દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.28

રામચરિત્રવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
કથં રામેણ તચ્ચીર્ણં વ્રતં દેવ્યાઃ સુખપ્રદમ્ ।
રાજ્યભ્રષ્ટઃ કથં સોઽથ કથં સીતા હૃતા પુનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
રાજા દશરથઃ શ્રીમાનયોધ્યાધિપતિઃ પુરા ।
સૂર્યવંશધરશ્ચાસીદ્દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ

ચત્વારો જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રા લોકેષુ વિશ્રુતાઃ ।
રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્ના ભરતશ્ચેતિ નામતઃ

રાજ્ઞઃ પ્રિયકરાઃ સર્વે સદૃશા ગુણરૂપતઃ ।
કૌસલ્યાયાઃ સુતો રામઃ કૈકેય્યા ભરતઃ સ્મૃતઃ

સુમિત્રાતનયૌ જાતૌ યમલૌ દ્વૌ મનોહરૌ ।
તે જાતા વૈ કિશોરાશ્ચ ધનુર્બાણધરાઃ કિલ

સૂનવઃ કૃતસંસ્કારા ભૂપતેઃ સુખવર્ધકાઃ ।
કૌશિકેન તદાઽઽગત્ય પ્રાર્થિતો રઘુનન્દનઃ

રાઘવં મખરક્ષાર્થં સૂનું ષોડશવાર્ષિકમ્ ।
તસ્મૈ સોઽયં દદૌ રામં કૌશિકાય સલક્ષ્મણમ્

તૌ સમેત્ય મુનિં માર્ગે જગ્મતુશ્ચારુદર્શનૌ ।
તાટકા નિહતા માર્ગે રાક્ષસી ઘોરદર્શના

રામેણૈકેન બાણેન મુનીનાં દુઃખદા સદા ।
યજ્ઞરક્ષા કૃતા તત્ર સુબાહુર્નિહતઃ શઠઃ

મારીચોઽથ મૃતપ્રાયો નિક્ષિપ્તો બાણવેગતઃ ।
એવં કૃત્વા મહત્કર્મ યજ્ઞસ્ય પરિરક્ષણમ્

ગતાસ્તે મિથિલાં સર્વે રામલક્ષ્મણકૌશિકાઃ ।
અહલ્યા મોચિતા શાપાન્નિષ્પાપા સા કૃતાઽબલા

વિદેહનગરે તૌ તુ જગ્મતુર્મુનિના સહ ।
બભઞ્જ શિવચાપઞ્ચ જનકેન પણીકૃતમ્

ઉપયેમે તતઃ સીતાં જાનકીઞ્ચ રમાંશજામ્ ।
લક્ષ્મણાય દદૌ રાજા પુત્રીમેકાં તથોર્મિલામ્

કુશધ્વજસુતે કન્યે પ્રાપતુર્ભ્રાતરાવુભૌ ।
તથા ભરતશત્રુઘ્નૌ સુશિલૌ શુભલક્ષણૌ

એવં દારક્રિયાસ્તેષાં ભ્રાતૄણાં ચાભવન્નૃપ ।
ચતુર્ણાં મિથિલાયાં તુ યથાવિધિ વિધાનતઃ

રાજ્યયોગ્યં સુતં દૃષ્ટ્વા રાજા દશરથસ્તદા ।
રાઘવાય ધુરં દાતું મનશ્ચક્રે નિજાય વૈ

સમ્ભારં વિહિતં દૃષ્ટ્વા કૈકેયી પૂર્વકલ્પિતૌ ।
વરૌ સમ્પ્રાર્થયામાસ ભર્તારં વશવર્તિનમ્

રાજ્યં સુતાય ચૈકેન ભરતાય મહાત્મને ।
રામાય વનવાસઞ્ચ ચતુર્દશસમાસ્તથા

રામસ્તુ વચનાત્તસ્યાઃ સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ ।
જગામ દણ્ડકારણ્યં રાક્ષસૈરુપસેવિતમ્

રાજા દશરથઃ પુત્રવિરહેણ પ્રપીડિતઃ ।
જહૌ પ્રાણાનમેયાત્મા પૂર્વશાપમનુસ્મરન્

ભરતઃ પિતરં દૃષ્ટ્વા મૃતં માતૃકૃતેન વૈ ।
રાજ્યમૃદ્ધં ન જગ્રાહ ભ્રાતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા

પઞ્ચવટ્યાં વસન્ રામો રાવણાવરજાં વને ।
શૂર્પણખાં વિરૂપાં વૈ ચકારાતિસ્મરાતુરામ્

ખરાદયસ્તુ તાં દૃષ્ટ્વા છિન્નનાસાં નિશાચરાઃ ।
ચક્રુઃ સઙ્ગ્રામમતુલં રામેણામિતતેજસા

સ જઘાન ખરાદીંશ્ચ દૈત્યાનતિબલાન્વિતાન્ ।
મુનીનાં હિતમન્વિચ્છન્ રામઃ સત્યપરાક્રમઃ

ગત્વા શૂર્પણખા લઙ્કાં ખરદૂષણઘાતનમ્ ।
દૂષિતા કથયામાસ રાવણાય ચ રાઘવાત્

સોઽપિ શ્રુત્વા વિનાશં તં જાતઃ ક્રોધવશઃ ખલઃ ।
જગામ રથમારુહ્ય મારીચસ્યાશ્રમં તદા

કૃત્વા હેમમૃગં નેતું પ્રેષયામાસ રાવણઃ ।
સીતાપ્રલોભનાર્થાય માયાવિનમસમ્ભવમ્

સોઽથ હેમમૃગો ભૂત્વા સીતાદૃષ્ટિપથં ગતઃ ।
માયાવી ચાતિચિત્રાઙ્ગશ્ચરન્પ્રબલમન્તિકે

તં દૃષ્ટ્વા જાનકી પ્રાહ રાઘવં દૈવનોદિતા ।
ચર્માનયસ્વ કાન્તેતિ સ્વાધીનપતિકા યથા

અવિચાર્યાથ રામોઽપિ તત્ર સંસ્થાપ્ય લક્ષ્મણમ્ ।
સશરં ધનુરાદાય યયૌ મૃગપદાનુગઃ

સારઙ્ગોઽપિ હરિં દૃષ્ટ્વા માયાકોટિવિશારદઃ ।
દૃશ્યાદૃશ્યો બભૂવાથ જગામ ચ વનાન્તરમ્

મત્વા હસ્તગતં રામઃ ક્રોધાકૃષ્ટધનુઃ પુનઃ ।
જઘાન ચાતિતીક્ષ્ણેન શરેણ કૃત્રિમં મૃગમ્

સ હતોઽતિબલાત્તેન ચુક્રોશ ભૃશદુઃખિતઃ ।
હા લક્ષ્મણ હતોઽસ્મીતિ માયાવી નશ્વરઃ ખલઃ

સ શબ્દસ્તુમુલસ્તાવજ્જાનક્યા સંશ્રુતસ્તદા ।
રાઘવસ્યેતિ સા મત્વા દીના દેવરમબ્રવીત્

ગચ્છ લક્ષ્મણ તૂર્ણં ત્વં હતોઽસૌ રઘુનન્દનઃ ।
ત્વામાહ્વયતિ સૌ‌મિત્રે સાહાય્યં કુરુ સત્વરમ્

તત્રાહ લક્ષ્મણઃ સીતામમ્બ રામવધાદપિ ।
નાહં ગચ્છેઽદ્ય મુક્ત્વા ત્વામસહાયામિહાશ્રમે

આજ્ઞા મે રાઘવસ્યાત્ર તિષ્ઠેતિ જનકાત્મજે ।
તદતિક્રમભીતોઽહં ન ત્યજામિ તવાન્તિકમ્

દૂરં વૈ રાઘવં દૃષ્ટ્વા વને માયાવિના કિલ ।
ત્યક્ત્વા ત્વાં નાધિગચ્છામિ પદમેકં શુચિસ્મિતે

કૃરુ ધૈર્યં ન મન્યેઽદ્ય રામં હન્તું ક્ષમં ક્ષિપ્તૌ ।
નાહં ત્યક્ત્વા ગમિષ્યામિ વિલંઘ્ય રામભાષિતમ્ ॥ ।૩૯ ॥
વ્યાસ ઉવાચ
રુદતી સુદતી પ્રાહ તે તદા વિધિનોદિતા ।
અક્રૂરા વચનં ક્રૂરં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્

અહં જાનામિ સૌ‌મિત્રે સાનુરાગં ચ માં પ્રતિ ।
પ્રેરિતં ભરતેનૈવ મદર્થમિહ સઙ્ગતમ્

નાહં તથાવિધા નારી સ્વૈરિણી કુહકાધમ ।
મૃતે રામે પતિં ત્વાં ન કર્તુમિચ્છામિ કામતઃ

નાગમિષ્યતિ ચેદ્રામો જીવિતં સન્ત્યજામ્યહમ્ ।
વિના તેન ન જીવામિ વિધુરા દુઃખિતા ભૃશમ્

ગચ્છ વા તિષ્ઠ સૌ‍મિત્રે ન જાનેઽહં તવેપ્સિતમ્ ।
ક્વ ગતં તેઽદ્ય સૌહાર્દં જ્યેષ્ઠે ધર્મરતે કિલ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા લક્ષ્મણો દીનમાનસઃ ।
પ્રોવાચ રુદ્ધકણ્ઠસ્તુ તાં તદા જનકાત્મજામ્

કિમાત્થ ક્ષિતિજે વાક્યં મયિ ક્રૂરતરં કિલ ।
કિં વદસ્યત્યનિષ્ટં તે ભાવિ જાને ધિયા હ્યહમ્

ઇત્યુક્ત્વા નિર્યયૌ વીરસ્તાં ત્યક્ત્વા પ્રરુદન્ભૃશમ્ ।
અગ્રજસ્ય યયૌ પશ્યઞ્છોકાર્તઃ પૃથિવીપતે

ગતેઽથ લક્ષ્મણે તત્ર રાવણઃ કપટાકૃતિઃ ।
ભિક્ષુવેષં તતઃ કૃત્વા પ્રવિવેશ તદાશ્રમે

જાનકી તં યતિં મત્વા દત્ત્વાર્ઘ્યં વન્યમાદરાત્ ।
ભૈક્ષ્યં સમર્પયામાસ રાવણાય દુરાત્મને

તાં પપ્રચ્છ સ દુષ્ટાત્મા નમ્રપૂર્વં મૃદુસ્વરમ્ ।
કાઽસિ પદ્મપલાશાક્ષિ વને ચૈકાકિની પ્રિયે

પિતા કસ્તેઽથ વામોરુ ભ્રાતા કઃ કઃ પતિસ્તવ ।
મૂઢેવૈકાકિની ચાત્ર સ્થિતાઽસિ વરવર્ણિનિ

નિર્જને વિપિને કિં ત્વં સૌધાર્હા ત્વમસિ પ્રિયે ।
ઉટજે મુનિપત્‍નીવદ્દેવકન્યાસમપ્રભા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ વિદેહજા ।
દિવ્યં દિષ્ટ્યા યતિં જ્ઞાત્વા મન્દોદર્યાઃ પતિં તદા

રાજા દશરથઃ શ્રીમાંશ્ચત્વારસ્તસ્ય વૈ સુતાઃ ।
તેષાં જ્યેષ્ઠઃ પતિર્મેઽસ્તિ રામનામેતિ વિશ્રુતઃ

વિવાસિતોઽથ કૈકેય્યા કૃતે ભૂપતિના વરે ।
ચતુર્દશ સમા રામો વસતેઽત્ર સલક્ષ્મણઃ

જનકસ્ય સુતા ચાહં સીતાનામ્નીતિ વિશ્રુતા ।
ભઙ્ક્ત્વા શૈવં ધનુઃ કામં રામેણાહં વિવાહિતા

રામબાહુબલેનાત્ર વસામો નિર્ભયા વને ।
કાઞ્ચનં મૃગમાલોક્ય હન્તું મે નિર્ગતઃ પતિઃ

લક્ષ્મણોઽપિ પુનઃ શ્રુત્વા રવં ભ્રાતુર્ગતોઽધુના ।
તયોર્બાહુબલાદત્ર નિર્ભયાઽહં વસામિ વૈ

મયેદં કથિતં સર્વં વૃત્તાન્તં વનવાસકે ।
તેઽત્રાગત્યાર્હણાં તે વૈ કરિષ્યન્તિ યથાવિધિ

યતિર્વિષ્ણુસ્વરૂપોઽસિ તસ્માત્ત્વં પૂજિતો મયા ।
આશ્રમો વિપિને ઘોરે કૃતોઽસ્તિ રક્ષસાં કુલે

તસ્માત્ત્વાં પરિપૃચ્છામિ સત્યં બ્રૂહિ મમાગ્રતઃ ।
કોઽસિ ત્રિદણ્ડિરૂપેણ વિપિને ત્વં સમાગતઃ

રાવણ ઉવાચ
લઙ્કેશોઽહં મરાલાક્ષિ શ્રીમાન્મન્દોદરીપતિઃ ।
ત્વત્કૃતે તુ કૃતં રૂપં મયેત્થં શોભનાકૃતે

આગતોઽહં વરારોહે ભગિન્યા પ્રેરિતોઽત્ર વૈ ।
જનસ્થાને હતૌ શ્રુત્વા ભ્રાતરૌ ખરદૂષણૌ

અઙ્ગીકુરુ નૃપં માં ત્વં ત્યક્ત્વા તં માનુષં પતિમ્ ।
હૃતરાજ્યં ગતશ્રીકં નિર્બલં વનવાસિનમ્

પટ્ટરાજ્ઞી ભવ ત્વં મે મન્દોદર્યુપરિ સ્ફુટમ્ ।
દાસોઽસ્મિ તવ તન્વઙ્‌ગિ સ્વામિની ભવ ભામિનિ

જેતાઽહં લોકપાલાનાં પતામિ તવ પાદયોઃ ।
કરં ગૃહાણ મેઽદ્ય ત્વં સનાથં કુરુ જાનકિ

પિતા તે યાચિતઃ પૂર્વં મયા વૈ ત્વત્કૃતેઽબલે ।
જનકો મામુવાચેત્થં પણબન્ધો મયા કૃતઃ

રુદ્રચાપભયાન્નાહં સમ્પ્રાપ્તસ્તુ સ્વયંવરે ।
મનો મે સંસ્થિતં તાવન્નિમગ્નં વિરહાતુરમ્

વનેઽત્ર સંસ્થિતાં શ્રુત્વા પૂર્વાનુરાગમોહિતઃ ।
આગતોઽસ્મ્યસિતાપાઙ્‌ગિ સફલં કુરુ મે શ્રમમ્

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે રામચરિત્રવર્ણનં નામ અષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ