દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.22

સુદર્શનશશિકલયોર્વિવાહવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
શ્રુત્વા સુતાવાક્યમનિન્દિતાત્મા
નૃપાંશ્ચ ગત્વા નૃપતિર્જગાદ ।
વ્રજન્તુ કામં શિવિરાણિ ભૂપાઃ
શ્‍વો વા વિવાહં કિલ સંવિધાસ્યે

ભક્ષ્યાણિ પેયાનિ મયાઽર્પિતાનિ
ગૃહ્ણન્તુ સર્વે મયિ સુપ્રસન્નાઃ ।
શ્‍વો ભાવિ કાર્યં કિલ મણ્ડપેઽત્ર
સમેત્ય સર્વૈરિહ સંવિધેયમ્

નાયાતિ પુત્રી કિલ મણ્ડપેઽદ્ય
કરોમિ કિં ભૂપતયોઽત્ર કામમ્ ।
પ્રાતઃ સમાશ્વાસ્ય સુતાં નયિષ્યે
ગચ્છન્તુ તસ્માચ્છિવિરાણિ ભૂપાઃ

ન વિગ્રહો બુદ્ધિમતાં નિજાશ્રિતે
કૃપા વિધેયા સતતં હ્યપત્યે ।
વિધાય તાં પ્રાતારિહાનયિષ્યે
સુતાં તુ ગચ્છન્તુ નૃપા યથેષ્ટમ્

ઇચ્છાપણં વા પરિચિન્ત્ય ચિત્તે
પ્રાતઃ કરિષ્યામ્યથ સંવિવાહમ્ ।
સર્વૈઃ સમેત્યાત્ર નૃપૈઃ સમેતૈઃ
સ્વયંવરઃ સર્વમતેન કાર્યઃ

શ્રુત્વા નૃપાસ્તેઽવિતથં વિદિત્વા
વચો યયુઃ સ્વાનિ નિકેતનાનિ ।
વિધાય પાર્શ્વે નગરસ્ય રક્ષાં
ચક્રુઃ ક્રિયા મધ્યદિનોદિતાશ્ચ

સુબાહુરપ્યાર્યજનૈઃ સમેત-
શ્ચકાર કાર્યાણિ વિવાહકાલે ।
પુત્રીં સમાહૂય ગૃહે સુગુપ્તે
પુરોહિતૈર્વેદવિદાં વરિષ્ઠૈઃ

સ્નાનાદિકં કર્મ વરસ્ય કૃત્વા
વિવાહભૂષાકરણં તથૈવ ।
આનાય્ય વેદીરચિતે ગૃહે વૈ
તસ્યાર્હણાં ભૂમિપતિશ્ચકાર

સવિષ્ટરં ચાચમનીયમર્ઘ્યં
વસ્ત્રદ્વયં ગામથ કુણ્ડલે દ્વે ।
સમર્પ્ય તસ્મૈ વિધિવન્નરેન્દ્ર
ઐચ્છત્સુતાદાનમહીનસત્ત્વઃ

સોઽપ્યગ્રહીત્સર્વમદીનચેતાઃ
શશામ ચિન્તાઽથ મનોરમાયાઃ ।
કન્યાં સુકેશીં નિધિકન્યકાસમાં
મેને તદાઽઽત્માનમનુત્તમઞ્ચ

સુપૂજિતં ભૂષણવસ્ત્રદાનૈ-
ર્વરોત્તમં તં સચિવાસ્તદાનીમ્ ।
નિન્યુશ્ચ તે કૌતુકમણ્ડપાન્ત-
ર્મુદાન્વિતા વીતભયાશ્ચ સર્વે

સમાપ્તભૂષાં વિધિવદ્વિધિજ્ઞાઃ
સ્ત્રિયશ્ચ તાં રાજસુતાં સુયાને ।
આરોપ્ય નિન્યુર્વરસન્નિધાનણ્
ચતુષ્કયુક્તે કિલ મણ્ડપે વૈ

અગ્નિં સમાધાય પુરોહિતઃ સ
હુત્વા યથાવચ્ચ તદન્તરાલે ।
આહ્વાયયત્તૌ કૃતકૌતુકૌ તુ
વધૂવરૌ પ્રેમયુતૌ નિકામમ્

લાજાવિસર્ગં વિધિવદ્વિધાય
કૃત્વા હુતાશસ્ય પ્રદક્ષિણાઞ્ચ ।
તૌ ચક્રતુસ્તત્ર યથોચિત્તં તત્
સર્વં વિધાનં કુલગોત્રજાતમ્

શતદ્વયં ચાશ્ચયુજાં રથાનાં
સુભૂષિતં ચાપિ શરૌઘસંયુતમ્ ।
દદૌ નૃપેન્દ્રસ્તુ સુદર્શનાય
સુપૂજિતં પારિબર્હં વિવાહે

મદોત્કટાન્હેમવિભૂષિતાંશ્ચ
ગજાન્ગિરેઃ શૃઙ્ગસમાનદેહાન્ ।
શતં સપાદં નૃપસૂનવેઽસૌ
દદાવથ પ્રેમયુતો નૃપેન્દ્રઃ

દાસીશતં કાઞ્ચનભૂષિતં ચ
કરેણુકાનાં ચ શતં સુચારુ ।
સમર્પયામાસ વરાય રાજા
વિવાહકાલે મુદિતોઽનુવેલમ્

અદાત્પુનર્દાસસહસ્રમેકં
સર્વાયુધૈઃ સમ્ભૃતભૂષિતઞ્ચ ।
રત્‍નાનિ વાસાંસિ યથોચિતાનિ
દિવ્યાનિ ચિત્રાણિ તથાવિકાનિ

દદૌ પુનર્વાસગૃહાણિ તસ્મૈ
રમ્યાણિ દીર્ઘાણિ વિચિત્રિતાનિ ।
સિન્ધૂદ્‌ભવાનાં તુરગોત્તમાના-
મદાત્સહસ્રદ્વિતયં સુરમ્યમ્

ક્રમેલકાનાઞ્ચ શતત્રયં વૈ
પ્રત્યાદિશદ્‌ભારભૃતાં સુચારુ ।
શતદ્વયં વૈ શકટોત્તમાનાં
તસ્મૈ દદૌ ધાન્યરસૈઃ પ્રપૂરિતમ્

મનોરમાં રાજસુતાં પ્રણમ્ય
જગાદ વાક્યં વિહિતાઞ્જલિઃ પુરઃ ।
દાસોઽસ્મિ તે રાજસુતે વરિષ્ઠે
તદ્‍બ્રૂહિ યત્સ્યાત્તુ મનોગતં તે

તં ચારુવાક્યં નિજગાદ સાપિ
સ્વસ્ત્યસ્તુ તે ભૂપ કુલસ્ય વૃદ્ધિઃ ।
સમ્માનિતાઽહં મમ સૂનવે ત્વયા
દત્તા યતો રત્‍નવરા સ્વકન્યા

ન બન્દિપુત્રી નૃપ માગધી વા
સ્તૌ‍મીહ કિં ત્વાં સ્વજનં મહત્તરમ્ ।
સુમેરુતુલ્યસ્તુ કૃતઃ સુતોઽદ્ય મે
સમ્બન્ધિના ભૂપતિનોત્તમેન

અહોઽતિચિત્રં નૃપતેશ્ચરિત્રં
પરં પવિત્રં તવ કિં વદામિ ।
યદ્‌ભ્રષ્ટરાજ્યાય સુતાય મેઽદ્ય
દત્તા ત્વયા પૂજ્યસુતા વરિષ્ઠા

વનાધિવાસાય કિલાધનાય
પિત્રા વિહીનાય વિસૈન્યકાય ।
સર્વાનિમાન્ભૂમિપતીન્વિહાય
ફલાશનાયાર્થવિવર્જિતાય

સમાનવિત્તેઽથ કુલે બલે ચ
દદાતિ પુત્રીં નૃપતિશ્ચ ભૂયઃ ।
ન કોઽપિ મે ભૂપસુતેઽર્થહીને
ગુણાન્વિતાં રૂપવતીઞ્ચ દદ્યાત્

વૈરં તુ સર્વૈઃ સહ સંવિધાય
નૃપૈર્વરિષ્ઠૈર્બલસંયુતૈશ્ચ ।
સુદર્શનાયાથ સુતાઽર્પિતા મે
કિં વર્ણયે ધૈર્યમિદં ત્વદીયમ્

નિશમ્ય વાક્યાનિ નૃપઃ પ્રહૃષ્ટઃ
કૃતાઞ્જલિર્વાક્યમુવાચ ભૂયઃ ।
ગૃહાણ રાજ્યં મમ સુપ્રસિદ્ધં
ભવામિ સેનાપતિરદ્ય ચાહમ્

નોચેત્તદર્ધં પ્રતિગૃહ્ય ચાત્ર
સુતાન્વિતો રાજ્યફલાનિ ભુઙ્ક્ષ્વ ।
વિહાય વારાણસિકાનિવાસં
વને પુરે વાસમતો ન મેઽસ્તિ

નૃપાસ્તુ સન્ત્યેવ રુષાન્વિતા વૈ
ગત્વા કરિષ્યે પ્રથમં તુ સાન્ત્વનમ્ ।
તતઃ પરં દ્વાવપરાવુપાયૌ
નોચેત્તતો યુદ્ધમહં કરિષ્યે

જયાજયો દૈવવશો તથાપિ
ધર્મે જયો નૈવ કૃતેઽપ્યધર્મે ।
તેષાં કિલાધર્મવતાં નૃપાણાં
કથં ભવિષ્યત્યનુચિન્તિતં વૈ

આકર્ણ્ય તદ્‌ભાષિતમર્થવચ્ચ
જગાદ વાક્યં હિતકારકં તમ્ ।
મનોરમા માનમવાપ્ય તસ્માત્
સર્વાત્મના મોદયુતા પ્રસન્ના

રાજઞ્છિવં તેઽસ્તુ કુરુષ્વ રાજ્યં
ત્યક્ત્વા ભયં ત્વં સ્વસુતૈઃ સમેતઃ ।
સુતોઽપિ મે નૂનમવાપ્ય રાજ્યં
સાકેતપુર્યાં પ્રચરિષ્યતીહ

વિસર્જયાસ્માન્નિજસદ્મ ગન્તું
શિવં ભવાની તવ સંવિધાસ્યતિ ।
ન કાઽપિ ચિન્તા મમ ભૂપ વર્તતે
સઞ્ચિન્તયન્ત્યા પરમામ્બિકાં વૈ

દોષા ગતા વિવિધવાક્યપદૈ રસાલૈ-
રન્યોન્યભાષણપદૈરમૃતોપમૈશ્ચ ।
પ્રાતર્નૃપાઃ સમધિગમ્ય કૃતં વિવાહં
રોષાન્વિતા નગરબાહ્યગતાસ્તથોચુઃ

અદ્યૈવ તં નૃપકલઙ્કધરઞ્ચ હત્વા
બાલં તથૈવ કિલ તં ન વિવાહયોગ્યમ્ ।
ગૃહ્ણીમ તાં શશિકલાં નૃપતેશ્ચ લક્ષ્મીં
લજ્જામવાપ્ય નિજસદ્મ કથં વ્રજેમ

શૃણ્વન્તુ તૂર્યનિનદાન્કિલ વાદ્યમાના-
ઞ્છઙ્ખસ્વનાનભિભવન્તિ મૃદઙ્ગશબ્દાઃ ।
ગીતધ્વનિં ચ વિવિધં નિગમસ્વનઞ્ચ
મન્યામહે નૃપતિના‍ઽત્ર કૃતો વિવાહઃ

અસ્માન્પ્રતાર્ય વચનૈર્વિધિવચ્ચકાર
વૈવાહિકેન વિધિના કરપીડનં વૈ ।
કર્તવ્યમદ્ય કિમહો પ્રવિચિન્તયન્તુ
ભૂપાઃ પરસ્પરમતિં ચ સમર્થયન્તુ

એવં વદત્સુ નૃપતિષ્વથ કન્યાકાયાઃ
કૃત્વા વિવાહવિધિમપ્રતિમપ્રભાવઃ ।
ભૂપાન્નિમન્ત્રયિતુમાશુ જગામ રાજા
કાશીપતિઃ સ્વસુહૃદૈઃ પ્રથિતપ્રભાવૈઃ

આગચ્છન્તં ચ તં દૃષ્ટ્વા નૃપાઃ કાશીપતિં તદા ।
નોચુઃ કિઞ્ચિદપિ ક્રોધાન્મૌનમાધાય સંસ્થિતાઃ

સ ગત્વા પ્રણિપત્યાહ કૃતાઞ્જલિરભાષત ।
આગન્તવ્યં નૃપૈઃ સર્વૈર્ભોજનાર્થં ગૃહે મમ

કન્યયાઽસૌ વૃતો ભૂપઃ કિં કરોમિ હિતાહિતમ્ ।
ભવદ્‌ભિસ્તુ શુભઃ કાર્યો મહાન્તો હિ દયાલવઃ

તન્નિશમ્ય વચસ્તસ્ય નૃપાઃ ક્રોધપરિપ્લુતાઃ ।
પ્રત્યૂચુર્ભુક્તમસ્માભિઃ સ્વગૃહં નૃપતે વ્રજ

કુરુ કાર્યાણ્યશેષાણિ યથેષ્ટં સુકૃતં કૃતમ્ ।
નૃપાઃ સર્વે પ્રયાન્ત્વદ્ય સ્વાનિ સ્વાનિ ગૃહાણિ વૈ

સુબાહુરપિ તચ્છ્રુત્વા જગામ શઙ્‌કિતો ગૃહમ્ ।
કિં કરિષ્યન્તિ સંવિગ્નાઃ ક્રોધયુક્તા નૃપોત્તમાઃ

ગતે તસ્મિન્મહીપાલાશ્ચક્રુશ્ચ સમયં પુનઃ ।
રુદ્‌ધ્વા માર્ગં ગ્રહીષ્યામઃ કન્યાં હત્વા સુદર્શનમ્

કેચનોચુઃ કિમસ્માકં હન્ત તેન નૃપેણ વૈ ।
દૃષ્ટ્વા તુ કૌતુકં સર્વં ગમિષ્યામો યથાગતમ્

ઇત્યુક્ત્વા તે નૃપાઃ સર્વે માર્ગમાક્રમ્ય સંસ્થિતાઃ ।
ચકારોત્તરકાર્યાણિ સુબાહુઃ સ્વગૃહં ગતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયસ્કન્ધે
સુદર્શનશશિકલયોર્વિવાહવર્ણનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ