દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.26

કુમારીપૂજાવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
નવરાત્રે તુ સમ્પ્રાપ્તે કિં કર્તવ્યં દ્વિજોત્તમ ।
વિધાનં વિધિવદ્‌બ્રૂહિ શરત્કાલે વિશેષતઃ

કિં ફલં ખલુ કસ્તત્ર વિધિઃ કાર્યો મહામતે ।
એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ કૃપયા દ્વિજસત્તમ

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ નવરાત્રવ્રતં શુભમ્ ।
શરત્કાલે વિશેષેણ કર્તવ્યં વિધિપૂર્વકમ્

વસન્તે ચ પ્રકર્તવ્યં તથૈવ પ્રેમપૂર્વકમ્ ।
દ્વાવૃતૂ યમદંષ્ટ્રાખ્યૌ નૂનં સર્વજનેષુ વૈ

શરદ્વસન્તનામાનૌ દુર્ગમૌ પ્રાણિનામિહ ।
તસ્માદ્યત્‍નાદિદં કાર્યં સર્વત્ર શુભમિચ્છતા

દ્વાવેવ સુમહાઘોરાવૃતૂ રોગકરૌ નૃણામ્ ।
વસન્તશરદાવેવ સર્વનાશકરાવુભૌ

તસ્માત્તત્ર પ્રકર્તવ્યં ચણ્ડિકાપૂજનં બુધૈઃ ।
ચૈત્રાશ્વિને શુભે માસે ભક્તિપૂર્વં નરાધિપ

અમાવાસ્યાં ચ સમ્પ્રાપ્ય સમ્ભારં કલ્પયેચ્છુભમ્ ।
હવિષ્યં ચાશનં કાર્યમેકભુક્તં તુ તદ્દિને

મણ્ડપસ્તુ પ્રકર્તવ્યઃ સમે દેશે શુભે સ્થલે ।
હસ્તષોડશમાનેન સ્તમ્ભધ્વજસમન્વિતઃ

ગૌરમૃદ્‌ગોમયાભ્યાં ચ લેપનં કારયેત્તતઃ ।
તન્મધ્યે વેદિકા શુભ્રા કર્તવ્યા ચ સમા સ્થિરા

ચતુર્હસ્તા ચ હસ્તોચ્છ્રા પીઠાર્થં સ્થાનમુત્તમમ્ ।
તોરણાનિ વિચિત્રાણિ વિતાનઞ્ચ પ્રકલ્પયેત્

રાત્રૌ દ્વિજાનથામન્ત્ર્ય દેવીતત્ત્વવિશારદાન્ ।
આચારનિરતાન્દાન્તાન્વેદવેદાઙ્ગપારગાન્

પ્રતિપદ્દિવસે કાર્યં પ્રાતઃસ્નાનં વિધાનતઃ ।
નદ્યાં નદે તડાગે વા વાપ્યાં કૂપે ગૃહેઽથવા

પ્રાતર્નિત્યં પુરઃ કૃત્વા દ્વિજાનાં વરણં તતઃ ।
અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં સર્વં કર્તવ્યં મધુપૂર્વકમ્

વસ્ત્રાલઙ્કરણાદીનિ દેયાનિ ચ સ્વશક્તિતઃ ।
વિત્તશાઠ્યં ન કર્તવ્યં વિભવે સતિ કર્હિચિત્

વિપ્રૈઃ સન્તોષિતૈઃ કાર્યં સમ્પૂર્ણં સર્વથા ભવેત્ ।
નવ પઞ્ચ ત્રયશ્ચૈકો દેવ્યાઃ પાઠે દ્વિજાઃ સ્મૃતાઃ

વરયેદ્‌બ્રાહ્મણં શાન્તં પારાયણકૃતે તદા ।
સ્વસ્તિવાચનકં કાર્યં વેદમન્ત્રવિધાનતઃ

વેદ્યાં સિંહાસનં સ્થાપ્ય ક્ષૌ‍મવસ્ત્રસમન્વિતમ્ ।
તત્ર સ્થાપ્યાઽમ્બિકા દેવી ચતુર્હસ્તાયુધાન્વિતા

રત્‍નભૂષણસંયુક્તા મુક્તાહારવિરાજિતા ।
દિવ્યામ્બરધરા સૌ‌મ્યા સર્વલક્ષણસંયુતા

શંખચક્રગદાપદ્મધરા સિંહે સ્થિતા શિવા ।
અષ્ટાદશભુજા વાઽપિ પ્રતિષ્ઠાપ્યા સનાતની

અર્ચાભાવે તથા યન્ત્રં નવાર્ણમન્ત્રસંયુતમ્ ।
સ્થાપયેત્પીઠપૂજાર્થં કલશં તત્ર પાર્શ્વતઃ

પઞ્ચપલ્લવસંયુક્તં વેદમન્ત્રૈઃ સુસંસ્કૃતમ્ ।
સુતીર્થજલસમ્પૂર્ણં હેમરત્‍નૈઃ સમન્વિતમ્

પાર્શ્વે પૂજાર્થસમ્ભારાન્પરિકલ્પ્ય સમન્તતઃ ।
ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષાન્કારયેન્મઙ્ગલાય વૈ

તિથૌ હસ્તાન્વિતાયાં ચ નન્દાયાં પૂજનં વરમ્ ।
પ્રથમે દિવસે રાજન્ વિધિવત્કામદં નૃણામ્

નિયમં પ્રથમં કૃત્વા પશ્ચાત્પૂજાં સમાચરેત્ ।
ઉપવાસેન નક્તેન ચૈકભુક્તેન વા પુનઃ

કરિષ્યામિ વ્રતં માતર્નવરાત્રમનુત્તમમ્ ।
સાહાય્યં કુરુ મે દેવિ જગદમ્બ મમાખિલમ્

યથાશક્તિ પ્રકર્તવ્યો નિયમો વ્રતહેતવે ।
પશ્ચાત્પૂજા પ્રકર્તવ્યા વિધિવન્મન્ત્રપૂર્વકમ્

ચન્દનાગુરુકર્પૂરૈઃ કુસુમૈશ્ચ સુગન્ધિભિઃ ।
મન્દારકરજાશોકચમ્પકૈઃ કરવીરકૈઃ

માલતીબ્રહ્મકાપુષ્પૈસ્તથા બિલ્વદલૈઃ શુભૈઃ ।
પૂજયેજ્જગતાં ધાત્રીં ધૂપૈર્દીપૈર્વિધાનતઃ

ફલૈર્નાનાવિધૈરર્ઘ્યં પ્રદાતવ્યં ચ તત્ર વૈ ।
નારિકેલૈર્માતુલુઙ્ગૈર્દાડિમીકદલીફલૈઃ

નારઙ્ગૈઃ પનસૈશ્ચૈવ તથા પૂર્ણફલૈઃ શુભૈઃ ।
અન્નદાનં પ્રકર્તવ્યં ભક્તિપૂર્વં નરાધિપ

માંસાશનં યે કુર્વન્તિ તૈઃ કાર્યં પશુહિંસનમ્ ।
મહિષાજવરાહાણાં બલિદાનં વિશિષ્યતે

દેવ્યગ્રે નિહતા યાન્તિ પશવઃ સ્વર્ગમવ્યયમ્ ।
ન હિંસા પશુજા તત્ર નિઘ્નતાં તત્કૃતેઽનઘ

અહિંસા યાજ્ઞિકી પ્રોક્તા સર્વશાસ્ત્રવિનિર્ણયે ।
દેવતાર્થે વિસૃષ્ટાનાં પશૂનાં સ્વર્ગતિર્ધ્રુવા

હોમાર્થં ચૈવ કર્તવ્યં કુણ્ડં ચૈવ ત્રિકોણકમ્ ।
સ્થણ્ડિલં વા પ્રકર્તવ્યં ત્રિકોણં માનતઃ શુભમ્

ત્રિકાલં પૂજનં નિત્યં નાનાદ્રવ્યૈર્મનોહરૈઃ ।
ગીતવાદિત્રનૃત્યૈશ્ચ કર્તવ્યશ્ચ મહોત્સવઃ

નિત્યં ભૂમૌ ચ શયનં કુમારીણાં ચ પૂજનમ્ ।
વસ્ત્રાલઙ્કરણૈર્દિવ્યૈર્ભોજનૈશ્ચ સુધામયૈઃ

એકૈકાં પૂજયેન્નિત્યમેકવૃદ્ધ્યા તથા પુનઃ ।
દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાઽપિ પ્રત્યેકં નવકં ચ વા

વિભવસ્યાનુસારેણ કર્તવ્યં પૂજનં કિલ ।
વિત્તશાઠ્યં ન કર્તવ્યં રાજઞ્છક્તિમખે સદા

એકવર્ષા ન કર્તવ્યા કન્યા પૂજાવિધૌ નૃપ ।
પરમજ્ઞા તુ ભોગાનાં ગન્ધાદીનાં ચ બાલિકા

કુમારિકા તુ સા પ્રોક્તા દ્વિવર્ષા યા ભવેદિહ ।
ત્રિમૂર્તિશ્ચ ત્રિવર્ષા ચ કલ્યાણી ચતુરબ્દિકા

રોહિણી પઞ્ચવર્ષા ચ ષડ્‌વર્ષા કાલિકા સ્મૃતા ।
ચણ્ડિકા સપ્તવર્ષા સ્યાદષ્ટવર્ષા ચ શામ્ભવી

નવવર્ષા ભવેદ્‌દુર્ગા સુભદ્રા દશવાર્ષિકી ।
અત ઊર્ધ્વં ન કર્તવ્યા સર્વકાર્યવિગર્હિતા

એભિશ્ચ નામભિઃ પૂજા કર્તવ્યા વિધિસંયુતા ।
તાસાં ફલાનિ વક્ષ્યામિ નવાનાં પૂજને સદા

કુમારી પૂજિતા કુર્યાદ્‌દુઃખદારિદ્રયનાશનમ્ ।
શત્રુક્ષયં ધનાયુષ્યં બલવૃદ્ધિં કરોતિ વૈ

ત્રિમૂર્તિપૂજનાદાયુસ્ત્રિવર્ગસ્ય ફલં ભવેત્ ।
ધનધાન્યાગમશ્ચૈવ પુત્રપૌત્રાદિવૃદ્ધયઃ

વિદ્યાર્થી વિજયાર્થી ચ રાજ્યાર્થી યશ્ચ પાર્થિવઃ ।
સુખાર્થી પૂજયેન્નિત્યં કલ્યાણીં સર્વકામદામ્

કાલિકાં શત્રુનાશાર્થં પૂજયેદ્‌ભક્તિપૂર્વકમ્ ।
ઐશ્વર્યધનકામશ્ચ ચણ્ડિકાં પરિપૂજયેત્

પૂજયેચ્છામ્ભવીં નિત્યં નૃપસંમોહનાય ચ ।
દુઃખદારિદ્ર્યનાશાય સઙ્ગ્રામે વિજયાય ચ

ક્રૂરશત્રુવિનાશાર્થં તથોગ્રકર્મસાધને ।
દુર્ગાઞ્ચ પૂજયેદ્‌ભક્ત્યા પરલોકસુખાય ચ

વાઞ્છિતાર્થસ્ય સિદ્ધ્યર્થં સુભદ્રાં પૂજયેત્સદા ।
રોહિણીં રોગનાશાય પૂજયેદ્વિધિવન્નરઃ

શ્રીરસ્ત્વિતિ ચ મન્ત્રેણ પૂજયેદ્‌ભક્તિતત્પરઃ ।
શ્રીયુક્તમન્ત્રૈરથવા બીજમન્ત્રૈરથાપિ વા

કુમારસ્ય ચ તત્ત્વાનિ યા સૃજત્યપિ લીલયા ।
કાદીનપિ ચ દેવાંસ્તાં કુમારીં પૂજયામ્યહમ્

સત્ત્વાદિભિસ્ત્રિમૂર્તિર્યા તૈર્હિ નાનાસ્વરૂપિણી ।
ત્રિકાલવ્યાપિની શક્તિસ્ત્રિમૂર્તિં પૂજયામ્યહમ્

કલ્યાણકારિણી નિત્યં ભક્તાનાં પૂજિતાઽનિશમ્ ।
પૂજયામિ ચ તાં ભક્ત્યા કલ્યાણીં સર્વકામદામ્

રોહયન્તી ચ બીજાનિ પ્રાગ્જન્મસઞ્ચિતાનિ વૈ ।
યા દેવી સર્વભૂતાનાં રોહિણીં પૂજયામ્યહમ્

કાલી કાલયતે સર્વં બ્રહ્માણ્ડં સચરાચરમ્ ।
કલ્પાન્તસમયે યા તાં કાલિકાં પૂજયામ્યહમ્

તાં ચણ્ડપાપહરણીં ચણ્ડિકાં પૂજયામ્યહમ્

અકારણાત્સમુત્પત્તિર્યન્મયૈઃ પરિકીર્તિતા ।
યસ્યાસ્તાં સુખદાં દેવીં શામ્ભવીં પૂજયામ્યહમ્

દુર્ગાત્ત્રાયતિ ભક્તં યા સદા દુર્ગાતિનાશિની ।
દુર્જ્ઞેયા સર્વદેવાનાં તાં દુર્ગાં પૂજયામ્યહમ્

સુભદ્રાણિ ચ ભક્તાનાં કુરુતે પૂજિતા સદા ।
અભદ્રનાશિનીં દેવીં સુભદ્રાં પૂજયામ્યહમ્

એભિર્મન્ત્રૈઃ પૂજનીયાઃ કન્યકાઃ સર્વદા બુધૈઃ ।
વસ્ત્રાલઙ્કરણૈર્માલ્યૈર્ગન્ધૈરુચ્ચાવચૈરપિ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે કુમારીપૂજાવર્ણનં નામ ષડ્‌વિંશોઽધ્યાયઃ