દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.15

મનોરમયા ભારદ્વાજાશ્રમં પ્રતિ ગમનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
સંયુગે ચ સતિ તત્ર ભૂપયોરાહવાય સમુપાત્તશસ્ત્રયોઃ ।
ક્રોધલોભવશયોઃ સમં તતઃ સમ્બભૂવ તુમુલસ્તુ વિમર્દઃ

સંસ્થિતઃ સ સમરે ધૃતચાપઃ પાર્થિવઃ પૃથુલબાહુયુધાજિત્ ।
સંયુતઃ સ્વબલવાહનાદિકૈરાહવાય કૃતનિશ્‍ચયો નૃપઃ

વીરસેન ઇહ સૈન્યસંયુતઃ ક્ષાત્રધર્મમનુસૃત્ય સઙ્ગરે ।
પુત્રિકાત્મજહિતાય પાર્થિવઃ સંસ્થિતઃ સુરપતેઃ સમતેજાઃ

સ બાણવૃષ્ટિં વિસસર્જ પાર્થિવો
યુધાજિતં વીક્ષ્ય રણે સ્થિતઞ્ચ ।
ગિરિં તડિત્વાનિવ તોયવૃષ્ટિભિઃ
ક્રોધાન્વિતઃ સત્યપરાક્રમોઽસૌ

તં વીરસેનો વિશિખૈઃ શિલાશિતૈઃ
સમાવૃણોદાશુગમૈરજિહ્મગૈઃ ।
ચિચ્છેદ બાણૈશ્‍ચ શિલીમુખાનસૌ
તેનૈવ મુક્તાનતિવેગપાતિનઃ

ગજરથતુરગાણાં સમ્બભૂવાતિયુદ્ધં
સુરનરમુનિસઙ્ઘૈર્વીક્ષિતઞ્ચાતિઘોરમ્ ।
વિતતવિહગવૃન્દૈરાવૃતં વ્યોમ સદ્યઃ
પિશિતમશિતુકામૈઃ કામગૃધ્રાદિભિશ્‍ચ

તત્રાદ્‌ભુતા ક્ષતજસિન્ધુરુવાહ ઘોરા
વૃન્દેભ્ય એવ ગજવીરતુરઙ્ગમાણામ્ ।
ત્રાસાવહા નયનમાર્ગગતા નરાણાં
પાપાત્મનાં રવિજમાર્ગભવેવ કામમ્

કીર્ણાનિ ભિન્નપુલિને નરમસ્તકાનિ
કેશાવૃતાનિ ચ વિભાન્તિ યથૈવ સિન્ધૌ ।
તુમ્બીફલાનિ વિહિતાનિ વિહર્તુકામૈ-
ર્બાલૈર્યથા રવિસુતાપ્રભવૈશ્‍ચ નૂનમ્

વીરં મૃતં ભુવિ ગતં પતિતં રથાદ્વૈ
ગૃધ્રઃ પલાર્થમુપરિ ભ્રમતીતિ મન્યે ।
જીવોઽપ્યસૌ નિજશરીરમવેક્ષ્ય કાન્તં
કાઙ્ક્ષત્યહોઽતિવિવશોઽપિ પુનઃ પ્રવેષ્ટુમ્

આજૌ હતોઽપિ નૃવરઃ સુવિમાનરૂઢઃ
સ્વાઙ્કે સ્થિતાં સુરવધૂં પ્રવદત્યભીષ્ટમ્ ।
પશ્યાધુના મમ શરીરમિદં પૃથિવ્યાં
બાણાહતં નિપતિતં કરભોરુ કાન્તમ્

એકો હતસ્તુ રિપુણૈવ ગતોઽન્તરિક્ષં
દેવાઙ્ગનાં સમધિગમ્ય યુતો વિમાને ।
તાવત્પ્રિયા હુતવહે સુસમર્પ્ય દેહં
જગ્રાહ કાન્તમબલા સબલા સ્વકીયા

યુદ્ધે મૃતૌ ચ સુભટૌ દિવિ સઙ્ગતૌ તા-
વન્યોન્યશસ્ત્રનિહતૌ સહ સમ્પ્રયાતૌ ।
તત્રૈવ જઘ્નતુરલં પરમાહિતાસ્ત્રા-
વેકાપ્સરોઽર્થવિહતૌ કલહાકુલૌ ચ

કશ્‍ચિદ્યુવા સમધિગમ્ય સુરાઙ્ગનાં વૈ
રૂપાધિકાં ગુણવતીં કિલ ભક્તિયુક્તઃ ।
સ્વીયાન્ ગુણાન્પ્રવિતતાન્પ્રવદંસ્તદાઽસૌ
તાં પ્રેમદામનુચકાર ચ યોગયુક્તઃ

ભૌ‌મં રજોઽતિવિતતં દિવિ સંસ્થિતઞ્ચ
રાત્રિં ચકાર તરણિઞ્ચ સમાવૃણોદ્યત્ ।
મગ્નં તદેવ રુધિરામ્બુનિધાવકસ્માત્
પ્રાદુર્બભૂવ રવિરપ્યતિકાન્તિયુક્તઃ

કશ્‍ચિદ્‍ગતસ્તુ ગગનં કિલ દેવકન્યાં
સમ્પ્રાપ્ય ચારુવદનાં કિલ ભક્તિયુક્તામ્ ।
નાઙ્ગીચકાર ચતુરો વ્રતનાશભીતો
યાસ્યત્યયં મમ વૃથા હ્યનુકૂલશબ્દઃ

સઙ્ગ્રામે સંવૃતે તત્ર યુધાજિત્પૃથિવીપતિઃ ।
જઘાન વીરસેનં તં બાણૈસ્તીવ્રૈઃ સુદારુણૈઃ

નિહતઃ સ પપાતોર્વ્યાં છિન્નમૂર્ધા મહીપતિઃ ।
પ્રભગ્નં તદ્‍બલં સર્વં નિર્ગતં ચ ચતુર્દિશમ્

મનોરમા હતં શ્રુત્વા પિતરં રણમૂર્ધનિ ।
ભયત્રસ્તાથ સઞ્જાતા પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્

હનિષ્યતિ યુધાજિદ્વૈ પુત્રં મમ દુરાશયઃ ।
રાજ્યલોભેન પાપાત્મા સેતિ ચિન્તાપરાભવત્

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ પિતા મે નિહતો રણે ।
ભર્તા ચાપિ મૃતોઽદ્યૈવ પુત્રોઽયં મમ બાલકઃ

લોભોઽતીવ ચ પાપિષ્ઠસ્તેન કો ન વશીકૃતઃ ।
કિં ન કુર્યાત્તદાવિષ્ટઃ પાપં પાર્થિવસત્તમઃ

પિતરં માતરં ભ્રાતૄન્ગુરૂન્સ્વજનબાન્ધવાન્ ।
હન્તિ લોભસમાવિષ્ટો જનો નાત્ર વિચારણા

અભક્ષ્યભક્ષણં લોભાદગમ્યાગમનં તથા ।
કરોતિ કિલ તૃષ્ણાર્તો ધર્મત્યાગં તથા પુનઃ

ન સહાયોઽસ્તિ મે કશ્‍ચિન્નગરેઽત્ર મહાબલઃ ।
યદાધારે સ્થિતા ચાહં પાલયામિ સુતં શુભમ્

હતે પુત્રે નૃપેણાદ્ય કિં કરિષ્યામ્યહં પુનઃ ।
ન મે ત્રાતાઽસ્તિ ભુવને યેન વૈ સુસ્થિતા હ્યહમ્

સાપિ વૈરયુતા કામં સપત્‍ની સર્વદા ભવેત્ ।
લીલાવતી ન મે પુત્રે ભવિષ્યતિ દયાવતી

યુધાજિતિ સમાયાતે ન મે નિઃસરણં ભવેત્ ।
જ્ઞાત્વા બાલં સુતં સોઽદ્ય કારાગારં નયિષ્યતિ

શ્રૂયતે હિ પુરેન્દ્રેણ માતુર્ગર્ભગતઃ શિશુઃ ।
કૃન્તિતઃ સપ્તધા પશ્‍ચાત્કૃતાસ્તે સપ્ત સપ્તધા

પ્રવિશ્ય ચોદરં માતુઃ કરે કૃત્વાલ્પકં પવિમ્ ।
એકોનપઞ્ચાશદપિ તેઽભવન્મરુતો દિવિ

સપત્‍ન્યૈ ગરલં દત્તં સપત્‍ન્યા નૃપભાર્યયા ।
ગર્ભનાશાર્થમુદ્દિશ્ય પુરૈતદ્વૈ મયા શ્રુતમ્

જાતસ્તુ બાલકઃ પશ્‍ચાદ્દેહે વિષયુતઃ કિલ ।
તેનાસૌ સગરો નામ વિખ્યાતો ભુવિ મણ્ડલે

જીવમાનોઽથ ભર્તા વૈ કૈકેય્યા નૃપભાર્યયા ।
રામઃ પ્રવ્રાજિતો જ્યેષ્ઠો મૃતો દશરથો નૃપઃ

મન્ત્રિણસ્ત્વવશાઃ કામં યે મે પુત્રં સુદર્શનમ્ ।
રાજાનં કર્તુકામા વૈ યુધાજિદ્વશગાશ્‍ચ તે

ન મે ભ્રાતા તથા શૂરો યો માં બન્ધાત્પ્રમોચયેત્ ।
મહત્કષ્ટઞ્ચ સમ્પ્રાપ્તં મયા વૈ દૈવયોગતઃ

ઉદ્યમઃ સર્વથા કાર્યઃ સિદ્ધિર્દૈવાદ્ધિ જાયતે ।
ઉપાયં પુત્રરક્ષાર્થં કરોમ્યદ્ય ત્વરાન્વિતા

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા બાલા વિદલ્લં ચાતિમાનિનમ્ ।
નિપુણં સર્વકાર્યેષુ ચિન્ત્યં મન્ત્રિવરોત્તમમ્

સમાહૂય તમેકાન્તે પ્રોવાચ બહુદુઃખિતા ।
ગૃહીત્વા બાલકં હસ્તે રુદતી દીનમાનસા

પિતા મે નિહતઃ સંખ્યે પુત્રોઽયં બાલકસ્તથા ।
યુધાજિદ્‌બલવાન્ રાજા કિં વિધેયં વદસ્વ મે

તામુવાચ વિદલ્લોઽસૌ નાત્ર સ્થાતવ્યમેવ ચ ।
ગમિષ્યામો વને કામં વારાણસ્યાઃ પુનઃ કિલ

તત્ર મે માતુલઃ શ્રીમાન્વર્તતે બલવત્તરઃ ।
સુબાહુરિતિ વિખ્યાતો રક્ષિતા સ ભવિષ્યતિ

યુધાજિદ્દર્શનોત્કણ્ઠમનસા નગરાદ્‌બહિઃ ।
નિર્ગત્ય રથમારુહ્ય ગન્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ

ઇત્યુક્તા તેન સા રાજ્ઞી ગત્વા લીલાવતીં પ્રતિ ।
ઉવાચ પિતરં દ્રષ્ટું ગચ્છામ્યદ્ય સુલોચને

ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય સૈરન્ધ્રીસંયુતા તદા ।
વિદલ્લેન ચ સંયુક્તા નિઃસૃતા નગરાદ્‌બહિઃ

ત્રસ્તા હ્યાર્તાતિકૃપણા પિતુઃ શોકસમાકુલા ।
દૃષ્ટ્વા યુધાજિતં ભૂપં પિતરં ગતજીવિતમ્

સંસ્કાર્ય ચ ત્વરાયુક્તા વેપમાના ભયાકુલા ।
દિનદ્વયેન સમ્પ્રાપ્તા રાજ્ઞી ભાગીરથીતટમ્

નિષાદૈલુણ્ઠિતા તત્ર ગૃહીતં સકલં વસુ ।
રથઞ્ચાપિ ગૃહીત્વા તે નિર્ગતા દસ્યવઃ શઠાઃ

રુદતી સુતમાદાય ચારુવસ્ત્રા મનોરમા ।
નિર્યયૌ જાહ્નવીતીરે સૈરન્ધ્રીકરલમ્બિતા

આરુહ્ય ચ ભયાચ્છીઘ્રમુડુપં સા ભયાકુલા ।
તીર્ત્વા ભાગીરથીં પુણ્યાં યયૌ ત્રિકૂટપર્વતમ્

ભારદ્વાજાશ્રમં પ્રાપ્તા ત્વરયા ચ ભયાકુલા ।
સંવીક્ષ્ય તાપસાંસ્તત્ર સઞ્જાતા નિર્ભયા તદા

મુનિના સા તતઃ પૃષ્ટા કાઽસિ કસ્ય પરિગ્રહઃ ।
કષ્ટેનાત્ર કથં પ્રાપ્તા સત્યં બ્રૂહિ શુચિસ્મિતે

દેવી વા માનુષી વાસિ બાલપુત્રા વને કથમ્ ।
રાજ્યભ્રષ્ટેવ વામોરુ ભાસિ ત્વં કમલેક્ષણે

એવં સા મુનિના પૃષ્ટા નોવાચ વરવર્ણિની ।
રુદતી દુઃખસન્તપ્તા વિદલ્લં ચ સમાદિશત્

વિદલ્લસ્તમુવાચેદં ધ્રુવસન્ધિર્નૃપોત્તમઃ ।
તસ્ય ભાર્યા ધર્મપત્‍ની નામ્ના ચેયં મનોરમા

સિંહેન નિહતો રાજા સૂર્યવંશી મહાબલઃ ।
પુત્રોઽયં નૃપતેસ્તસ્ય નામ્ના ચૈવ સુદર્શનઃ

અસ્યાઃ પિતાતિધર્માત્મા દૌહિત્રાર્થં મૃતો રણે ।
યુધાજિદ્‌ભયસન્ત્રસ્તા સમ્પ્રાપ્તા વિજને વને

ત્વામેવ શરણં પ્રાપ્તા બાલપુત્રા નૃપાત્મજા ।
ત્રાતા ભવ મહાભાગ ત્વમસ્યા મુનિસત્તમ

આર્તસ્ય રક્ષણે પુણ્યં યજ્ઞાધિકમુદાહૃતમ્ ।
ભયતસ્તસ્ય દીનસ્ય વિશેષફલદં સ્મૃતમ્

ઋષિરુવાચ
નિર્ભયા વસ કલ્યાણિ પુત્રં પાલય સુવ્રતે ।
ન તે ભયં વિશાલાક્ષિ કર્તવ્યં શત્રુસમ્ભવમ્

પાલયસ્વ સુતં કાન્તં રાજા તેઽયં ભવિષ્યતિ ।
નાત્ર દુઃખં તથા શોકઃ કદાચિત્સમ્ભવિષ્યતિ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્તા મુનિના રાજ્ઞી સ્વસ્થા સા સમ્બભૂવ હ ।
ઉટજે મુનિના દત્તે વીતશોકા તદાવસત્

સૈરન્ધ્રીસહિતા તત્ર વિદલ્લેન ચ સંયુતા ।
સુદર્શનં પાલયાના ન્યવસત્સા મનોરમા

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયસ્કન્ધે
મનોરમયા ભારદ્વાજાશ્રમં પ્રતિ ગમનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ