દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.10

સત્યવ્રતાખ્યાનવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
કોઽસૌ સત્યવ્રતો નામ બ્રાહ્મણો દ્વિજસત્તમઃ ।
કસ્મિન્દેશે સમુત્પન્નઃ કીદૃશશ્ચ વદસ્વ મે

કથં તેન શ્રુતઃ શબ્દઃ કથમુચ્ચારિતઃ પુનઃ ।
સિદ્ધિશ્ચ કીદૃશી જાતા તસ્ય વિપ્રસ્ય તત્ક્ષણાત્

કથં તુષ્ટા ભવાની સા સર્વજ્ઞા સર્વસંસ્થિતા ।
વિસ્તરેણ વદસ્વાદ્ય કથામેતાં મનોરમામ્

સૂત ઉવાચ
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા રાજ્ઞા વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
ઉવાચ પરમોદારં વચનં રસવચ્છુચિ

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ ।
શ્રુતા મુનિસમાજેષુ મયા પૂર્વં કુરૂદ્વહ

એકદાઽહં કુરુશ્રેષ્ઠ કુર્વંસ્તીર્થાટનં શુચિ ।
સમ્પ્રાપ્તો નૈમિષારણ્યં પાવનં મુનિસેવિતમ્

પ્રણમ્યાહં મુનીન્સર્વાન્ સ્થિતસ્તત્ર વરાશ્રમે ।
વિધિપુત્રાસ્તુ યત્રાસઞ્જીવન્મુક્તા મહાવ્રતાઃ

કથાપ્રસંગ એવાસીત્તત્ર વિપ્રસમાગમે ।
જમદગ્નિસ્તુ પપ્રચ્છ મુનીનેવં સમાસ્થિતઃ

જમદગ્નિરુવાચ
સન્દેહોઽસ્તિ મહાભાગા મમ ચેતસિ તાપસાઃ ।
સમાજેષુ મુનીનાં વૈ નિઃસન્દેહો ભવામ્યહમ્

બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો મઘવા વરુણોઽનલઃ ।
કુબેરઃ પવનસ્ત્વષ્ટા સેનાનીશ્ચ ગણાધિપઃ

સૂર્યોઽશ્વિનૌ ભગઃ પૂષા નિશાનાથો ગ્રહાસ્તથા ।
આરાધનીયતમઃ કોઽત્ર વાઞ્છિતાર્થફલપ્રદઃ

સુખસેવ્યશ્ચ સતતં ચાશુતોષશ્ચ માનદાઃ ।
બ્રુવન્તુ મુનયઃ શીઘ્રં સર્વજ્ઞાઃ સંશિતવ્રતાઃ

એવં પ્રશ્ને કૃતે તત્ર લોમશો વાક્યમબ્રવીત્ ।
જમદગ્ને શૃણુષ્વૈતદ્યત્પૃષ્ટં વૈ ત્વયાઽધુના

સેવનીયતમા શક્તિઃ સર્વેષાં શુભમિચ્છતામ્ ।
પરા પ્રકૃતિરાદ્યા ચ સર્વગા સર્વદા શિવા

દેવાનાં જનની સૈવ બ્રહ્માદીનાં મહાત્મનામ્ ।
આદિપ્રકૃતિમૂલં સા સંસારપાદપસ્ય વૈ

સ્મૃતા ચોચ્ચારિતા દેવી દદાતિ કિલ વાઞ્છિતમ્ ।
સર્વદૈવાર્દ્રચિત્તા સા વરદાનાય સેવિતા

ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણ્વન્તુ મુનયઃ શુભમ્ ।
અક્ષરોચ્ચારણાદેવ યથા પ્રાપ્તં દ્વિજેન વૈ

કોસલેષુ દ્વિજઃ કશ્ચિદ્દેવદત્તેતિ વિશ્રુતઃ ।
અનપત્યશ્ચકારેષ્ટિં પુત્રાય વિધિપૂર્વકમ્

તમસાતીરમાસ્થાય કૃત્વા મણ્ડપમુત્તમમ્ ।
દ્વિજાનાહૂય વેદજ્ઞાન્સત્રકર્મવિશારદાન્

કૃત્વા વેદીં વિધાનેન સ્થાપયિત્વા વિભાવસૂન્ ।
પુત્રેષ્ટિં વિધિવત્તત્ર ચકાર દ્વિજસત્તમઃ

બ્રહ્માણં કલ્પયામાસ સુહોત્રં મુનિસત્તમમ્ ।
અધ્વર્યું યાજ્ઞવલ્ક્યં ચ હોતારં ચ બૃહસ્પતિમ્

પ્રસ્તોતારં તથા પૈલમુદ્‌ગાતારં ચ ગોભિલમ્ ।
સભ્યાનન્યાન્મુનીન્કૃત્વા વિધિવત્પ્રદદૌ વસુ

ઉદ્‌ગાતા સામગઃ શ્રેષ્ઠઃ સપ્તસ્વરસમન્વિતમ્ ।
રથન્તરમગાયત્તુ સ્વરિતેન સમન્વિતમ્

તદાઽસ્ય સ્વરભઙ્ગોઽભૂત્કૃતે શ્વાસે મુહુર્મુહુઃ ।
દેવદત્તશ્ચુકોપાશુ ગોભિલં પ્રત્યુવાચ હ

મૂર્ખોઽસિ મુનિમુખ્યાદ્ય સ્વરભઙ્ગસ્ત્વયા કૃતઃ ।
કામ્યકર્મણિ સઞ્જાતે પુત્રાર્થં યજતશ્ચ મે

ગોભિલસ્તુ તદોવાચ દેવદત્તં સુકોપિતઃ ।
મૂર્ખસ્તે ભવિતા પુત્રઃ શઠઃ શબ્દવિવર્જિતઃ

સર્વપ્રાણિશરીરે તુ શ્વાસોચ્છ્‌વાસઃ સુદુર્ગ્રહઃ ।
ન મેઽત્ર દૂષણં કિંચિત્સ્વરભઙ્ગે મહામતે

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય ગોભિલસ્ય મહાત્મનઃ ।
શાપાદ્‌ભીતો દેવદત્તસ્તમુવાચાતિદુઃખિતઃ

કથં ક્રુદ્ધોઽસિ વિપ્રેન્દ્ર વૃથા મયિ નિરાગસિ ।
અક્રોધના હિ મુનયો ભવન્તિ સુખદાઃ સદા

સ્વલ્પેઽપરાધે વિપ્રેન્દ્ર કથં શપ્તસ્ત્વયા હ્યહમ્ ।
અપુત્રોઽહં સુતપ્તઃ પ્રાક્ તાપયુક્તઃ પુનઃ કૃતઃ

મૂર્ખપુત્રાદપુત્રત્વં વરં વેદવિદો વિદુઃ ।
તથાપિ બ્રાહ્મણો મૂર્ખઃ સર્વેષાં નિન્દ્ય એવ હિ

પશુવચ્છૂદ્રવચ્ચૈવ ન યોગ્યઃ સર્વકર્મસુ ।
કિં કરોમીહ મૂર્ખેણ પુત્રેણ દ્વિજસત્તમ

યથા શૂદ્રસ્તથા મૂર્ખો બ્રાહ્મણો નાત્ર સંશયઃ ।
ન પૂજાર્હો ન દાનાર્હો નિન્દ્યશ્ચ સર્વકર્મસુ

દેશે વૈ વસમાનશ્ચ બ્રાહ્મણો વેદવર્જિતઃ ।
કરદઃ શૂદ્રવચ્ચૈવ મન્તવ્યઃ સ ચ ભૂભુજા

નાસને પિતૃકાર્યેષુ દેવકાર્યેષુ સ દ્વિજઃ ।
મૂર્ખઃ સમુપવેશ્યશ્ચ કાર્યશ્ચ ફલમિચ્છતા

રાજ્ઞા શૂદ્રસમો જ્ઞેયો ન યોજ્યઃ સર્વકર્મસુ ।
કર્ષકસ્તુ દ્વિજઃ કાર્યો બ્રાહ્મણો વેદવર્જિતઃ

વિના વિપ્રેણ કર્તવ્યં શ્રાદ્ધં કુશચટેન વૈ ।
ન તુ વિપ્રેણ મૂર્ખેણ શ્રાદ્ધં કાર્યં કદાચન

આહારાદધિકં ચાન્નં ન દાતવ્યમપણ્ડિતે ।
દાતા નરકમાપ્નોતિ ગ્રહીતા તુ વિશેષતઃ

ધિગ્રાજ્યં તસ્ય રાજ્ઞો વૈ યસ્ય દેશેઽબુધા જનાઃ ।
પૂજ્યન્તે બ્રાહ્મણા મૂર્ખા દાનમાનાદિકૈરપિ

આસને પૂજને દાને યત્ર ભેદો ન ચાણ્વપિ ।
મૂર્ખપણ્ડિતયોર્ભેદો જ્ઞાતવ્યો વિબુધેન વૈ

મૂર્ખા યત્ર સુગર્વિષ્ઠા દાનમાનપરિગ્રહૈઃ ।
તસ્મિન્દેશે ન વસ્તવ્યં પણ્ડિતેન કથઞ્ચન

અસતામુપકારાય દુર્જનાનાં વિભૂતયઃ ।
પિચુમન્દઃ ફલાઢ્યોઽપિ કાકૈરેવોપભુજ્યતે

ભુક્ત્વાન્નં વેદવિદ્વિપ્રો વેદાભ્યાસં કરોતિ વૈ ।
ક્રીડન્તિ પૂર્વજાસ્તસ્ય સ્વર્ગે પ્રમુદિતાઃ કિલ

ગોભિલાતઃ વિમુક્તં વૈ ત્વયા વેદવિદુત્તમ ।
સંસારે મૂર્ખપુત્રત્વં મરણાદતિગર્હિતમ્

કૃપાં કુરુ મહાભાગ શાપસ્યાનુગ્રહં પ્રતિ ।
દીનોદ્ધારણશક્તોઽસિ પતામિ તવ પાદયોઃ

લોમશ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા દેવદત્તસ્તુ પતિતસ્તસ્ય પાદયોઃ ।
સ્તુવન્દીનહૃદત્યર્થં કૃપણઃ સાશ્રુલોચનઃ

ગોભિલસ્તુ તદા તત્ર દૃષ્ટ્વા તં દીનચેતસમ્ ।
ક્ષણકોપા મહાન્તો વૈ પાપિષ્ઠાઃ કલ્પકોપનાઃ

જલં સ્વભાવતઃ શીતં પાવકાતપયોગતઃ ।
ઉષ્ણં ભવતિ તચ્છીઘ્રં તદ્વિના શિશિરં ભવેત્

દયાવાન્ગોભિલસ્ત્વાહ દેવદત્તં સુદુઃખિતમ્ ।
મૂર્ખો ભૂત્વા સુતસ્તે વૈ વિદ્વાનપિ ભવિષ્યતિ

ઇતિ દત્તવરઃ સોઽથ મુદિતોઽભૂદ્‌દ્વિજર્ષભઃ ।
ઇષ્ટિં સમાપ્ય વિપ્રાન્વૈ વિસસર્જ યથાવિધિ

કાલેન કિયતા તસ્ય ભાર્યા રૂપમતી સતી ।
ગર્ભં દધાર કાલે સા રોહિણી રોહિણીસમા

ગર્ભાધાનાદિકં કર્મ ચકાર વિધિવદ્‌દ્વિજઃ ।
પુંસવનવિધાનઞ્ચ શૃઙ્ગારકરણં તથા

સીમન્તોન્નયનઞ્ચૈવ કૃતં વેદવિધાનતઃ ।
દદૌ દાનાનિ મુદિતો મત્વેષ્ટિં સફલાં તથા

શુભેઽહ્નિ સુષુવે પુત્રં રોહિણી રોહિણીયુતે ।
દિને લગ્ને શુભેઽત્યર્થં જાતકર્મ ચકાર સઃ

પુત્રદર્શનકં કૃત્વા નામકર્મ ચકાર ચ ।
ઉતથ્ય ઇતિ પુત્રસ્ય કૃતં નામ પુરાવિદા

સ ચાષ્ટમે તથા વર્ષે શુભે વૈ શુભવાસરે ।
તસ્યોપનયનં કર્મ ચકાર વિધિવત્પિતા

વેદમધ્યાપયામાસ ગુરુસ્તં વૈ વ્રતે સ્થિતમ્ ।
નોચ્ચચાર તથોતથ્યઃ સંસ્થિતો મુગ્ધવત્તદા

બહુધા પાઠિતઃ પિત્રા ન દધાર મતિં શઠઃ ।
મૂઢવત્તિષ્ઠતેઽત્યર્થં તં શુશોચ પિતા તદા

એવં કુર્વન્સદાઽભ્યાસં જાતો દ્વાદશવાર્ષિકઃ ।
ન વેદ વિધિવત્કર્તું સન્ધ્યાવન્દનકં વિધિમ્

મૂર્ખોઽભૂદિતિ લોકેષુ ગતા વાર્તાઽતિવિસ્તરા ।
બ્રાહ્મણેષુ ચ સર્વેષુ તાપસેષ્વિતરેષુ ચ

જહાસ લોકસ્તં વિપ્રં યત્ર તત્ર ગતં મુને ।
પિતા માતા નિનિન્દાથ મૂર્ખં તમતિભર્ત્સયન્

નિન્દિતોઽથ જનૈઃ કામં પિતૃભ્યામથ બાન્ધવૈઃ ।
વૈરાગ્યમગમદ્વિપ્રો જગામ વનમપ્યસૌ

અન્ધો વરસ્તથા પઙ્ગુર્ન મૂર્ખસ્તુ વરઃ સુતઃ ।
ઇત્યુક્તોઽસૌ પિતૃભ્યાં વૈ વિવેશ કાનનં પ્રતિ

ગંગાતીરે શુભે સ્થાને કૃત્વોટજમનુત્તમમ્ ।
વન્યાં વૃત્તિં ચ સઙ્કલ્પ્ય સ્થિતસ્તત્ર સમાહિતઃ

નિયમં ચ પરં કૃત્વા નાસત્યં પ્રબ્રવીમ્યહમ્ ।
સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે રમ્યે બ્રહ્મચર્યવ્રતો હિ સઃ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે સત્યવ્રતાખ્યાનવર્ણનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ