દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.19

રાજસંવાદવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ભર્ત્રા સાઽભિહિતા બાલાં પુત્રીં કૃત્વાઙ્કસંસ્થિતામ્ ।
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં સમાશ્‍વાસ્ય શુચિસ્મિતામ્

કિં વૃથા સુદતિ ત્વં હિ વિપ્રિયં મમ ભાષસે ।
પિતા તે દુઃખમાપ્નોતિ વાક્યેનાનેન સુવ્રતે

સુદર્શનોઽતિદુર્ભાગ્યો રાજ્યભ્રષ્ટો નિરાશ્રયઃ ।
બલકોશવિહીનશ્‍ચ પરિત્યક્તસ્તુ બાન્ધવૈઃ

માત્રા સહ વનં પ્રાપ્તઃ ફલમૂલાશનઃ કૃશઃ ।
ન તે યોગ્યો વરોઽયં વૈ વનવાસી ચ દુર્ભગઃ

રાજપુત્રાઃ કૃતપ્રજ્ઞા રૂપવન્તઃ સુસમ્મતાઃ ।
તવાર્હાઃ પુત્રિ સન્ત્યન્યે રાજચિહ્નૈરલઙ્કૃતાઃ

ભ્રાતાઽસ્ય વર્તતે કાન્તઃ સ રાજ્યં કોસલેષુ વૈ ।
કરોતિ રૂપસમ્પન્નઃ સર્વલક્ષણસંયુતઃ

અન્યચ્ચ કારણં સુભ્રુ શૃણુ યચ્ચ યથા શ્રુતમ્ ।
યુધાજિત્સતતં તસ્ય વધકામોઽસ્તિ ભૂમિપઃ

દૌહિત્રઃ સ્થાપિતસ્તેન રાજ્યે કૃત્વાઽતિસઙ્ગરમ્ ।
વીરસેનં નૃપં હત્વા સમ્મન્ત્ર્ય સચિવૈઃ સહ

ભારદ્વાજાશ્રમં પ્રાપ્તં હન્તુકામઃ સુદર્શનમ્ ।
મુનિના વારિતઃ પશ્‍ચાજ્જગામ નિજમન્દિરમ્

શશિકલોવાચ
માતર્મમેપ્સિતઃ કામં વનસ્થોઽપિ નૃપાત્મજઃ ।
શર્યાતિવચનેનૈવ સુકન્યા ચ પતિવ્રતા

ચ્યવનઞ્ચ યથા પ્રાપ્ય પતિશુશ્રૂષણે રતા ।
ભર્તૃશુશ્રૂષણં સ્ત્રીણાં સ્વર્ગદં મોક્ષદં તથા

અકૈતવકૃતં નૂનં સુખદં ભવતિ સ્ત્રિયાઃ ।
ભગવત્યા સમાદિષ્ટં સ્વપ્ને વરમનુત્તમમ્

તમૃતેઽહં કથં ચાન્યં સંશ્રયામિ નૃપાત્મજમ્ ।
મચ્ચિત્તભિત્તૌ લિખિતો ભગવત્યા સુદર્શનઃ

તં વિહાય પ્રિયં કાન્તં કરિષ્યેઽહં ન ચાપરમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
પ્રત્યાદિષ્ટાઽથ વૈદર્ભી તયા બહુનિદર્શનૈઃ

ભર્તારં સર્વમાચષ્ટ પુત્ર્યોક્તં વચનં ભૃશમ્ ।
વિવાહસ્ય દિનાદર્વાગાપ્તં શ્રુતસમન્વિતમ્

દ્વિજં શશિકલા તત્ર પ્રેષયામાસ સત્વરમ્ ।
યથા ન વેદ મે તાતસ્તથા ગચ્છ સુદર્શનમ્

ભારદ્વાજાશ્રમે બ્રૂહિ મદ્વાક્યાત્તરસા વિભો ।
પિત્રા મે સમ્ભૃતઃ કામં મદર્થેન સ્વયંવરઃ

આગમિષ્યન્તિ રાજાનો બલયુક્તા હ્યનેકશઃ ।
મયા ત્વં વૈ વૃતશ્‍ચિત્તે સર્વથા પ્રીતિપૂર્વકમ્

ભગવત્યા સમાદિષ્ટઃ સ્વપ્ને મમ સુરોપમ ।
વિષમદ્મિ હુતાશે વા પ્રપતામિ પ્રદીપિતે

વરયે ત્વદૃતે નાન્યં પિતૃભ્યાં પ્રેરિતાઽપિ વા ।
મનસા કર્મણા વાચા સંવૃતસ્ત્વં મયા વરઃ

ભગવત્યાઃ પ્રસાદેન શર્માવાભ્યાં ભવિષ્યતિ ।
આગન્તવ્યં ત્વયાત્રૈવ દૈવં કૃત્વા પરં બલમ્

યદધીનં જગત્સર્વં વર્તતે સચરાચરમ્ ।
ભગવત્યા યદાદિષ્ટં ન તન્મિથ્યા ભવિષ્યતિ

યદ્વશે દેવતાઃ સર્વા વર્તન્તે શઙ્કરાદયઃ ।
વક્તવ્યોઽસૌ ત્વયા બ્રહ્મન્નેકાન્તે વૈ નૃપાત્મજઃ

યથા ભવતિ મે કાર્યં તત્કર્તવ્યં ત્વયાનઘ ।
ઇત્યુક્ત્વા દક્ષિણાં દત્ત્વા મુનિર્વ્યાપારિતસ્તયા

ગત્વા સર્વં નિવેદ્યાશુ તત્ર પ્રત્યાગતો દ્વિજઃ ।
સુદર્શનસ્તુ તજ્જ્ઞાત્વા નિશ્‍ચયં ગમને તદા

ચકાર મુનિના તેન પ્રેરિતઃ પરમાદરાત્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ગમનાયોદ્યતં પુત્રં તમુવાચ મનોરમા

વેપમાનાઽતિદુઃખાર્તા જાતત્રાસાઽશ્રુલોચના ।
કુત્ર ગચ્છસિ પુત્રાદ્ય સમાજે ભૂભૃતાં કિલ

એકાકી કૃતવૈરશ્‍ચ કિં વિચિન્ત્ય સ્વયંવરે ।
યુધાજિદ્ધન્તુકામસ્ત્વાં સમેષ્યતિ મહીપતિઃ

ન તેઽન્યોઽસ્તિ સહાયશ્‍ચ તસ્માન્મા વ્રજ પુત્રક ।
એકપુત્રાતિદીનાસ્મિ તવાધારા નિરાશ્રયા

નાર્હસિ ત્વં મહાભાગ નિરાશાં કર્તુંમદ્ય મામ્ ।
પિતા તે નિહતો યેન સોઽપિ તત્રાગતો નૃપઃ

એકાકિનં ગતં તત્ર યુધાજિત્ત્વાં હનિષ્યતિ ।
સુદર્શન ઉવાચ
ભવિતવ્યં ભવત્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

આદેશાચ્ચ જગન્માતુર્ગચ્છામ્યદ્ય સ્વયંવરે ।
મા શોકં કુરુ કલ્યાણિ ક્ષત્રિયાઽસિ વરાનને

ન બિભેમિ પ્રસાદેન ભગવત્યા નિરન્તરમ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય ગન્તુકામં સુદર્શનમ્

દૃષ્ટ્વા મનોરમા પુત્રમાશીર્ભિશ્‍ચાન્વમોદયત્ ।
અગ્રતસ્તેઽમ્બિકા પાતુ પાર્વતી પાતુ પૃષ્ઠતઃ

પાર્વતી પાર્શ્‍વયોઃ પાતુ શિવા સર્વત્ર સામ્પ્રતમ્ ।
વારાહી વિષમે માર્ગે દુર્ગા દુર્ગેષુ કર્હિચિત્ ।
કાલિકા કલહે ઘોરે પાતુ ત્વાં પરમેશ્‍વરી

મણ્ડપે તત્ર માતઙ્ગી તથા સૌ‌મ્યા સ્વયંવરે ।
ભવાની ભૂપમધ્યે તુ પાતુ ત્વાં ભવમોચની

ગિરિજા ગિરિદુર્ગેષુ ચામુણ્ડા ચત્વરેષુ ચ ।
કામગા કાનનેષ્વેવં રક્ષતુ ત્વાં સનાતની

વિવાદે વૈષ્ણવી શક્તિરવતાત્ત્વાં રઘૂદ્વહ ।
ભૈરવી ચરણે સૌ‌મ્ય શત્રૂણાં વૈ સમાગમે

સર્વદા સર્વદેશેષુ પાતુ ત્વાં ભુવનેશ્‍વરી ।
મહામાયા જગદ્ધાત્રી સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા તં તદા માતા વેપમાના ભયાકુલા ।
ઉવાચાહં ત્વયા સાર્ધમાગમિષ્યામિ સર્વથા

નિમિષાર્ધં વિના ત્વાં વૈ નાહં સ્થાતુમિહોત્સહે ।
સહૈવ નય માં વત્સ યત્ર તે ગમને મતિઃ

ઇત્યુક્ત્વા નિઃસૃતા માતા ધાત્રેયીસંયુતા તદા ।
વિપ્રૈર્દત્તાશિષઃ સર્વે નિર્યયુર્હર્ષસંયુતાઃ

વારાણસ્યાં તતઃ પ્રાપ્તો રથેનૈકેન રાઘવઃ ।
જ્ઞાતઃ સુબાહુના તત્ર પૂજિતશ્‍ચાર્હણાદિભિઃ

નિવેશાર્થં ગૃહં દત્તમન્નપાનાદિકં તથા ।
સેવકં સમનુજ્ઞાપ્ય પરિચર્યાર્થમેવ ચ

મિલિતાસ્ત્વથ રાજાનો નાનાદેશાધિપાઃ કિલ ।
યુધાજિદપિ સમ્પ્રાપ્તો દૌહિત્રેણ સમન્વિતઃ

કરૂષાધિપતિશ્‍ચૈવ તથા મદ્રેશ્‍વરો નૃપઃ ।
સિન્ધુરાજસ્તથા વીરો યોદ્ધા માહિષ્મતીપતિઃ

પાઞ્ચાલઃ પર્વતીયશ્‍ચ કામરૂપોઽતિવીર્યવાન્ ।
કાર્ણાટશ્‍ચોલદેશીયો વૈદર્ભશ્‍ચ મહાબલઃ

અક્ષૌહિણી ત્રિષષ્ટિશ્‍ચ મિલિતા સંખ્યયા તદા ।
વેષ્ટિતા નગરી સા તુ સૈન્યૈઃ સર્વત્ર સંસ્થિતૈઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સ્વયંવરદિદૃક્ષયા ।
મિલિતાસ્તત્ર રાજાનો વરવારણસંયુતાઃ

અન્યોન્યં નૃપપુત્રાસ્ત ઇત્યૂચુર્મિલિતાસ્તદા ।
સુદર્શનો નૃપસુતો હ્યાગતોઽસ્તિ નિરાકુલઃ

એકાકી રથમારુહ્ય માત્રા સહ મહામતિઃ ।
વિવાહાર્થમિહાયાતઃ કાકુત્સ્થઃ કિં નુ સામ્પ્રતમ્

એતાન્ રાજસુતાંસ્ત્યક્ત્વા સસૈન્યાન્સાયુધાનથ ।
કિમેનં રાજપુત્રી સા વરિષ્યતિ મહાભુજમ્

યુધાજિદથ રાજેશસ્તાનુવાચ મહીપતીન્ ।
અહમેનં હનિષ્યામિ કન્યાર્થે નાત્ર સંશયઃ

કેરલાધિપતિઃ પ્રાહ તં તદા નીતિસત્તમઃ ।
નાત્ર યુદ્ધં પ્રકર્તવ્યં રાજન્નિચ્છાસ્વયંવરે

બલેન હરણં નાસ્તિ નાત્ર શુલ્કસ્વયંવરઃ ।
કન્યેચ્છયાઽત્ર વરણં વિવાદઃ કીદૃશસ્ત્વિહ

અન્યાયેન ત્વયા પૂર્વમસૌ રાજ્યાત્પ્રવાસિતઃ ।
દૌહિત્રાયાર્પિતં રાજ્યં બલવન્નૃપસત્તમ

કાકુત્સ્થોઽયં મહાભાગ કોસલાધિપતેઃ સુતઃ ।
કથમેનં રાજપુત્રં હનિષ્યસિ નિરાગસમ્

લપ્સ્યસે તત્ફલં નૂનમનયસ્ય નૃપોત્તમ ।
શાસ્તાસ્તિ કશ્‍ચિદાયુષ્મઞ્જગતોઽસ્ય જગત્પતિઃ

ધર્મો જયતિ નાધર્મઃ સત્યં જયતિ નાનૃતમ્ ।
માનયં કુરુ રાજેન્દ્ર ત્યજ પાપમતિં કિલ

દૌહિત્રસ્તવ સમ્પ્રાપ્તઃ સોઽપિ રૂપસમન્વિતઃ ।
રાજ્યયુક્તસ્તથા શ્રીમાન્કથં તં ન વરિષ્યતિ

અન્યે રાજસુતાઃ કામં વર્તન્તે બલવત્તરાઃ ।
કન્યાસ્વયંવરે કન્યા સ્વીકરિષ્યતિ સામ્પ્રતમ્

વૃતે તથા વિવાદઃ કઃ પ્રવદન્તુ મહીભુજઃ ।
પરસ્પરં વિરોધોઽત્ર ન કર્તવ્યો વિજાનતા

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે રાજસંવાદવર્ણનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ