરીહઃ પુરુષઃ કસ્માત્પ્રકુર્યાદ્યુદ્ધમીદૃશમ્

દુઃખદં સર્વથા દેહે જાનન્ધર્મં સનાતનમ્ ।
સુબુદ્ધિઃ સુખદાનીહ કર્માણિ કુરુતે સદા

ન દુઃખદાનિ ધર્મજ્ઞ સ્થિતિરેષા સનાતની ।
ધર્મપુત્રૌ હરેરંશૌ સર્વજ્ઞૌ સર્વભૂષિતૌ

કૃતવન્તૌ કથં યુદ્ધં દુઃખં ધર્મવિનાશકમ્ ।
ત્યક્ત્વા તપઃ સમાધીતં સુખારામં મહત્ફલમ્

સંયુગં દારુણં કૃષ્ણ નૈવ મૂર્ખોઽપિ વાઞ્છતિ ।
શ્રુતો મયા યયાતિસ્તુ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાન્મહીપતિઃ

અહઙ્કારભવાત્પાપાત્પાતિતઃ પૃથિવીતલે ।
યજ્ઞકૃદ્દાનકર્તા ચ ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ

શબ્દોચ્ચારણમાત્રેણ પાતિતો વજ્રપાણિના ।
અહઙ્કારમૃતે યુદ્ધં ન ભવત્યેવ નિશ્ચયઃ

કિં ફલં તસ્ય યુદ્ધસ્ય મુનેઃ પુણ્યવિનાશનમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
રાજન્ સંસારમૂલં હિ ત્રિવિધઃ પરિકીર્તિતઃ

અહઙ્કારસ્તુ સર્વજ્ઞૈર્મુનિભિર્ધર્મનિશ્ચયે ।
સ કથં મુનિના ત્યક્તું યોગ્યો દેહભૃતા કિલ

કારણેન વિના કાર્યં ન ભવત્યેવ નિશ્ચયઃ ।
તપો દાનં તથા યજ્ઞાઃ સાત્ત્વિકાત્પ્રભવન્તિ તે

રાજસાદ્વા મહાભાગ તામસાત્કલહસ્તથા ।
ક્રિયા સ્વલ્પાપિ રાજેન્દ્ર નાહઙ્કારં વિના ક્વચિત્

શુભા વાપ્યશુભા વાપિ પ્રભવત્યપિ નિશ્ચયઃ ।
અહઙ્કારાદ્‌ બન્ધકારી નાન્યોઽસ્તિ જગતીતલે

યેનેદં રચિતં વિશ્વં કથં તદ્રહિતં ભવેત્ ।
બ્રહ્મા રુદ્રસ્તથા વિષ્ણુરહઙ્કારયુતાસ્ત્વમી

અન્યેષાં ચૈવ કા વાર્તા મુનીનાં વસુધાધિપ ।
અહઙ્કારાવૃતં વિશ્વં ભ્રમતીદં ચરાચરમ્

પુનર્જન્મ પુનર્મૃત્યુઃ સર્વં કર્મવશાનુગમ્ ।
દેવતિર્યઙ્‌મનુષ્યાણાં સંસારેઽસ્મિન્મહીપતે

રથાઙ્ગવદસર્વાર્થં ભ્રમણં સર્વદા સ્મૃતમ્ ।
વિષ્ણોરપ્યવતારાણાં સંખ્યાં જાનાતિ કઃ પુમાન્

વિતતેઽસ્મિંસ્તુ સંસારે ઉત્તમાધમયોનિષુ ।
નારાયણો હરિઃ સાક્ષાન્માત્સ્યં વપુરુપાશ્રિતઃ

કામઠં સૌકરં ચૈવ નારસિંહઞ્ચ વામનમ્ ।
યુગે યુગે જગન્નાથો વાસુદેવો જનાર્દનઃ

અવતારાનસંખ્યાતાન્કરોતિ વિધિયન્ત્રિતઃ ।
વૈવસ્વતે મહારાજ સપ્તમે ભગવાન્હરિઃ

મન્વન્તરેઽવતારાન્વૈ ચક્રે તાઞ્છ્રુણુ તત્ત્વતઃ ।
ભૃગુશાપાન્મહારાજ વિષ્ણુર્દેવવરઃ પ્રભુઃ

અવતારાનનેકાંસ્તુ કૃતવાનખિલેશ્વરઃ ।
રાજોવાચ
સન્દેહોઽયં મહાભાગ હૃદયે મમ જાયતે

ભૃગુણા ભગવાન્વિષ્ણુઃ કથં શપ્તઃ પિતામહ ।
હરિણા ચ મુનેસ્તસ્ય વિપ્રિયં કિં કૃતં મુને

યદ્રોષાદ્‌ ભૃગુણા શપ્તો વિષ્ણુર્દેવનમસ્કૃતઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ ભૃગોઃ શાપસ્ય કારણમ્

પુરા કશ્યપદાયાદો હિરણ્યકશિપુર્નૃપઃ ।
યદા તદા સુરૈઃ સાર્ધં કૃતં સંખ્યં પરસ્પરમ્

કૃતે સંખ્યે જગત્સર્વં વ્યાકુલં સમજાયત ।
હતે તસ્મિન્નૃપે રાજા પ્રહ્લાદઃ સમજાયત

દેવાન્સ પીડયામાસ પ્રહ્લાદઃ શત્રુકર્ષણઃ ।
સંગ્રામો હ્યભવદ્‌ ઘોરઃ શક્રપ્રહ્લાદયોસ્તદા

પૂર્ણં વર્ષશતં રાજઁલ્લોકવિસ્મયકારકમ્ ।
દેવૈર્યુદ્ધં કૃતં ચોગ્રં પ્રહ્રાદસ્તુ પરાજિતઃ

નિર્વેદં પરમં પ્રાપ્તો જ્ઞાત્વા ધર્મં સનાતનમ્ ।
વિરોચનસુતં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય બલિં નૃપ

જગામ સ તપસ્તપ્તું પર્વતે ગન્ધમાદને ।
પ્રાપ્ય રાજ્યં બલિઃ શ્રીમાન્સુરૈર્વૈરં ચકાર હ

યતઃ પરસ્પરં યુદ્ધં જાતં પરમદારુણમ્ ।
તતઃ સુરૈર્જિતા દૈત્યા ઇન્દ્રેણામિતતેજસા

વિષ્ણુના ચ સહાયેન રાજ્યભ્રષ્ટાઃ કૃતા નૃપ ।
તતઃ પરાજિતા દૈત્યાઃ કાવ્યસ્ય શરણં ગતાઃ

કિં ત્વં ન કુરુષે બ્રહ્મન્ સાહાય્યં નઃ પ્રતાપવાન્ ।
સ્થાતું ન શક્નુમો હ્યત્ર પ્રવિશામો રસાતલમ્

યદિ ત્વં ન સહાયોઽસિ ત્રાતું મન્ત્રવિદુત્તમ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ સોઽબ્રવીદ્દૈત્યાન્કાવ્યઃ કારુણિકો મુનિઃ

મા ભૈષ્ટ ધારયિષ્યામિ તેજસા સ્વેન ભોઽસુરાઃ ।
મન્ત્રૈસ્તથૌષધીભિશ્ચ સાહાય્યં વઃ સદૈવ હિ

કરિષ્યામિ કૃતોત્સાહા ભવન્તુ વિગતજ્વરાઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
તતસ્તે નિર્ભયા જાતા દૈત્યાઃ કાવ્યસ્ય સંશ્રયાત્

દેવૈઃ શ્રુતસ્તુ વૃત્તાન્તઃ સર્વૈશ્ચારમુખાત્કિલ ।
તત્ર સંમન્ત્ર્ય તે દેવાઃ શક્રેણ ચ પરસ્પરમ્

મન્ત્રં ચક્રુઃ સુસંવિગ્નાઃ કાવ્યમન્ત્રપ્રભાવતઃ ।
યોદ્ધું ગચ્છામહે તૂર્ણં યાવન્ન ચ્યાવયન્તિ વૈ

પ્રસહ્ય હત્વા શિષ્ટાંસ્તુ પાતાલં પ્રાપયામહે ।
દૈત્યાઞ્જગ્મુસ્તતો દેવાઃ સંરુષ્ટાઃ શસ્ત્રપાણયઃ

જગ્મુસ્તાન્વિષ્ણુસહિતા દાનવાન્ હરિણોદિતાઃ ।
વધ્યમાનાસ્તુ તે દૈત્યાઃ સન્ત્રસ્તા ભયપીડિતાઃ

કાવ્યસ્ય શરણં જગ્મૂ રક્ષ રક્ષેતિ ચાબ્રુવન્ ।
તાઞ્છુક્રઃ પીડિતાન્દૃષ્ટ્વા દેવૈર્દૈત્યાન્મહાબલાન્

મા ભૈષ્ટેતિ વચઃ પ્રાહ મન્ત્રૌષધિબલાદ્વિભુઃ ।
દૃષ્ટ્વા કાવ્યં સુરાઃ સર્વે ત્યક્ત્વા તાન્પ્રયયુઃ કિલ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ચતુર્થસ્કન્ધે ભૃગુશાપકારણવર્ણનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ