દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.6

બ્રહ્મણે શ્રીદેવ્યા ઉપદેશવર્ણનમ્
બ્રહ્મોવાચ
ઇતિ પૃષ્ટા મયા દેવી વિનયાવનતેન ચ ।
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમાદ્યા ભગવતી હિ સા

દેવ્યુવાચ
સદૈકત્વં ન ભેદોઽસ્તિ સર્વદૈવ મમાસ્ય ચ ।
યોઽસૌ સાહમહં યોઽસૌ ભેદોઽસ્તિ મતિવિભ્રમાત્

આવયોરન્તરં સૂક્ષ્મં યો વેદ મતિમાન્હિ સઃ ।
વિમુક્તઃ સ તુ સંસારાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

એકમેવાદ્વિતીયં વૈ બ્રહ્મ નિત્યં સનાતનમ્ ।
દ્વૈતભાવં પુનર્યાતિ કાલ ઉત્પિત્સુસંજ્ઞકે

યથા દીપસ્તથોપાધેર્યોગાત્સઞ્જાયતે દ્વિધા ।
છાયેવાદર્શમધ્યે વા પ્રતિબિમ્બં તથાવયોઃ

ભેદ ઉત્પત્તિકાલે વૈ સર્ગાર્થં પ્રભવત્યજ ।
દૃશ્યાદૃશ્યવિભેદોઽયં દ્વૈવિધ્યે સતિ સર્વથા

નાહં સ્ત્રી ન પુમાંશ્ચાહં ન ક્લીબં સર્ગસંક્ષયે ।
સર્ગે સતિ વિભેદઃ સ્યાત્કલ્પિતોઽયં ધિયા પુનઃ

અહં બુદ્ધિરહં શ્રીશ્ચ ધૃતિઃ કીર્તિઃ સ્મૃતિસ્તથા ।
શ્રદ્ધા મેધા દયા લજ્જા ક્ષુધા તૃષ્ણા તથા ક્ષમા

કાન્તિઃ શાન્તિઃ પિપાસા ચ નિદ્રા તન્દ્રા જરાજરા ।
વિદ્યાવિદ્યા સ્પૃહા વાઞ્છા શક્તિશ્ચાશક્તિરેવ ચ

વસા મજ્જા ચ ત્વક્ચાહં દૃષ્ટિર્વાગનૃતાનૃતા ।
પરા મધ્યા ચ પશ્યન્તી નાડ્યોઽહં વિવિધાશ્ચ યાઃ

કિં નાહં પશ્ય સંસારે મદ્વિયુક્તં કિમસ્તિ હિ ।
સર્વમેવાહમિત્યેવં નિશ્ચયં વિદ્ધિ પદ્મજ

એતૈર્મે નિશ્ચિતૈ રૂપૈર્વિહીનં કિં વદસ્વ મે ।
તસ્માદહં વિધે ચાસ્મિન્સર્ગે વૈ વિતતાભવમ્

નૂનં સર્વેષુ દેવેષુ નાનાનામધરા હ્યહમ્ ।
ભવામિ શક્તિરૂપેણ કરોમિ ચ પરાક્રમમ્

ગૌરી બ્રાહ્મી તથા રૌદ્રી વારાહી વૈષ્ણવી શિવા ।
વારૂણી ચાથ કૌબેરી નારસિંહી ચ વાસવી

ઉત્પન્નેષુ સમસ્તેષુ કાર્યેષુ પ્રવિશામિ તાન્ ।
કરોમિ સર્વકાર્યાણિ નિમિત્તં તં વિધાય વૈ

જલે શીતં તથા વહ્નાવૌષ્ણ્યં જ્યોતિર્દિવાકરે ।
નિશાનાથે હિમા કામં પ્રભવામિ યથા તથા

મયા ત્યક્તં વિધે નૂનં સ્પન્દિતું ન ક્ષમં ભવેત્ ।
જીવજાતં ચ સંસારે નિશ્ચયોઽયં બ્રુવે ત્વયિ

અશક્તઃ શઙ્કરો હન્તું દૈત્યાન્કિલ મયોજ્ઝિતઃ ।
શક્તિહીનં નરં બ્રૂતે લોકશ્ચૈવાતિદુર્બલમ્

રુદ્રહીનં વિષ્ણુહીનં ન વદન્તિ જનાઃ કિલ ।
શક્તિહીનં યથા સર્વે પ્રવદન્તિ નરાધમમ્

પતિતઃ સ્ખલિતો ભીતઃ શાન્તઃ શત્રુવશં ગતઃ ।
અશક્તઃ પ્રોચ્યતે લોકે નારુદ્રઃ કોઽપિ કથ્યતે

તદ્વિદ્ધિ કારણં શક્તિર્યથા ત્વં ચ સિસૃક્ષસિ ।
ભવિતા ચ યદા યુક્તઃ શક્ત્યા કર્તા તદાખિલમ્

તથા હરિસ્તથા શંભુસ્તથેન્દ્રોઽથ વિભાવસુઃ ।
શશી સૂર્યો યમસ્ત્વષ્ટા વરુણઃ પવનસ્તથા

ધરા સ્થિરા તદા ધર્તું શક્તિયુક્તા યદા ભવેત્ ।
અન્યથા ચેદશક્તા સ્યાત્પરમાણોશ્ચ ધારણે

તથા શેષસ્તથા કૂર્મો યેઽન્યે સર્વે ચ દિગ્ગજાઃ ।
મદ્યુક્તા વૈ સમર્થાશ્ચ સ્વાનિ કાર્યાણિ સાધિતુમ્

જલં પિબામિ સકલં સંહરામિ વિભાવસુમ્ ।
પવનં સ્તમ્ભયામ્યદ્ય યદિચ્છામિ તથાચરમ્

તત્ત્વાનાં ચૈવ સર્વેષાં કદાપિ કમલોદ્‌ભવ ।
અસતાં ભાવસન્દેહઃ કર્તવ્યો ન કદાચન

કદાચિત્પ્રાગભાવઃ સ્યાત્પ્રધ્વંસાભાવ એવ વા ।
મૃત્પિણ્ડેષુ કપાલેષુ ઘટાભાવો યથા તથા

અદ્યાત્ર પૃથિવી નાસ્તિ ક્વ ગતેતિ વિચારણે ।
સઞ્જાતા ઇતિ વિજ્ઞેયા અસ્યાસ્તુ પરમાણવઃ

શાશ્વતં ક્ષણિકં શૂન્યં નિત્યાનિત્યં સકર્તુકમ્ ।
અહઙ્કારાગ્રિમઞ્ચૈવ સપ્તભેદૈર્વિવક્ષિતમ્

ગૃહાણાજ મહતત્ત્વમહઙ્કારસ્તદુદ્‌ભવઃ ।
તતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ રચયસ્વ યથા પુરા

વ્રજન્તુ સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ વિરચ્ય નિવસન્તુ વઃ ।
સ્વાનિ સ્વાનિ ચ કાર્યાણિ કુર્વન્તુ દૈવભાવિતાઃ

ગૃહાણેમાં વિધે શક્તિં સુરૂપાં ચારુહાસિનીમ્ ।
મહાસરસ્વતીં નામ્ના રજોગુણયુતાં વરામ્

શ્વેતામ્બરધરાં દિવ્યાં દિવ્યભૂષણભૂષિતામ્ ।
વરાસનસમારૂઢાં ક્રીડાર્થં સહચારિણીમ્

એષા સહચરી નિત્યં ભવિષ્યતિ વરાઙ્ગના ।
માવમંસ્થા વિભૂતિં મે મત્વા પૂજ્યતમાં પ્રિયામ્

ગચ્છ ત્વમનયા સાર્ધં સત્યલોકં બતાશુ વૈ ।
બીજાચ્ચતુર્વિધં સર્વં સમુત્પાદય સામ્પ્રતમ્

લિઙ્ગકોશાશ્ચ જીવૈસ્તૈઃ સહિતાઃ કર્મભિસ્તથા ।
વર્તન્તે સંસ્થિતાઃ કાલે તાન્કુરુ ત્વં યથા પુરા

કાલકર્મસ્વભાવાખ્યૈઃ કારણૈઃ સકલં જગત્ ।
સ્વભાવસ્વગુણૈર્યુક્તં પૂર્વવત્સચરાચરમ્

માનનીયસ્ત્વયા વિષ્ણુઃ પૂજનીયશ્ચ સર્વદા ।
સત્ત્વગુણપ્રધાનત્વાદધિકઃ સર્વતઃ સદા

યદા યદા હિ કાર્યં વો ભવિષ્યતિ દુરત્યયમ્ ।
કરિષ્યતિ પૃથિવ્યાં વૈ અવતારં તદા હરિઃ

તિર્યગ્યોનાવથાન્યત્ર માનુષીં તનુમાશ્રિતઃ ।
દાનવાનાં વિનાશં વૈ કરિષ્યતિ જનાર્દનઃ

ભવોઽયં તે સહાયશ્ચ ભવિષ્યતિ મહાબલઃ ।
સમુત્પાદ્ય સુરાન્સર્વાન્વિહરસ્વ યથાસુખમ્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા નાનાયજ્ઞૈઃ સદક્ષિણૈઃ ।
યજિષ્યન્તિ વિધાનેન સર્વાન્વઃ સુસમાહિતાઃ

મન્નામોચ્ચારણાત્સર્વે મખેષુ સકલેષુ ચ ।
સદા તૃપ્તાશ્ચ સન્તુષ્ટા ભવિષ્યધ્વં સુરાઃ કિલ

શિવશ્ચ માનનીયો વૈ સર્વથા યત્તમોગુણઃ ।
યજ્ઞકાર્યેષુ સર્વેષુ પૂજનીયઃ પ્રયત્‍નતઃ

યદા પુનઃ સુરાણાં વૈ ભયં દૈત્યાદ્‌ભવિષ્યતિ ।
શક્તયો મે તદોત્પન્ના હરિષ્યન્તિ સુવિગ્રહાઃ

વારાહી વૈષ્ણવી ગૌરી નારસિંહી સદાશિવા ।
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ કાર્યાણિ કુરુ ત્વં કમલોદ્‌ભવ

નવાક્ષરમિમં મન્ત્રં બીજધ્યાનયુતં સદા ।
જપન્સર્વાણિ કાર્યાણિ કુરુ ત્વં કમલોદ્‌ભવ

મન્ત્રાણામુત્તમોઽયં વૈ ત્વં જાનીહિ મહામતે ।
હૃદયે તે સદા ધાર્યઃ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે

ઇત્યુક્ત્વા માં જગન્માતા હરિં પ્રાહ શુચિસ્મિતા ।
વિષ્ણો વ્રજ ગૃહાણેમાં મહાલક્ષ્મીં મનોહરામ્

સદા વક્ષઃસ્થલે સ્થાને ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ।
ક્રીડાર્થં તે મયા દત્તા શક્તિઃ સર્વાર્થદા શિવા

ત્વયેયં નાવમન્તવ્યા માનનીયા ચ સર્વદા ।
લક્ષ્મીનારાયણાખ્યોઽયં યોગો વૈ વિહિતો મયા

જીવનાર્થં કૃતા યજ્ઞા દેવાનાં સર્વથા મયા ।
અવિરોધેન સઙ્ગેન વર્તિતવ્યં ત્રિભિઃ સદા

ત્વં ચ વેધાઃ શિવસ્ત્વેતે દેવા મદ્‌ગુણસમ્ભવાઃ ।
માન્યાઃ પૂજ્યાશ્ચ સર્વેષાં ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ

યે વિભેદં કરિષ્યન્તિ માનવા મૂઢચેતસઃ ।
નિરયં તે ગમિષ્યન્તિ વિભેદાન્નાત્ર સંશયઃ

યો હરિઃ સ શિવઃ સાક્ષાદ્યઃ શિવઃ સ સ્વયં હરિઃ ।
એતયોર્ભેદમાતિષ્ઠન્નરકાય ભવેન્નરઃ

તથૈવ દ્રુહિણો જ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
અપરો ગુણભેદોઽસ્તિ શૃણુ વિષ્ણો બ્રવીમિ તે

મુખ્યઃ સત્ત્વગુણસ્તેઽસ્તુ પરમાત્મવિચિન્તને ।
ગૌણત્વેઽપિ પરૌ ખ્યાતૌ રજોગુણતમોગુણૌ

લક્ષ્મ્યા સહ વિકારેષુ નાનાભેદેષુ સર્વદા ।
રજોગુણયુતો ભૂત્વા વિહરસ્વાનયા સહ

વાગ્બીજં કામરાજં ચ માયાબીજં તૃતીયકમ્ ।
મન્ત્રોઽયં ત્વં રમાકાન્ત મદ્દત્તઃ પરમાર્થદઃ

ગૃહીત્વા જપ તં નિત્યં વિહરસ્વ યથાસુખમ્ ।
ન તે મૃત્યુભયં વિષ્ણો ન કાલપ્રભવં ભયમ્

યાવદેષ વિહારો મે ભવિષ્યતિ સુનિશ્ચયઃ ।
સંહરિષ્યામ્યહં સર્વં યદા વિશ્વં ચરાચરમ્

ભવન્તોઽપિ તદા નૂનં મયિ લીના ભવિષ્યથ ।
સ્મર્તવ્યોઽયં સદા મન્ત્રઃ કામદો મોક્ષદસ્તથા

ઉદ્‌ગીથેન ચ સંયુક્તઃ કર્તવ્યઃ શુભમિચ્છતા ।
કારયિત્વાથ વૈકુણ્ઠં વસ્તવ્યં પુરુષોત્તમ

વિહરસ્વ યથાકામં ચિન્તયન્માં સનાતનીમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ
ઇત્યુક્ત્વા વાસુદેવં સા ત્રિગુણા પ્રકૃતિઃ પરા

નિર્ગુણા શઙ્કરં દેવમવોચદમૃતં વચઃ ।
દેવ્યુવાચ
ગૃહાણ હરગૌરીં ત્વં મહાકાલીં મનોહરામ્

કૈલાસં કારયિત્વા ચ વિહરસ્વ યથાસુખમ્ ।
મુખ્યસ્તમોગુણસ્તેઽસ્તુ ગૌણૌ સત્ત્વરજોગુણૌ

વિહરાસુરનાશાર્થં રજોગુણતમોગુણૌ ।
તપસ્તપ્તં તથા કર્તું સ્મરણં પરમાત્મનઃ

સર્વસત્ત્વગુણઃ શાન્તો ગૃહીતવ્યઃ સદાનઘ ।
સર્વથા ત્રિગુણા યૂયં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારકાઃ

એભિર્વિહીનં સંસારે વસ્તુ નૈવાત્ર કુત્રચિત્ ।
વસ્તુમાત્રં તુ યદ્‌‌દૃશ્યં સંસારે ત્રિગુણં હિ તત્

દૃશ્યં ચ નિર્ગુણં લોકે ન ભૂતં નો ભવિષ્યતિ ।
નિર્ગુણઃ પરમાત્માસૌ ન તુ દૃશ્યઃ કદાચન

સગુણા નિર્ગુણા ચાહં સમયે શઙ્કરોત્તમા ।
સદાહં કારણં શમ્ભો ન ચ કાર્યં કદાચન

સગુણા કારણત્વાદ્વૈ નિર્ગુણા પુરુષાન્તિકે ।
મહત્તત્ત્વમહઙ્કારો ગુણાઃ શબ્દાદયસ્તથા

કાર્યકારણરૂપેણ સંસરન્તે ત્વહર્નિશમ્ ॥
સદુદ્‌ભૂતસ્ત્વહઙ્કારસ્તેનાહં કારણં શિવા

અહઙ્કારશ્ચ મે કાર્યં ત્રિગુણોઽસૌ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અહઙ્કારાન્મહત્તત્ત્વં બુદ્ધિઃ સા પરિકીર્તિતા

મહત્તત્ત્વં હિ કાર્યં સ્યાદહઙ્કારો હિ કારણમ્ ।
તન્માત્રાણિ ત્વહઙ્કારાદુત્પદ્યન્તે સદૈવ હિ

કારણં પઞ્ચભૂતાનાં તાનિ સર્વસમુદ્‌ભવે ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ પંચૈવ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ

મહાભૂતાનિ પઞ્ચૈવ મનઃ ષોડશમેવ ચ ।
કાર્યઞ્ચ કારણઞ્ચૈવ ગણોઽયં ષોડશાત્મકઃ

પરમાત્મા પુમાનાદ્યો ન કાર્યં ન ચ કારણમ્ ।
એવં સમુદ્‌ભવઃ શમ્ભો સર્વેષામાદિસમ્ભવે

સંક્ષેપેણ મયા પ્રોક્તસ્તવ તત્ર સમુદ્‌ભવઃ ।
વ્રજન્ત્વદ્ય વિમાનેન કાર્યાર્થં મમ સત્તમાઃ

સ્મરણાદ્દર્શનં તુભ્યં દાસ્યેઽહં વિષમે સ્થિતે ।
સ્મર્તવ્યાહં સદા દેવાઃ પરમાત્મા સનાતનઃ

ઉભયોઃ સ્મરણાદેવ કાર્યસિદ્ધિરસંશયમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ
ઇત્યુક્ત્વા વિસસર્જાસ્માન્દત્ત્વા શક્તીઃ સુસંસ્કૃતાઃ

વિષ્ણવેઽથ મહાલક્ષ્મીં મહાકાલીં શિવાય ચ ।
મહાસરસ્વતીં મહ્યં સ્થાનાત્તસ્માદ્વિસર્જિતાઃ

સ્થલાન્તરં સમાસાદ્ય તે જાતાઃ પુરુષા વયમ્ ।
ચિન્તયન્તઃ સ્વરૂપં તત્પ્રભાવં પરમાદ્‌ભુતમ્

વિમાનં તત્સમાસાદ્ય સંરૂઢાસ્તત્ર વૈ ત્રયઃ ।
ન દ્વીપોઽસૌ ન સા દેવી સુધાસિન્ધુસ્તથૈવ ચ ॥
પુનર્દૃષ્ટં વિમાનં વૈ તત્રાસ્માભિર્ન ચાન્યથા

આસાદ્ય તસ્મિન્વિતતે વિમાને
પ્રાપ્તા વયં પઙ્કજસન્નિધૌ ચ ।
મહાર્ણવે યત્ર હતૌ દુરત્યયૌ
મુરારિણા તૌ મધુકૈટભાખ્યૌ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે બ્રહ્મણે શ્રીદેવ્યા ઉપદેશવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ