દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.17

વિશ્વામિત્રકથોત્તરં રાજપુત્રસ્ય કામબીજપ્રાપ્તિવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય મુનેસ્તત્રાવનીપતિઃ ।
મન્ત્રિવૃદ્ધં સમાહૂય પપ્રચ્છ તમતન્દ્રિતઃ

કિં કર્તવ્યં સુબુદ્ધેઽત્ર મયાઽદ્ય વદ સુવ્રત ।
બલાન્નયામિ તાં કામં સપુત્રાઞ્ચ સુભાષિણીમ્

રિપુરલ્પોઽપિ નોપેક્ષ્યઃ સર્વથા શુભમિચ્છતા ।
રાજયક્ષ્મેવ સંવૃદ્ધો મૃત્યવે પરિકલ્પયેત્

નાત્ર સૈન્યં ન યોદ્ધાસ્તિ યો મામત્ર નિવારયેત્ ।
ગૃહીત્વા હન્મિ તં તત્ર દૌહિત્રસ્ય રિપું કિલ

નિષ્કણ્ટકં ભવેદ્રાજ્યં યતામ્યદ્ય બલાદહમ્ ।
હતે સુદર્શને નૂનં નિર્ભયોઽસૌ ભવેદિતિ

પ્રધાન ઉવાચ
સાહસં ન હિ કર્તવ્યં શ્રુતં રાજન્ મુનેર્વચઃ ।
વિશ્‍વામિત્રસ્ય દૃષ્ટાન્તઃ કથિતસ્તેન મારિષ

પુરા ગાધિસુતઃ શ્રીમાન્વિશ્‍વામિત્રોઽતિવિશ્રુતઃ ।
વિચરન્સ નૃપશ્રેષ્ઠો વસિષ્ઠાશ્રમમભ્યગાત્

નમસ્કૃત્ય ચ તં રાજા વિશ્‍વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઉપવિષ્ટો નૃપશ્રેષ્ઠો મુનિના દત્તવિષ્ટરઃ

નિમન્ત્રિતો વસિષ્ઠેન ભોજનાય મહાત્મના ।
સસૈન્યશ્‍ચ સ્થિતો રાજા ગાધિપુત્રો મહાયશાઃ

નન્દિન્યાઽઽસાદિતં સર્વં ભક્ષ્યભોજ્યાદિકં ચ યત્ ।
ભુક્ત્વા રાજા સસૈન્યશ્‍ચ વાઞ્છિતં તત્ર ભોજનમ્

પ્રતાપં તઞ્ચ નન્દિન્યાઃ પરિજ્ઞાય સ પાર્થિવઃ ।
યયાચે નન્દિનીં રાજા વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્

વિશ્‍વામિત્ર ઉવાચ
મુને ધેનુસહસ્રં તે ઘટોધ્નીનાં દદામ્યહમ્ ।
નન્દિનીં દેહિ મે ધેનું પ્રાર્થયામિ પરન્તપ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
હોમધેનુરિયં રાજન્ન દદામિ કથઞ્ચન ।
સહસ્રઞ્ચાપિ ધેનૂનાં તવેદં તવ તિષ્ઠતુ

વિશ્‍વામિત્ર ઉવાચ
અયુતં વાથ લક્ષ્યં વા દદામિ મનસેપ્સિતમ્ ।
દ્દેહિ મે નન્દિનીં સાધો ગ્રહીષ્યામિ બલાદથ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
કામં ગૃહાણ નૃપતે બલાદદ્ય યથારુચિ ।
નાહં દદામિ તે રાજન્સ્વેચ્છયા નન્દિનીં ગૃહાત્

તચ્છ્રુત્વા નૃપતિર્ભૃત્યાનાદિદેશ મહાબલાન્ ।
નયધ્વં નન્દિનીં ધેનું બલદર્પસુસંસ્થિતાઃ

તે ભૃત્યા જગૃહુસ્તાં તુ હઠાદાક્રમ્ય યન્ત્રિતામ્ ।
વેપમાના મુનિં પ્રાહ સુરભિઃ સાશ્રુલોચના

મુને ત્યજસિ માં કસ્માત્કર્ષયન્તિ સુયન્ત્રિતામ્ ।
મુનિસ્તાં પ્રત્યુવાચેદં ત્યજે નાહં સુદુગ્ધદે

બલાન્નયતિ રાજાઽસૌ પૂજિતોઽદ્ય મયા શુભે ।
કિં કરોમિ ન ચેચ્છામિ ત્યક્તું ત્વાં મનસા કિલ

ઇત્યુક્તા મુનિના ધેનુઃ ક્રોધયુક્તા બભૂવ હ ।
હમ્ભારવં ચકારાશુ ક્રૂરશબ્દં સુદારુણમ્

ઉદ્‍ગતાસ્તત્ર દેહાત્તુ દૈત્યા ઘોરતરાસ્તદા ।
સાયુધાસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ બ્રુવન્તઃ કવચાવૃતાઃ

સૈન્યં સર્વં હતં તૈસ્તુ નન્દિની પ્રતિમોચિતા ।
એકાકી નિર્ગતો રાજા વિશ્‍વામિત્રોઽતિદુઃખિતઃ

હન્ત પાપોઽતિદીનાત્મા નિન્દન્ ક્ષાત્રબલં મહત્ ।
બ્રાહ્મં બલં દુરારાધ્યં મત્વા તપસિ સંસ્થિતઃ

તપ્ત્વા બહૂનિ વર્ષાણિ તપો ઘોરં મહાવને ।
ઋષિત્વં પ્રાપ ગાધેયસ્ત્યક્ત્વા ક્ષાત્રં વિધિં પુનઃ

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર મા કૃથા વૈરમદ્‌ભુતમ્ ।
કુલનાશકરં નૂનં તાપસૈઃ સહ સંયુગમ્

મુનિવર્યં વ્રજાદ્ય ત્વં સમાશ્‍વાસ્ય તપોનિધિમ્ ।
સુદર્શનોઽપિ રાજેન્દ્ર તિષ્ઠત્વત્ર યથાસુખમ્

બાલોઽયં નિર્ધનઃ કિં તે કરિષ્યતિ નૃપાહિતમ્ ।
વૃથા તે વૈરભાવોઽયમનાથે દુર્બલે શિશૌ

દયા સર્વત્ર કર્તવ્યા દૈવાધીનમિદં જગત્ ।
ઈર્ષ્યયા કિં નૃપશ્રેષ્ઠ યદ્‌ભાવ્યં તદ્‌ભવિષ્યતિ

વજ્રં તૃણાયતે રાજન્ દૈવયોગાન્ન સંશયઃ ।
તૃણં વજ્રાયતે ક્વાપિ સમયે દૈવયોગતઃ

શશકો હન્તિ શાર્દૂલં મશકો વૈ તથા ગજમ્ ।
સાહસં મુઞ્ચ મેધાવિન્ કુરુ મે વચનં હિતમ્

વ્યાસ ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય યુધાજિન્નૃપસત્તમઃ ।
પ્રણમ્ય તં મુનિં મૂર્ઘ્ના જગામ સ્વપુરં નૃપઃ

મનોરમાઽપિ સ્વસ્થાઽભૂદાશ્રમે તત્ર સંસ્થિતા ।
પાલયામાસ પુત્રં તં સુદર્શનમૃતવ્રતમ્

દિને દિને કુમારોઽસૌ જગામોપચયં તતઃ ।
મુનિબાલગતઃ ક્રીડન્નિર્ભયઃ સર્વતઃ શુભઃ

એકસ્મિન્સમયે તત્ર વિદલ્લં સમુપાગતમ્ ।
ક્લીબેતિ મુનિપુત્રસ્તમામન્ત્રયત્તદન્તિકે

સુદર્શનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા દધારૈકાક્ષરં સ્ફુટમ્ ।
અનુસ્વારયુતં તચ્ચ પ્રોવાચાપિ પુનઃ પુનઃ

બીજં વૈ કામરાજાખ્યં ગૃહીતં મનસા તદા ।
જજાપ બાલકોઽત્યર્થં ધૃત્વા ચેતસિ સાદરમ્

ભાવિયોગાન્મહારાજ કામરાજાખ્યમદ્‌ભુતમ્ ।
સ્વભાવેનૈવ તેનેત્થં ગૃહીતં બાલકેન વૈ

તદાઽસૌ પઞ્ચમે વર્ષે પ્રાપ્ય મન્ત્રમનુત્તમમ્ ।
ઋષિચ્છન્દોવિહીનઞ્ચ ધ્યાનન્યાસવિવર્જિતમ્

પ્રજપન્મનસા નિત્યં ક્રીડત્યપિ સ્વપિત્યપિ ।
વિસસ્માર ન તં મન્ત્રં જ્ઞાત્વા સારમિતિ સ્વયમ્

વર્ષે ચૈકાદશે પ્રાપ્તે કુમારોઽસૌ નૃપાત્મજઃ ।
મુનિના ચોપનીતોઽથ વેદમધ્યાપિતસ્તથા

ધનુર્વેદં તથા સાઙ્ગં નીતિશાસ્ત્રં વિધાનતઃ ।
અભ્યસ્તાઃ સકલા વિદ્યાસ્તેન મન્ત્રબલાદિના

કદાચિત્સોઽપિ પ્રત્યક્ષં દેવીરૂપં દદર્શ હ ।
રક્તામ્બરં રક્તવર્ણં રક્તસર્વાઙ્ગભૂષણમ્

ગરુડે વાહને સંસ્થાં વૈષ્ણવીં શક્તિમદ્‌ભુતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નવદનઃ સ બભૂવ નૃપાત્મજઃ

વને તસ્મિંસ્થિતઃ સોઽથ સર્વવિદ્યાર્થતત્ત્વવિત્ ।
માતરં સેવમાનસ્તુ વિજહાર નદીતટે

શરાસનઞ્ચ સમ્પ્રાપ્તં વિશિખાશ્‍ચ શિલાશિતાઃ ।
તૂણીરકવચં તસ્મૈ દત્તં ચામ્બિકયા વને

એતસ્મિન્સમયે પુત્રી કાશિરાજસ્ય સુપ્રિયા ।
નામ્ના શશિકલા દિવ્યા સર્વલક્ષણસંયુતા

શુશ્રાવ નૃપપુત્રં તં વનસ્થઞ્ચ સુદર્શનમ્ ।
સર્વલક્ષણસમ્પન્નં શૂરં કામમિવાપરમ્

બન્દીજનમુખાચ્છ્રુત્વા રાજપુત્રં સુસઙ્ગતમ્ ।
ચકમે મનસા તં વૈ વરં વરયિતું ધિયા

સ્વપ્ને તસ્યાઃ સમાગમ્ય જગદમ્બા નિશાન્તરે ।
ઉવાચ વચનં ચેદં સમાશ્‍વાસ્ય સુસંસ્થિતા

વરં વરય સુશ્રોણિ મમ ભક્તઃ સુદર્શનઃ ।
સર્વકામપ્રદસ્તેઽસ્તુ વચનાન્મમ ભામિનિ

એવં શશિકલા દૃષ્ટા સ્વપ્ને રૂપં મનોહરમ્ ।
અમ્બાયા વચનં સ્મૃત્વા જહર્ષ ભૃશભામિની

ઉત્થિતા સા મુદા યુક્તા પૃષ્ટા માત્રા પુનઃ પુનઃ ।
પ્રમોદે કારણં બાલા નોવાચાતિત્રપાન્વિતા

જહાસ મુદમાપન્ના સ્મૃત્વા સ્વપ્નં મુહુર્મુહુઃ ।
સખીં પ્રાહ તદાન્યાં વૈ સ્વપ્નવૃત્તં સવિસ્તરમ્

કદાચિત્સા વિહારાર્થમવાપોપવનં શુભમ્ ।
સખીયુક્તા વિશાલાક્ષી ચમ્પકૈરુપશોભિતમ્

પુષ્પાણિ ચિન્વતી બાલા ચમ્પકાધઃસ્થિતાબલા ।
અપશ્યદ્‍બ્રાહ્મણં માર્ગે આગચ્છન્તં ત્વરાન્વિતમ્

તં પ્રણમ્ય દ્વિજં શ્યામા બભાષે મધુરં વચઃ ।
કુતો દેશાન્મહાભાગ કૃતમાગમનં ત્વયા

દ્વિજ ઉવાચ
ભારદ્વાજાશ્રમાદ્‌બાલે નૂનમાગમનં મમ ।
જાતં વૈ કાર્યયોગેન કિં પૃચ્છસિ વદસ્વ મે

શશિકલોવાચ
તત્રાશ્રમે મહાભાગ વર્ણનીયં કિમસ્તિ વૈ ।
લોકાતિગં વિશેષેણ પ્રેક્ષણીયતમં કિલ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ધ્રુવસન્ધિસુતઃ શ્રીમાનાસ્તે સુદર્શનો નૃપઃ ।
યથાર્થનામા સુશ્રોણિ વર્તતે પુરુષોત્તમઃ

તસ્ય લોચનમત્યન્તં નિષ્ફલં પ્રતિભાતિ મે ।
યેન દૃષ્ટો ન વામોરુ કુમારસ્તુ સુદર્શનઃ

એકત્ર નિહિતા ધાત્રા ગુણાઃ સર્વે સિસૃક્ષુણા ।
ગુણાનામાકરં દ્રષ્ટું મન્યે તેનૈવ કૌતુકાત્

તવ યોગ્યઃ કુમારોઽસૌ ભર્તા ભવિતુમર્હતિ ।
યોગોઽયં વિહિતોઽપ્યાસીન્મણિકાઞ્ચનયોરિવ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયસ્કન્ધે
વિશ્વામિત્રકથોત્તરં રાજપુત્રસ્ય કામબીજપ્રાપ્તિવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ