દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4
અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ।
ઇતિ શ્રુત્વા કથાં દિવ્યાં વિચિત્રાં કુંભસંભવઃ ।
શુશ્રૂષુઃ પુનરાહેદં વિશાખં વિનયાન્વિતઃ
અગસ્ત્ય ઉવાચ।
દેવસેનાપતે . દેવ વિચિત્રેયં શ્રુતા કથા ।
પુનરન્યચ્ચ માહાત્મ્યં વદ ભાગવતસ્ય મે
સ્કન્દ ઉવાચ।
મિત્રાવરુણસંભૂત મુને શૃણુ કથામિમામ્ ।
યત્રૈકદેશ મહિમા પ્રોક્તા ભાગવતસ્ય તુ
વર્ણ્યતે ધર્મવિસ્તારો ગાયત્રીમધિકૃત્ય ચ ।
ગાયત્ર્યા મહિમા યત્ર તદ્ભાગવતમિષ્યતે
ભગવત્યા ઇદં યસ્માત્તસ્માદ્ભાગવતં વિદુઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવારાધ્યા પરા ભગવતી હિ સા
ઋતવાગિતિ વિખ્યાતો મુનિરાસીન્મહામતિઃ ।
તસ્ય પુત્રોઽભવત્કાલે ગણ્ડાન્તે પૌષ્ણભાન્તિમે
સ તસ્ય જાતકર્માદિ ક્રિયાશ્ચક્રે યથાવિધિ ।
ચૂડોપનયનાદીંશ્ચ સંસ્કારાનપિ સોઽકરોત્ ॥૭।
યત આરભ્ય જાતોઽસૌ પુત્રસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
તત એવાથ સ મુનિઃ શોકરોગાકુલોઽભવત્
રોષલોભપરીતાત્મા તથા માતાપિ તસ્ય ચ ।
બહુરાગાર્દિતા નિત્યં શુચા દુઃખીકૃતા ભૃશમ્
ઋતવાક્સ મુનિશ્ચિન્તામવાપ ભૃશદુઃખિતઃ ।
કિમેતતત્કારણં જાતં પુત્રો મેઽત્યંતદુર્મતિઃ
કસ્યચિન્મુનિપુત્રસ્ય બલાત્પત્નીં જહાર ચ ।
મેને શિક્ષાં પિતુર્નાસૌ ન ચ માતુર્વિમૂઢધીઃ
તતો વિષણ્ણચિત્તસ્તુ ઋતવાગબ્રવીદિદમ્ ।
અપુત્રતા વરં નૄણાં ન કદાચિત્કુપુત્રતા
પિતૄન્કુપુત્રઃ સ્વર્યાતાન્નિરયે પાતયત્યપિ ।
યાવજ્જીવેત્સદા પિત્રોઃ કેવલં દુઃખદાયકઃ
પિત્રોર્દુઃખાય ધિગ્જન્મ કુપુત્રસ્ય ચ પાપિનઃ ।
સુહૃદાં નોપકારાય નાપકારાય વૈરિણામ્
ધન્યાસ્તે માનવા લોકે સુપુત્રો યદ્ગૃહે સ્થિતઃ ।
પરોપકારશીલશ્ચ પિતુર્માતુઃ સુખાવહઃ
કુપુત્રેણ કુલં નષ્ટં કુપુત્રેણ હતં યશઃ ।
કુપુત્રેણેહ ચામુત્ર દુઃખં નિરયયાતનાઃ
કુપુત્રેણાન્વયો નષ્ટો જન્મ નષ્ટં કુભાર્યયા ।
કુભોજનેન દિવસઃ કુમિત્રેણ સુખં કુતઃ
સ્કન્દ ઉવાચ।
એવં દુષ્ટસ્ય પુત્રસ્ય દુષ્ટૈરાચરણૈર્મુનિઃ ।
તપ્યમાનોઽનિશં કાલે ગત્વા ગર્ગમપૃચ્છત ॥ ૧૮ ।
ઋતવાગુવાચ।
ભગવંસ્ત્વામહં પ્રષ્ટુમિચ્છામિ વદ તત્પ્રભો ।
જ્યોતિઃજ્ઞાસ્ત્રસ્ય ચાચાર્ય પુત્રદૌઃશીલ્યકારણમ્
ગુરુશુશ્રૂષયા વેદા અધીતા વિધિવન્મયા ।
બ્રહ્મચારિવ્રતં તીર્ત્વા વિવાહો વિધિવત્કૃતઃ
ભાર્યયા સહ ગાર્હસ્થ્યધર્મશ્ચાનુષ્ઠિતોઽનિશમ્ ।
પંચયજ્ઞવિધાનં ચ મયાઽકારિ યથાવિધિ
નરકાદ્બિભ્યતા વિપ્ર ન તુ કામસુખેચ્છયા ।
ગર્ભાધાનં ચ વિધિવત્પુત્રપ્રાપ્ત્યૈ મયા કૃતમ્
પુત્રોઽયં મમ દોષેણ માતુર્દોષેણ વા મુને ।
જાતો દુઃખાવહઃ પિત્રોર્દુઃશીલો બંધુશોકદઃ ॥૨૩।
એતન્નિશમ્ય વચનં ગર્ગાચાર્યો મુનેસ્તદા ।
વિચાર્ય સર્વં તદ્ધેતું જ્યોતિર્વિદ્વાચમબ્રવીત્
ગર્ગ ઉવાચ।
મુને નૈવાપરાધસ્તે ન માતુર્ન કુલસ્ય ચ ।
રેવત્યંતં તુ ગણ્ડાન્તં પુત્રદૌઃશીલ્યકારણમ્
દુષ્ટે કાલે યતો જન્મ પુત્રસ્ય તવ ભો મુને ।
તેનૈવ તવ દુઃખાય નાન્યો હેતુર્મનાગપિ
તદ્દુઃખશાંતયે બ્રહ્મઞ્જગતાં માતરં શિવામ્ ।
સમારાધય યત્નેન દુર્ગાં દુર્ગતિનાશિનીમ્
ગર્ગસ્ય વચનં શ્રુત્વા ઋતવાક્ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
રેવતીં તુ શશાપાસૌ વ્યોમ્નઃ પતતુ રેવતી
દત્તે શાપે તુ તેનાથ પૂષ્ણો ભં ચ પપાત ખાત્ ।
કુમુદાદ્રૌ ભાસમાનં સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ
ખ્યાતો રૈવતકશ્ચાભૂત્તત્પાતાત્કુમુદાચલ: ।
અતીવ રમણીયશ્ચ તતઃ પ્રભૃતિ સોઽપ્યભૂત્
દત્ત્વા શાપં ચ રેવત્યૈ ગર્ગોક્તવિધિના મુનિઃ ।
સમારાધ્યાંબિકાં દેવીં સુખસૌભાગ્યભાગભૂત્
સ્કન્દ ઉવાચ।
રેવત્યૃક્ષસ્ય યત્તેજસ્તસ્માજ્જાતા તુ કન્યકા ।
રૂપેણાપ્રતિમા લોકે દ્વિતીયા શ્રીરિવાભવત્
અથ તાં પ્રમુચઃ કન્યાં રેવતીકાંતિસંભવામ્ ।
દૃષ્ટ્વા નામ ચકારાસ્યા રેવતીતિ મુદા મુનિઃ
નિન્યેઽથ સ્વાશ્રમે ચૈનાં પોષયામાસ ધર્મતઃ ।
બ્રહ્મર્ષિઃ પ્રમુચો નામ કુમુદાદ્રૌ સુતામિવ
અથ કાલેન ચ પ્રૌઢાં દૃષ્ટ્વા તાં રૂપશાલિનીમ્ ।
સ મુનિશ્ચિન્તયામાસ કોઽસ્યા યોગ્યો વરો ભવેત્
બહુધાઽન્વેષયંસ્તસ્યા નાસસાદોચિતં પતિમ્ ।
તતોગ્નિશાલાં સંવિશ્ય મુનિસ્તુષ્ટાવ પાવકમ્
કન્યાવરં તદાશંસત્પ્રીતસ્તમપિ હવ્યવાટ્ ।
ધર્મિષ્ઠો બલવાન્વીરઃ પ્રિયવાગપરાજિતઃ ॥૩૭।
દુર્દમો ભવિતા ભર્તા મુનેઽસ્યાઃ પૃથિવીપતિઃ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચો વહ્નેઃ પ્રસન્નોભૂન્મુનિસ્તદા
દૈવાદાખેટકવ્યાજાત્તત્ક્ષણાદાગતો નૃપઃ ।
દુર્દમો નામ મેધાવી તસ્યાશ્રમપદં મુનેઃ
પુત્રો વિક્રમશીલસ્ય બલવાન્ વીર્યવત્તરઃ ।
કાલિન્દીજઠરે જાતઃ પ્રિયવ્રતકુલોદ્ભવઃ
મુનેરાશ્રમમાવિશ્ય તમદૃષ્વાતક મહામુનિમ્ ।
આમંત્ર્ય તાં પ્રિયે ચેતિ રેવતીં પૃષ્ટવાન્નૃપઃ
રાજોવાચ।
મહર્ષિર્ભગવાનસ્માદાશ્રમાત્વ્ત ગતઃ પ્રિયે ।
તત્પાદૌ દ્રષ્ટુમિચ્છામિ વદ કલ્યાણિ તત્ત્વતઃ
કન્યોવાચ।
અગ્નિશાલામુપગતો મહારાજ મહામુનિઃ ।
નિશ્ચક્રામાશ્રમાત્તૂર્ણં રાજાપ્યાકર્ણ્ય તદ્વચઃ
તથાઽગ્નિશાલાદ્વારસ્થં રાજાનં દુર્દમં મુનિઃ ।
રાજલક્ષણસંયુક્તમપશ્યત્પ્રશ્રયાનતમ્
પ્રણનામ ચ તં રાજા મુનિઃ શિષ્યમુવાચ હ ।
ગૌતમાનીયતામર્ઘ્યમર્ઘ્યયોગ્યોઽસ્તિ ભૂપતિઃ
આગતશ્ચિરકાલેન જામાતેતિ વિશેષતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વાર્ઘ્યં દદૌ તસ્મૈ સોપિ જગ્રાહ ચિન્તયન્
મુનિરાસનમાસીનં ગૃહીતાર્ઘ્યં ચ ભૂપતિમ્ ।
આશીર્ભિરભિનંદ્યાથ કુશલં ચાપ્યપૃચ્છત
અપિ તેઽનામયં રાજન્બલે કોશે સુહૃત્સુ ચ ।
ભૃત્યેઽમાત્યે પુરે દેશે તથાત્મનિ જનાધિપ
ભાર્યાઽસ્તિ તે કુશલિની યતઃ સાત્રૈવ તિષ્ઠતિ ।
અતો ન પૃચ્છામ્યસ્યાસ્તે ચાન્યાસાં કુશલં વદ ॥
રાજોવાચ।
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન સર્વત્રાનામયં મમ ।
એતત્કુતૂહલં બ્રહ્મન્મદ્ભાર્યા કાસ્ત્ર વિદ્યતે
ઋષિરુવાચ।
રેવતી નામ તે ભાર્યા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।
વિદ્યતેસ્ત્ર કથં પત્ની તાં ન વેત્સિ મહીપતે
રાજોવાચ।
સુભદ્રાદ્યાસ્તુ યા ભાર્યા મમ સન્તિ ગૃહે વિભો ।
જાનામિ તાસ્તુ ભગવન્ન વૈ જાનામિ રેવતીમ્
ઋષિરુવાચ।
પ્રિયેતિ સાંપ્રતં રાજંસ્ત્વયોક્તા યા મહામતે ।
સા વિસ્મૃતા ક્ષણાદેવ યા તે શ્લાઘ્યતમા પ્રિયા ॥
રાજોવાચ।
ત્વયોક્તં યન્મૃષા તન્નો તથૈવામન્ત્રિતા મયા ।
મુને દુષ્ટો ન મે ભાવઃ કોપં મા કર્તુમર્હસિ
ઋષિરુવાચ।
રાજન્નુક્તં ત્વયા સત્યં ન ભાવો દૂષિતસ્તવ ।
વહ્નિના પ્રેરિતેનેત્થં ભવતા ઽવ્યાહૃતં વચઃ
અદ્ય પૃષ્ટો મયા વહ્નિઃ કોઽસ્યા ભર્ત્તા ભવિષ્યતિ ।
તેનોક્તં દુર્દમો રાજા ભવિતાઽસ્યાઃ પતિર્ધ્રુવમ્
તદાદત્સ્વ મયા દત્તામિમાં કન્યાં મહીપતે ।
પ્રિયેત્યામંત્રિતા પૂર્વં મા વિચારં કુરુષ્વ ભોઃ
શ્રુત્વૈતત્સોઽભવત્તૂષ્ણીં ચિંતયન્મુનિભાષિતમ્ ।
વૈવાહિકં વિધિં તસ્ય મુનિઃ કર્તું સમુદ્યતઃ
અથોદ્યતં વિવાહાય દૃષ્ટ્વા કન્યાઽબ્રવીન્મુનિમ્ ।
રેવત્યૃક્ષે વિવાહો મે તાત કર્તું ત્વમર્હસિ
ઋષિરુવાચ ।
વત્સે વિવાહયોગ્યાનિ સત્યન્યર્ક્ષાણિ ભૂરિશઃ ।
રેવત્યાં કથમુદ્વાહઃ પૌષ્ણભં ન દિવિ સ્થિતમ્
કન્યોવાચ।
રેવત્યૃક્ષં વિના કાલો મમોદ્વાહોચિતો ન હિ ।
અતઃ સંપ્રાર્થયામ્યેતદ્વિવાહં પૌષ્ણભે કુરુ
ઋષિરુવાચ।
ઋતવાઙ્મુનિના પૂર્વં રેવતીભં નિપાતિતમ્ ।
ભાન્તરે ચેન્ન તે પ્રીતિર્વિવાહઃ સ્યાત્કથં તવ
કન્યોવાચ।
તપઃ કિં તપ્તવાનેક ઋતવાગેવ કેવલમ્ ।
ભવતા કિં તપો નેદૃક્તપ્તં વાક્કાયમાનસઃ
જગત્સ્રષ્ટું સમર્થસ્ત્વં વેદ્મ્યહં તે તપોબલમ્ ।
રેવત્યૃક્ષં દિવિ સ્થાપ્ય મમોદ્વાહં પિતઃ કુરુ
।
ઋષિરુવાચ।
એવં ભવતુ ભદ્રં તે યથૈવ ત્વં બ્રવીષિ મામ્ ।
ત્વત્કૃતે સોમમાર્ગેઽહં સ્થાપયામ્યદ્ય પૌષ્ણભમ્ ૬૫ ॥
સ્કન્દ ઉવાચ।
એવમુક્ત્વા મુનિસ્તૂર્ણં પૌષ્ણભં સ્વતપોબલાત્ ।
યથાપૂર્વં તથા ચક્રે સોમમાર્ગે ઘટોદ્ભવ
રેવતીનામ્નિ નક્ષત્રે વિવાહવિધિના મુનિઃ ।
રેવતીં પ્રદદૌ રાજ્ઞે દુર્દ્દમાય મહાત્મને
કૃત્વા વિવાહં કન્યાયા મુની રાજાનમબ્રવીત્ ।
કિં તેઽભિલષિતં વીર વદ તત્પૂરયામ્યહમ્
રાજોવાચ।
મનોઃ સ્વાયંભુવસ્યાહં વંશે જાતોઽસ્મિ હે મુને ।
મન્વન્તરાધિપં પુત્રં ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ કામયે
મુનિરુવાચ।
યદ્યેષા કામના તેઽસ્તિ દેવ્યા આરાધનં કુરુ ।
ભવિષ્યત્યેવ તે પુત્રો મનુર્મન્વંતરાધિપઃ
દેવીભાગવતં નામ પુરાણં યત્તુ પંચમમ્ ।
પંચકૃત્વસ્તુ તચ્છ્રુત્વા લપ્સ્યસે ઽભિમતં સુતમ્
રેવત્યા રૈવતો નામ પંચમો ભવિતા મનુઃ ।
વેદવિચ્છાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞો ધર્મવાનપરાજિતઃ
ઇત્યુક્તો મુનિના રાજા પ્રણમ્ય મુદિતો મુનિમ્ ।
ભાર્યયા સહ મેધાવી જગામ નગરં નિજમ્
પિતૃપૈતામહં રાજ્યં ચકાર સ મહામતિઃ ।
પાલયામાસ ધર્માત્મા પ્રજાઃ પુત્રાનિવૌરસાન્
એકદા લોમશો નામ મહાત્મા મુનિરાગતઃ ।
પ્રણિપત્ય તમભ્યર્ચ્ય પ્રાંજલિશ્ચાબ્રવીન્નૃપઃ
રાજોવાચ।
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન શ્રોતુમિચ્છામિ ભો મુને ।
દેવી ભાગવતં નામ પુરાણં પુત્રલિપ્સયા
શ્રુત્વા વાચં પ્રજાભર્તુઃ પ્રીતઃ પ્રોવાચ લોમશઃ ।
ધન્યોઽસિ રાજંસ્તે ભક્તિર્જાતા ત્રૈલોક્યમાતરિ ૭૭॥
સુરાસુરનરારાધ્યા યા પરા જગદમ્બિકા ।
તસ્યાં ચેદ્ભક્તિરુત્પન્ના કાર્યસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ
અતસ્ત્વાં શ્રાવયિષ્યામિ શ્રીમદ્ભાગવતં નૃપ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ ન કિંચિદપિ દુર્લભમ્
ઇત્યુક્ત્વા સુદિને બ્રહ્મન્કથારંભમથાકરોત્ ।
પંચકૃત્વઃ સ શુશ્રાવ વિધિવદ્ભાર્યયા સહ
સમાપ્તિદિવસે રાજા પુરાણં ચ મુનિં તથા ।
પૂજયામાસ ધર્માત્મા મુદા પરમયા યુતઃ
હુત્વા નવાર્ણમંત્રેણ ભોજયિત્વા કુમારિકાઃ ।
વાડવાંશ્ચ સપત્નીકાન્દક્ષિણાભિરતોષયત્
અથ કાલેન કિયતા ભગવત્યાઃ પ્રસાદતઃ ।
ગર્ભં દધાર સા રાજ્ઞી લોકકલ્યાણકારકમ્
પુણ્યેઽથ સમયે પ્રાપ્તે ગ્રહૈઃ સુસ્થાનસંગતૈઃ ।
સર્વમંગલસંપન્ને રેવતી સુષુવે સુતમ્
શ્રુત્વા પુત્રસ્ય જનનં સ્નાત્વા રાજા મુદાન્વિતઃ ।
સ સુવર્ણાંભસા ચક્રે જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાઃ
યથાવિધિ ચ દાનાનિ દત્ત્વા વિપ્રાનતોષયત્ ।
કૃતોપનયનં રાજા સાંગાન્વેદાનપાઠયત્
સર્વવિદ્યાનિધિર્જાતૌ ધર્મિષ્ઠોઽસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
ધર્મસ્ય વક્તા કર્ત્તા ચ રૈવતો નામ વીર્યવાન્
નિયુક્તવાનથ બ્રહ્મા રૈવતં માનવે પદે ।
મન્વન્તરાધિપઃ શ્રીમાન્ગાં શશાસ સ ધર્મતઃ
ઇત્થં દેવ્યાઃ પ્રભાવોઽયં સંક્ષેપેણોપવર્ણિતઃ ।
પુરાણસ્ય ચ માહાત્મ્યં કો વક્તું વિસ્તરાત્ક્ષમઃ
સૂત ઉવાચ।
કુંભયોનિસ્તુ માહાત્મ્યં વિધિં ભાગવતસ્ય ચ ।
શ્રુત્વા કુમારં ચાભ્યર્ચ્ય સ્વાશ્રમં પુનરાયયૌ
ઇદં મયા ભાગવતસ્ય વિપ્રા માહાત્મ્યમુક્તં ભવતાં સમક્ષમ્ ।
શૃણોતિ ભક્ત્યા પઠતીહ ભોગાન્ભુક્ત્વાઽખિલાન્મુક્તિમુપૈતિ ચાંતે
ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે માનસખણ્ડે શ્રીદેવીભાગવતમાહાત્મ્યે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0