દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.20

સ્વપિતરં પ્રતિ શશિકલાવાક્યમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિવાદિનિ ભૂપાલે કેરલાધિપતૌ તદા ।
પ્રત્યુવાચ મહાભાગ યુધાજિદપિ પાર્થિવઃ

નીતિરેષા મહીપાલ યદ્‌બ્રવીતિ ભવાનિહ ।
સમાજે પાર્થિવાનાં વૈ સત્યવાગ્વિજિતેન્દ્રિયઃ

યોગ્યેષુ વર્તમાનેષુ કન્યારત્‍નં કુલોદ્વહ ।
અયોગ્યોઽર્હતિ ભૂપાલ ન્યાયોઽયં તવ રોચતે

ભાગં સિંહસ્ય ગોમાયુર્ભોક્તુમર્હતિ વા કથમ્ ।
તથા સુદર્શનોઽયં વૈ કન્યારત્‍નં કિમર્હતિ

બલં વેદો હિ વિપ્રાણાં ભૂભુજાં ચાપજં બલમ્ ।
કિમન્યાય્યં મહારાજ બ્રવીમ્યહમિહાધુના

બલં શુલ્કં યથા રાજ્ઞાં વિવાહે પરિકીર્તિતમ્ ।
બલવાનેવ ગૃહ્ણાતુ નાબલસ્તુ કદાચન

તસ્માત્કન્યાપણં કૃત્વા નીતિરત્ર વિધીયતામ્ ।
અન્યથા કલહઃ કામં ભવિષ્યતિ મહીભુજામ્

એવં વિવાદે સંવૃત્તે રાજ્ઞાં તત્ર પરસ્પરમ્ ।
આહૂતસ્તુ સભામધ્યે સુબાહુર્નૃપસત્તમઃ

સમાહૂય નૃપાઃ સર્વે તમૂચુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ।
રાજન્નીતિસ્ત્વયા કાર્યા વિવાહેઽત્ર સમાહિતા

કિં તે ચિકીર્ષિતં રાજંસ્તદ્વદસ્વ સમાહિતઃ ।
પુત્ર્યાઃ પ્રદાનં કસ્મૈ તે રોચતે નૃપ ચેતસિ

સુબાહુરુવાચ
પુત્ર્યા મે મનસા કામં વૃતઃ કિલ સુદર્શનઃ ।
મયા નિવારિતોઽત્યર્થં ન સા પ્રત્યેતિ મે વચઃ

કિં કરોમિ સુતાયા મે ન વશે વર્તતે મનઃ ।
સુદર્શનસ્તથૈકાકી સમ્પ્રાપ્તોઽસ્તિ નિરાકુલઃ

વ્યાસ ઉવાચ
સમ્પન્ના ભૂભુજઃ સર્વે સમાહૂય સુદર્શનમ્ ।
ઊચુઃ સમાગતં શાન્તમેકાકિનમતન્દ્રિતાઃ

રાજપુત્ર મહાભાગ કેનાહૂતોઽસિ સુવ્રત ।
એકાકી યઃ સમાયાતઃ સમાજે ભૂભૃતામિહ

ન વૈ સૈન્યં ન સચિવા ન કોશો ન બૃહદ્‌બલમ્ ।
કિમર્થઞ્ચ સમાયાતસ્તત્ત્વં બ્રૂહિ મહામતે

યુદ્ધકામા નૃપતયો વર્તન્તેઽત્ર સમાગમે ।
કન્યાર્થં સૈન્યસમ્પન્નાઃ કિં ત્વં કર્તુમિહેચ્છસિ

ભ્રાતા તે સુબલઃ શૂરઃ સમ્પ્રાપ્તોઽસ્તિ જિઘૃક્ષયા ।
યુધાજિચ્ચ મહાબાહુઃ સાહાય્યં કર્તુમાગતઃ

ગચ્છ વા તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર યાથાતથ્યમુદાહૃતમ્ ।
ત્વયિ સૈન્યવિહીને ચ યથેષ્ટં કુરુ સુવ્રત

સુદર્શન ઉવાચ
ન બલં ન સહાયો મે ન કોશો દુર્ગસંશ્રયઃ ।
ન મિત્રાણિ ન સૌહાર્દી ન નૃપા રક્ષકા મમ

અત્ર સ્વયંવરં શ્રુત્વા દ્રષ્ટુકામ ઇહાગતઃ ।
સ્વપ્ને દેવ્યા પ્રેરિતોઽસ્મિ ભગવત્યા ન સંશયઃ

નાન્યચ્ચિકીર્ષિતં મેઽદ્ય મામાહ જગદીશ્‍વરી ।
તયા યદ્વિહિતં તચ્ચ ભવિતાઽદ્ય ન સંશયઃ

ન શત્રુરસ્તિ સંસારે કોઽપ્યત્ર જગતીશ્‍વરાઃ ।
સર્વત્ર પશ્યતો મેઽદ્ય ભવાનીં જગદમ્બિકામ્

યઃ કરિષ્યતિ શત્રુત્વં મયા સહ નૃપાત્મજાઃ ।
શાસ્તા તસ્ય મહાવિદ્યા નાહં જાનામિ શત્રુતામ્

યદ્‌ભાવિ તદ્વૈ ભવિતા નાન્યથા નૃપસત્તમાઃ ।
કા ચિન્તા હ્યત્ર કર્તવ્યા દૈવાધીનોઽસ્મિ સર્વથા

દેવભૂતમનુષ્યેષુ સર્વભૂતેષુ સર્વદા ।
સર્વેષાં તત્કૃતા ભક્તિર્નાન્યથા નૃપસત્તમાઃ

સા યં ચિકીર્ષતે ભૂપં તં કરોતિ નૃપાધિપાઃ ।
નિર્ધનં વા નરં કામં કા ચિન્તા વૈ તદા મમ

તામૃતે પરમાં શક્તિં બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ ।
ન શક્તાઃ સ્પન્દિતું દેવાઃ કા ચિન્તા મે તદા નૃપાઃ

અશક્તો વા સશક્તો વા યાદૃશસ્તાદૃશસ્ત્વહમ્ ।
તદાજ્ઞયા નૃપાદ્યૈવ સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મિ સ્વયંવરે

સા યદિચ્છતિ તત્કુર્યાન્મમ કિં ચિન્તનેન વૈ ।
નાત્ર શંકા પ્રકર્તવ્યા સત્યમેતદ્‌બ્રવીમ્યહમ્

જયે પરાજયે લજ્જા ન મેઽત્રાણ્વપિ પાર્થિવાઃ ।
ભગવત્યાસ્તુ લજ્જાસ્તિ તદધીનોઽસ્મિ સર્વથા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય તદાકર્ણ્ય વચનં રાજસત્તમાઃ ।
ઊચુઃ પરસ્પરં પ્રેક્ષ્ય નિશ્‍ચયજ્ઞા નરાધિપાઃ

સત્યમુક્તં ત્વયા સાધો ન મિથ્યા કર્હિચિદ્‌ભવેત્ ।
તથાપ્યુજ્જયનીનાથસ્ત્વાં હન્તું પરિકાઙ્ક્ષતિ

ત્વત્કૃતે ન દયાદિષ્ટા ત્વાં બ્રવીમો મહામતે ।
યદ્યુક્તં તત્ત્વયા કાર્યં વિચાર્ય મનસાઽનઘ

સુદર્શન ઉવાચ
સત્યમુક્તં ભવદ્‌ભિશ્‍ચ કૃપાવદ્‌ભિઃ સુહૃજ્જનૈઃ ।
કિં બ્રવીમિ પુનર્વાક્યમુક્ત્વા નૃપતિસત્તમાઃ

ન મૃત્યુઃ કેનચિદ્‌ભાવ્યઃ કસ્યચિદ્વા કદાચન ।
દૈવાધીનમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

સ્વવશોઽયં ન જીવો‍ઽસ્તિ સ્વકર્મવશગઃ સદા ।
તત્કર્મ ત્રિવિધં પ્રોક્તં વિદ્વદ્‌ભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

સઞ્ચિતં વર્તમાનઞ્ચ પ્રારબ્ધઞ્ચ તૃતીયકમ્ ।
કાલકર્મસ્વભાવૈશ્‍ચ તતં સર્વમિદં જગત્

ન દેવો માનુષં હન્તું શક્તઃ કાલાગમં વિના ।
હતં નિમિત્તમાત્રેણ હન્તિ કાલઃ સનાતનઃ

યથા પિતા મે નિહતઃ સિંહેનામિત્રકર્ષણઃ ।
તથા માતામહોઽપ્યેવં યુદ્ધે યુધાજિતા હતઃ

યત્‍નકોટિં પ્રકુર્વાણો હન્યતે દૈવયોગતઃ ।
જીવેદ્વર્ષસહસ્રાણિ રક્ષણેન વિના નરઃ

નાહં બિભેમિ ધર્મિષ્ઠાઃ કદાચિચ્ચ યુધાજિતઃ ।
દૈવમેવ પરં મત્વા સુસ્થિતોઽસ્મિ સદા નૃપાઃ

સ્મરણં સતતં નિત્યં ભગવત્યાઃ કરોમ્યહમ્ ।
વિશ્‍વસ્ય જનની દેવી કલ્યાણં સા કરિષ્યતિ

પૂર્વાર્જિતં હિ ભોક્તવ્યં શુભં વાપ્યશુભં તથા ।
સ્વકૃતસ્ય ચ ભોગેન કીદૃક્શોકો વિજાનતામ્

સ્વકર્મફલયોગેન પ્રાપ્ય દુઃખમચેતનઃ ।
નિમિત્તકારણે વૈરં કરોત્યલ્પમતિઃ કિલ

ન તથાઽહં વિજાનામિ વૈરં શોકં ભયં તથા ।
નિઃશઙ્કમિહ સમ્પ્રાપ્તઃ સમાજે ભૂભૃતામિહ

એકાકી દ્રષ્ટુકામોઽહં સ્વયંવરમનુત્તમમ્ ।
ભવિષ્યતિ ચ યદ્‌ભાવ્યં પ્રાપ્તોઽસ્મિ ચણ્ડિકાજ્ઞયા

ભગવત્યાઃ પ્રમાણં મે નાન્યં જાનામિ સંયતઃ ।
તત્કૃતઞ્ચ સુખં દુઃખં ભવિષ્યતિ ચ નાન્યથા

યુધાજિત્સુખમાપ્નોતુ ન મે વૈરં નૃપોત્તમાઃ ।
યઃ કરિષ્યતિ મે વૈરં સ પ્રાપ્સ્યતિ ફલં તથા

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તાસ્તે તથા તેન સન્તુષ્ટા ભૂભુજઃ સ્થિતાઃ ।
સોઽપિ સ્વમાશ્રમં પ્રાપ્ય સુસ્થિતઃ સમ્બભૂવ હ

અપરેઽહ્નિ શુભે કાલે નૃપાઃ સમ્મન્ત્રિતાઃ કિલ ।
સુબાહુના નૃપેણાથ રુચિરે વૈ સ્વમણ્ડપે

દિવ્યાસ્તરણયુક્તેષુ મઞ્ચેષુ રચિતેષુ ચ ।
ઉપવિષ્ટાશ્‍ચ રાજાનઃ શુભાલઙ્કરણૈર્યુતાઃ

દિવ્યવેષધરાઃ કામં વિમાનેષ્વમરા ઇવ ।
દીપ્યમાનાઃ સ્થિતાસ્તત્ર સ્વયંવરદિદૃક્ષયા

ઇતિ ચિન્તાપરાઃ સર્વે કદા સાપ્યાગમિષ્યતિ ।
ભાગ્યવન્તં નૃપશ્રેષ્ઠં શ્રુતપુણ્યં વરિષ્યતિ

યદા સુદર્શનં દૈવાત્સ્રજા સમ્ભૂષયેદિહ ।
વિવાદો વૈ નૃપાણાં ચ ભવિતા નાત્ર સંશયઃ

ઇત્યેવં ચિન્ત્યમાનાસ્તે ભૂપા મઞ્ચેષુ સંસ્થિતાઃ ।
વાદિત્રઘોષઃ સુમહાનુત્થિતો નૃપમણ્ડપે

અથ કાશીપતિઃ પ્રાહ સુતાં સ્નાતાં સ્વલઙ્કૃતામ્ ।
મધૂકમાલાસંયુક્તાં ક્ષૌમવાસોવિભૂષિતામ્

વિવાહોપસ્કરૈર્યુક્તાં દિવ્યાં સિન્ધુસુતોપમામ્ ।
ચિન્તાપરાં સુવસનાં સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ

ઉત્તિષ્ઠ પુત્રિ સુનસે કરે ધૃત્વા શુભાં સ્રજમ્ ।
વ્રજ મણ્ડપમધ્યેઽદ્ય સમાજં પશ્ય ભૂભુજામ્

ગુણવાન્ રૂપસમ્પન્નઃ કુલીનશ્‍ચ નૃપોત્તમઃ ।
તવ ચિત્તે વસેદ્યસ્તુ તં વૃણુષ્વ સુમધ્યમે

દેશદેશાધિપાઃ સર્વે મઞ્ચેષુ રચિતેષુ ચ ।
સંવિષ્ટાઃ પશ્ય તન્વઙ્‌ગિ વરયસ્વ યથારુચિ

વ્યાસ ઉવાચ
તં તથા ભાષમાણં વૈ પિતરં મિતભાષિણી ।
ઉવાચ વચનં બાલા લલિતં ધર્મસંયુતમ્

શશિકલોવાચ
નાહં દૃષ્ટિપથે રાજ્ઞાં ગમિષ્યામિ પિતઃ કિલ ।
કામુકાનાં નરેશાનાં ગચ્છન્ત્યન્યાશ્ચ યોષિતઃ

ધર્મશાસ્ત્રે શ્રુતં તાત મયેદં વચનં કિલ ।
એક એવ વરો નાર્યા નિરીક્ષ્યઃ સ્યાન્ન ચાપરઃ

સતીત્વં નિર્ગતં તસ્યા યા પ્રયાતિ બહૂનથ ।
સઙ્કલ્પયન્તિ તે સર્વે દૃષ્ટ્વા મે ભવતાત્ત્વિતિ

સ્વયંવરે સ્રજં ધૃત્વા યદાગચ્છતિ મણ્ડપે ।
સામાન્યા સા તદા જાતા કુલટેવાપરા વધૂઃ

વારસ્ત્રી વિપણે ગત્વા યથા વીક્ષ્ય નરાંસ્થિતાન્ ।
ગુણાગુણપરિજ્ઞાનં કરોતિ નિજમાનસે

નૈકભાવા યથા વેશ્યા વૃથા પશ્યતિ કામુકમ્ ।
તથાઽહં મણ્ડપે ગત્વા કુર્વે વારસ્ત્રિયા કૃતમ્

વૃદ્ધૈરેતૈઃ કૃતં ધર્મં ન કરિષ્યામિ સામ્પ્રતમ્ ।
પત્‍નીવ્રતં તથા કામં ચરિષ્યેઽહં ધૃતવ્રતા

સામાન્યા પ્રથમં ગત્વા કૃત્વા સઙ્કલ્પિતં બહુ ।
વૃણોતિ ચૈકં તદ્વદ્વૈ વૃણોમિ કથમદ્ય વૈ

સુદર્શનો મયા પૂર્વં વૃતઃ સર્વાત્મના પિતઃ ।
તમૃતે નાન્યથા કર્તુમિચ્છામિ નૃપસત્તમ

વિવાહવિધિના દેહિ કન્યાદાનં શુભે દિને ।
સુદર્શનાય નૃપતે યદીચ્છસિ શુભં મમ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવત મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયસ્કન્ધે
સ્વપિતરં પ્રતિ શશિકલાવાક્યં નામવિંશોધ્યાયઃ