દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.5

હરબ્રહ્મકૃતસ્તુતિવર્ણનમ્
બ્રહ્મોવાચ
ઇત્યુક્ત્વા વિરતે વિષ્ણૌ દેવદેવે જનાર્દને ।
ઉવાચ શઙ્કરઃ શર્વઃ પ્રણતઃ પુરતઃ સ્થિતઃ

શિવ ઉવાચ
યદિ હરિસ્તવ દેવિ વિભાવજ-
સ્તદનુ પદ્મજ એવ તવોદ્‌ભવઃ ।
કિમહમત્ર તવાપિ ન સદ્‌ગુણઃ
સકલલોકવિધૌ ચતુરા શિવે

ત્વમસિ ભૂઃ સલિલં પવનસ્તથા
ખમપિ વહ્નિગુણશ્ચ તથા પુનઃ ।
જનનિ તાનિ પુનઃ કરણાનિ ચ
ત્વમસિ બુદ્ધિમનોઽપ્યથ હઙ્કૃતિઃ

ન ચ વિદન્તિ વદન્તિ ચ યેઽન્યથા
હરિહરાજકૃતં નિખિલં જગત્ ।
તવ કૃતાસ્ત્રય એવ સદૈવ તે
વિરચયન્તિ જગત્સચરાચરમ્

અવનિવાયુખવહ્નિજલાદિભિઃ
સવિષયૈઃ સગુણૈશ્ચ જગદ્‌ભવેત્ ।
યદિ તદા કથમદ્ય ચ તત્સ્ફુટં
પ્રભવતીતિ તવામ્બ કલામૃતે

ભવસિ સર્વમિદં સચરાચરં
ત્વમજવિષ્ણુશિવાકૃતિકલ્પિતમ્ ।
વિવિધવેષવિલાસકુતૂહલૈ-
ર્વિરમસે રમસેઽમ્બ યથારુચિ

સકલલોકસિસૃક્ષુરહં હરિઃ
કમલભૂશ્ચ ભવામ યદાઽમ્બિકે ।
તવ પદામ્બુજપાંસુપરિગ્રહં
સમધિગમ્ય તદા નનુ ચક્રિમ

યદિ દયાર્દ્રમના ન સદામ્બિકે
કથમહં વિહિતશ્ચ તમોગુણઃ ।
કમલજશ્ચ રજોગુણસંભવઃ
સુવિહિતઃ કિમુ સત્ત્વગુણો હરિઃ

યદિ ન તે વિષમા મતિરમ્બિકે
કથમિદં બહુધા વિહિતં જગત્ ।
સચિવભૂપતિભૃત્યજનાવૃતં
બહુધનૈરધનૈશ્ચ સમાકુલમ્

તવ ગુણાસ્રય એવ સદા ક્ષમાઃ
પ્રકટનાવનસંહરણેષુ વૈ ।
હરિહરદ્રુહિણાશ્ચ ક્રમાત્ત્વયા
વિરચિતાસ્ત્રિજગતાં કિલ કારણમ્

પરિચિતાનિ મયા હરિણા તથા
કમલજેન વિમાનગતેન વૈ ।
પથિગતૈર્ભુવનાનિ કૃતાનિ વા
કથય કેન ભવાનિ નવાનિ ચ

સૃજસિ પાસિ જગજ્જગદમ્બિકે
સ્વકલયા કિયદિચ્છસિ નાશિતુમ્ ।
રમયસે સ્વપતિં પુરુષં સદા
તવ ગતિં ન હિ વિદ્મ વયં શિવે

જનનિ દેહિ પદામ્બુજસેવનં
યુવતિભાગવતાનપિ નઃ સદા ।
પુરુષતામધિગમ્ય પદામ્બુજા-
દ્વિરહિતાઃ ક્વ લભેમ સુખં સ્ફુટમ્

ન રુચિરસ્તિ મમામ્બ પદામ્બુજં
તવ વિહાય શિવે ભુવનેષ્વલમ્ ।
નિવસિતું નરદેહમવાપ્ય ચ
ત્રિભુવનસ્ય પતિત્વમવાપ્ય વૈ

સુદતિ નાસ્તિ મનાગપિ મે રતિ-
ર્યુવતિભાવમવાપ્ય તવાન્તિકે ।
પુરુષતા ક્વ સુખાય ભવત્યલં
તવ પદં ન યદીક્ષણગોચરમ્

ત્રિભુવનેષુ ભવત્વિયમમ્બિકે
મમ સદૈવ હિ કીર્તિરનાવિલા ।
યુવતિભાવમવાપ્ય પદામ્બુજં
પરિચિતં તવ સંસૃતિનાશનમ્

ભુવિ વિહાય તવાન્તિકસેવનં
ક ઇહ વાઞ્છતિ રાજ્યમકંટકમ્ ।
ત્રુટિરસૌ કિલ યાતિ યુગાત્મતાં
ન નિકટં યદિ તેઽઙ્‌ઘ્રિસરોરુહમ્

તપસિ યે નિરતા મુનયોઽમલા-
સ્તવ વિહાય પદામ્બુજપૂજનમ્ ।
જનનિ તે વિધિના કિલ વઞ્ચિતાઃ
પરિભવો વિભવે પરિકલ્પિતઃ

ન તપસા ન દમેન સમાધિના
ન ચ તથા વિહિતૈઃ ક્રતુભિર્યથા ।
તવ પદાબ્જપરાગનિષેવણા-
દ્‌ભવતિ મુક્તિરજે ભવસાગરાત્

કુરુ દયાં દયસે યદિ દેવિ માં
કથય મન્ત્રમનાવિલમદ્‌ભુતમ્ ।
સમભવં પ્રજપન્સુખિતો હ્યહં
સુવિશદં ચ નવાર્ણમનુત્તમમ્

પ્રથમજન્મનિ ચાધિગતો મયા
તદધુના ન વિભાતિ નવાક્ષરઃ ।
કથય માં મનુમદ્ય ભવાર્ણવા-
જ્જનનિ તારય તારય તારકે

ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી શિવેનાદ્‌ભુતતેજસા ।
ઉચ્ચચારામ્બિકા મન્ત્રં પ્રસ્ફુટં ચ નવાક્ષરમ્

તં ગૃહીત્વા મહાદેવઃ પરાં મુદમવાપ હ ।
પ્રણમ્ય ચરણૌ દેવ્યાસ્તત્રૈવાવસ્થિતઃ શિવઃ

જપન્નવાક્ષરં મન્ત્રં કામદં મોક્ષદં તથા ।
બીજયુક્તં શુભોચ્ચારં શઙ્કરસ્તસ્થિવાંસ્તદા

તં તથાઽવસ્થિતં દૃષ્ટ્વા શઙ્કરં લોકશઙ્કરમ્ ।
અવોચં તાં મહામાયાં સંસ્થિતોઽહં પદાન્તિકે

ન વેદાસ્ત્વામેવં કલયિતુમિહાસન્નપટવો
યતસ્તે નોચુસ્ત્વાં સકલજનધાત્રીમવિકલામ્ ।
સ્વધાભૂતા દેવી સકલમખહોમેષુ વિહિતા
તદા ત્વં સર્વજ્ઞા જનનિ ખલુ જાતા ત્રિભુવને

કર્તાઽહં પ્રકરોમિ સર્વમખિલં બ્રહ્માણ્ડમત્યદ્‌ભુતં
કોઽન્યોસ્તીહ ચરાચરે ત્રિભુવને મત્તઃ સમર્થઃ પુમાન્ ।
ધન્યોઽસ્મ્યત્ર ન સંશયઃ કિલ યદા બ્રહ્માઽસ્મિ લોકાતિગો
મગ્નોઽહં ભવસાગરે પ્રવિતતે ગર્વાભિવેશાદિતિ

અદ્યાહં તવ પાદપઙ્કજપરાગાદાનગર્વેણ વૈ
ધન્યોઽસ્મીતિ યથાર્થવાદનિપુણો જાતઃ પ્રસાદાચ્ચ તે ।
યાચે ત્વાં ભવભીતિનાશચતુરાં મુક્તિપ્રદાં ચેશ્વરીં
હિત્વા મોહકૃતં મહાર્તિનિગડં ત્વદ્‌ભક્તિયુક્તં કુરુ

અતોઽહઞ્ચ જાતો વિમુક્તઃ કથં સ્યાં
સરોજાદમેયાત્ત્વદાવિષ્કૃતાદ્વૈ ।
તવાજ્ઞાકરઃ કિઙ્કરોઽસ્મીતિ નૂનં
શિવે પાહિ માં મોહમગ્નં ભવાબ્ધૌ

ન જાનન્તિ યે માનવાસ્તે વદન્તિ
પ્રભું માં તવાદ્યં ચરિત્રં પવિત્રમ્ ।
યજન્તીહ યે યાજકાઃ સ્વર્ગકામા
ન તે તે પ્રભાવં વિદન્ત્યેવ કામમ્

ત્વયા નિર્મિતોઽહં વિધિત્વે વિહારં
વિકર્તું ચતુર્ધા વિધાયાદિસર્ગમ્ ।
અહં વેદ્મિ કોઽન્યો વિવેદાતિમાયે
ક્ષમસ્વાપરાધં ત્વહઙ્કારજં મે

શ્રમં યેઽષ્ટધા યોગમાર્ગે પ્રવૃત્તાઃ
પ્રકુર્વન્તિ મૂઢાઃ સમાધૌ સ્થિતા વૈ ।
ન જાનન્તિ તે નામ મોક્ષપ્રદં વા
સમુચ્ચારિતં જાતુ માતર્મિષેણ

વિચારે પરે તત્ત્વસંખ્યાવિધાને
પદે મોહિતા નામ તે સંવિહાય ।
ન કિં તે વિમૂઢા ભવાબ્ધૌ ભવાનિ
ત્વમેવાસિ સંસારમુક્તિપ્રદા વૈ

પરં તત્ત્વવિજ્ઞાનમાદ્યૈર્જનૈર્યૈ-
રજે ચાનુભૂતં ત્યજન્ત્યેવ તે કિમ્ ।
નિમેષાર્ધમાત્રં પવિત્રં ચરિત્રં
શિવા ચામ્બિકા શક્તિરીશેતિ નામ

ન કિં ત્વં સમર્થાઽસિ વિશ્વં વિધાતું
દૃશૈવાશુ સર્વં ચતુર્ધા વિભક્તમ્ ।
વિનોદાર્થમેવં વિધિં માં વિધાયા-
દિસર્ગે કિલેદં કરોષીતિ કામમ્

હરિઃ પાલકઃ કિં ત્વયાઽસૌ મધોર્વા
તથા કૈટભાદ્રક્ષિતઃ સિન્ધુમધ્યે ।
હરઃ સંહૃતઃ કિં ત્વયાઽસૌ ન કાલે
કથં મે ભ્રુવોર્મધ્યદેશાત્સ જાતઃ

ન તે જન્મ કુત્રાપિ દૃષ્ટં શ્રુતં વા
કુતઃ સમ્ભવસ્તે ન કોઽપીહ વેદ ।
કિલાદ્યાસિ શક્તિસ્ત્વમેકા ભવાનિ
સ્વતન્ત્રૈઃ સમસ્તૈરતો બોધિતાઽસિ

ત્વયા સંયુતોઽહં વિકર્તું સમર્થો
હરિસ્ત્રાતુમમ્બ ત્વયા સંયુતશ્ચ ।
હરઃ સમ્પ્રહર્તું ત્વયૈવેહ યુક્તઃ
ક્ષમા નાદ્ય સર્વે ત્વયા વિપ્રયુક્તાઃ

યથાઽહં હરિઃ શઙ્કરઃ કિં તથાઽન્યે
ન જાતા ન સન્તીહ નો વાઽભવિષ્યન્ ।
ન મુહ્યન્તિ કેઽસ્મિંસ્તવાત્યન્તચિત્રે
વિનોદે વિવાદાસ્પદેઽલ્પાશયાનામ્

અકર્તા ગુણસ્પષ્ટ એવાદ્ય દેવો
નિરીહોઽનુપાધિઃ સદૈવાકલશ્ચ ।
તથાપીશ્વરસ્તે વિતીર્ણં વિનોદં
સુસમ્પશ્યતીત્યાહુરેવં વિધિજ્ઞાઃ

દૃષ્ટાદૃષ્ટવિભેદેઽસ્મિન્પ્રાક્ત્વત્તો વૈ પુમાન્પરઃ ।
નાન્યઃ કોઽપિ તૃતીયોઽસ્તિ પ્રમેયે સુવિચારિતે

ન મિથ્યા વેદવાક્યં વૈ કલ્પનીયં કદાચન ।
વિરોધોઽયં મયાઽત્યન્તં હૃદયે તુ વિશઙ્‌કિતઃ

એકમેવાદ્વિતીયં યદ્‌‌બ્રહ્મ વેદા વદન્તિ વૈ ।
સા કિં ત્વં વાપ્યસૌ વા કિં સન્દેહં વિનિવર્તય

નિઃસંશયં ન મે ચેતઃ પ્રભવત્યવિશઙ્‌કિતમ્ ।
દ્વિત્વૈકત્વવિચારેઽસ્મિન્નિમગ્નં ક્ષુલ્લકં મનઃ

સ્વમુખેનાપિ સન્દેહં છેત્તુમર્હસિ મામકમ્ ।
પુણ્યભોગાચ્ચ મે પ્રાપ્તા સઙ્ગતિસ્તવ પાદયોઃ

પુમાનસિ ત્વં સ્ત્રી વાસિ વદ વિસ્તરતો મમ ।
જ્ઞાત્વાઽહં પરમાં શક્તિં મુક્તઃ સ્યાં ભવસાગરાત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે હરબ્રહ્મકૃતસ્તુતિવર્ણનં પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ