દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.14

યુધાજિદ્‌વીરસેનયોર્યુદ્ધાર્થં સજ્જીભવનમ્
જનમેજય ઉવાચ
શ્રુતો વૈ હરિણા ક્લૃપ્તો યજ્ઞો વિસ્તરતો દ્વિજ ।
મહિમાનં તથામ્બાયા વદ વિસ્તરતો મમ

શ્રુત્વા દેવ્યાશ્‍ચરિત્રં વૈ કુર્વે મખમનુત્તમમ્ ।
પ્રસાદાત્તવ વિપ્રેન્દ્ર ભવિષ્યામિ ચ પાવનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ દેવ્યાશ્‍ચરિતમુત્તમમ્ ।
ઇતિહાસં પુરાણઞ્ચ કથયામિ સુવિસ્તરમ્

કોસલેષુ નૃપશ્રેષ્ઠઃ સૂર્યવંશસમુદ્‌ભવઃ ।
પુષ્યપુત્રો મહાતેજા ધ્રુવસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ

ધર્માત્મા સત્યસન્ધશ્‍ચ વર્ણાશ્રમહિતે રતઃ ।
અયોધ્યાયાં સમૃદ્ધાયાં રાજ્યં ચક્રે શુચિવ્રતઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્‍ચાન્યે તથા દ્વિજાઃ ।
સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં સમાસ્થાય તદ્‌રાજ્યે ધર્મતોઽભવન્

ન ચૌરાઃ પિશુના ધૂર્તાસ્તસ્ય રાજ્યે ચ કુત્રચિત્ ।
દમ્ભાઃ કૃતઘ્ના મૂર્ખાશ્‍ચ વસન્તિ કિલ માનવાઃ

એવં વૈ વર્તમાનસ્ય નૃપસ્ય કુરુસત્તમ ।
દ્વે પત્‍ન્યૌ રૂપસમ્પન્ને હ્યાસતુઃ કામભોગદે

મનોરમા ધર્મપત્‍ની સુરૂપાઽતિવિચક્ષણા ।
લીલાવતી દ્વિતીયા ચ સાઽપિ રૂપગુણાન્વિતા

વિજહાર સપત્‍નીભ્યાં ગૃહેષૂપવનેષુ ચ ।
ક્રીડાગિરૌ દીર્ઘિકાસુ સૌધેષુ વિવિધેષુ ચ

મનોરમા શુભે કાલે સુષુવે પુત્રમુત્તમમ્ ।
સુદર્શનાભિધં પુત્રં રાજલક્ષણસંયુતમ્

લીલાવત્યપિ તત્પત્‍ની માસેનૈકેન ભામિની ।
સુષુવે સુન્દરં પુત્રં શુભે પક્ષે દિને તથા

ચકાર નૃપતિસ્તત્ર જાતકર્માદિકં દ્વયોઃ ।
દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યઃ પુત્રજન્મપ્રમોદિતઃ

પ્રીતિં તયોઃ સમાં રાજા ચકાર સુતયોર્નૃપ ।
નૃપશ્‍ચકાર સૌહાર્દેષ્વન્તરં ન કદાચન

ચૂડાકર્મ તયોશ્‍ચક્રે વિધિના નૃપસત્તમઃ ।
યથાવિભવમેવાસૌ પ્રીતિયુક્તઃ પરન્તપઃ

કૃતચૂડૌ સુતૌ કામં જહ્રતુર્નૃપતેર્મનઃ ।
ક્રીડમાનાવુભૌ કાન્તૌ લોકાનામનુરઞ્જકૌ

તયોઃ સુદર્શનો જ્યેષ્ઠો લીલાવત્યાઃ સુતઃ શુભઃ ।
શત્રુજિત્સંજ્ઞકઃ કામં ચાટુવાક્યો બભૂવ હ

નૃપતેઃ પ્રીતિજનકો મઞ્જુવાક્ચારુદર્શનઃ ।
પ્રજાનાં વલ્લભઃ સોઽભૂત્તથા મન્ત્રિજનસ્ય વૈ

તથા તસ્મિન્નૃપઃ પ્રીતિઞ્ચકાર ગુણયોગતઃ ।
મન્દભાગ્યાન્મન્દભાવો ન તથા વૈ સુદર્શને

એવં ગચ્છતિ કાલે તુ ધ્રુવસન્ધિર્નૃપોત્તમઃ ।
જગામ વનમધ્યેઽસૌ મૃગયાભિરતઃ સદા

નિઘ્નન્મૃગાન્ રુરૂન્કમ્બૂન્સૂકરાન્ગવયાઞ્છશાન્ ।
મહિષાઞ્છરભાન્ખડ્‌ગાંશ્‍ચિક્રીડ નૃપતિર્વને

ક્રીડમાને નૃપે તત્ર વને ઘોરેઽતિદારુણે ।
ઉદતિષ્ઠન્નિકુઞ્જાત્તુ સિંહઃ પરમકોપનઃ

રાજ્ઞા શિલીમુખેનાદૌ વિદ્ધઃ ક્રોધવશં ગતઃ ।
દૃષ્ટ્વાગ્રે નૃપતિં સિંહો નનાદ મેઘનિઃસ્વનઃ

કૃત્વા ચોર્ધ્વં સ લાઙ્ગૂલં પ્રસારિતબૃહત્સટઃ ।
હન્તું નૃપતિમાકાશાદુત્પપાતાતિકોપનઃ

નૃપતિસ્તરસા વીક્ષ્ય દધારાસિં કરે તદા ।
વામે ચર્મ સમાદાય સ્થિતઃ સિંહ ઇવાપરઃ

સેવકાસ્તસ્ય યે સર્વે તેઽપિ બાણાન્પૃથક્‌પૃથક્ ।
અમુઞ્ચન્કુપિતાઃ કામં સિંહોપરિ રુષાન્વિતાઃ

હાહાકારો મહાનાસીત્સમ્પ્રહારશ્‍ચ દારુણઃ ।
ઉત્પપાત તતઃ સિંહો નૃપસ્યોપરિ દારુણઃ

તં પતન્તં સમાલોક્ય ખડ્‍ગેનાભ્યહનન્નૃપઃ ।
સોઽપિ ક્રૂરૈર્નખાગ્રૈશ્‍ચ તત્રાગત્ય વિદારિતઃ

સ નખૈરાહતો રાજા પપાત ચ મમાર વૈ ।
ચુક્રુશુઃ સૈનિકાસ્તે તુ નિર્જઘ્નુર્વિશિખૈસ્તદા

મૃતઃ સિંહોઽપિ તત્રૈવ ભૂપતિશ્‍ચ તથા મૃતઃ ।
સૈનિકૈર્મન્ત્રિમુખ્યાશ્ચ તત્રાગત્ય નિવેદિતાઃ

પરલોકગતં ભૂપં શ્રુત્વા તે મન્ત્રિસત્તમાઃ ।
સંસ્કારં કારયામાસુર્ગત્વા તત્ર વનાન્તિકે

પરલોકક્રિયાં સર્વાં વસિષ્ઠો વિધિપૂર્વકમ્ ।
કારયામાસ તત્રૈવ પરલોકસુખાવહમ્

પ્રજાઃ પ્રકૃતયશ્‍ચૈવ વસિષ્ઠશ્‍ચ મહામુનિઃ ।
સુદર્શનં નૃપં કર્તું મન્ત્રં ચક્રુઃ પરસ્પરમ્

ધર્મપત્‍નીસુતઃ શાન્તઃ પુરુષશ્‍ચ સુલક્ષણઃ ।
અયં નૃપાસનાર્હશ્‍ચ હ્યબ્રુવન્મન્ત્રિસત્તમાઃ

વસિષ્ઠોઽપિ તથૈવાહ યોગ્યોઽયં નૃપતેઃ સુતઃ ।
બાલોઽપિ ધર્મવાન્ રાજા નૃપાસનમિહાર્હતિ

કૃતે મન્ત્રે મન્ત્રિવૃદ્ધૈર્યુધાજિન્નામ પાર્થિવઃ ।
તત્રાજગામ તરસા શ્રુત્વા તૂજ્જયિનીપતિઃ

મૃતં જામાતરં શ્રુત્વા લીલાવત્યાઃ પિતા તદા ।
તત્રાજગામ ત્વરિતો દૌહિત્રપ્રિયકામ્યયા

વીરસેનસ્તથાઽઽયાતઃ સુદર્શનહિતેચ્છયા ।
કલિઙ્ગાધિપતિશ્‍ચૈવ મનોરમાપિતા નૃપઃ

ઉભૌ તૌ સૈન્યસંયુક્તૌ નૃપૌ સાધ્વસસંસ્થિતૌ ।
ચક્રતુર્મન્ત્રિમુખ્યૈસ્તૈર્મન્ત્રં રાજ્યસ્ય કારણાત્

યુધાજિત્તુ તદાઽપૃચ્છજ્જ્યેષ્ઠઃ કઃ સુતતોર્દ્વયોઃ ।
રાજ્યં પ્રાપ્નોતિ જ્યેષ્ઠો વૈ ન કનીયાન્કદાચન

વીરસેનોઽપિ તત્રાહ ધર્મપત્‍નીસુતઃ કિલ ।
રાજ્યાર્હઃ સ યથા રાજન્ શાસ્ત્રજ્ઞેભ્યો મયા શ્રુતમ્

યુધાજિત્પુનરાહેદં જ્યેષ્ઠોઽયં ચ યથા ગુણૈઃ ।
રાજલક્ષણસંયુક્તો ન તથાયં સુદર્શનઃ

વિવાદોઽત્ર સુસમ્પન્નો નૃપયોસ્તત્ર લુબ્ધયોઃ ।
કઃ સન્દેહમપાકર્તું ક્ષમઃ સ્યાદતિસઙ્કટે

યુધાજિન્મન્ત્રિણઃ પ્રાહ યૂયં સ્વાર્થપરાઃ કિલ ।
સુદર્શનં નૃપં કૃત્વા ધનં ભોક્તું કિલેચ્છથ

યુષ્માકં તુ વિચારોઽયં મયા જ્ઞાતસ્તથેઙ્‌ગિતૈઃ ।
શત્રુજિત્સબલસ્તસ્માત્સમ્મતો વો નૃપાસને

મયિ જીવતિ કઃ કુર્યાત્કનીયાંસં નૃપં કિલ ।
ત્યક્ત્વા જ્યેષ્ઠં ગુણાર્હઞ્ચ સેનયા ચ સમન્વિતમ્

નૂનં યુદ્ધં કરિષ્યામિ તસ્મિન્ખડ્‍ગસ્ય મેદિની ।
ધારયા ચ દ્વિધા ભૂયાદ્યુષ્માકં તત્ર કા કથા

વીરસેનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા યુધાજિતમભાષત ।
બાલૌ દ્વૌ સદૃશપ્રજ્ઞૌ કો ભેદોઽત્ર વિચક્ષણ

એવં વિવદમાનૌ તૌ સંસ્થિતૌ નૃપતી તદા ।
પ્રજાશ્‍ચ ઋષયશ્‍ચૈવ બભૂવુર્વ્યગ્રમાનસાઃ

સમાજગ્મુશ્‍ચ સામન્તાઃ સસૈન્યાઃ ક્લેશતત્પરાઃ ।
વિગ્રહઞ્ચાભિકાઙ્ક્ષન્તઃ પરસ્પરમતન્દ્રિતાઃ

નિષાદા હ્યાયયુસ્તત્ર શૃઙ્ગવેરપુરાશ્રયાઃ ।
રાજદ્રવ્યમપાહર્તું મૃતં શ્રુત્વા મહીપતિમ્

પુત્રૌ ચ બાલકૌ શ્રુત્વા વિગ્રહં ચ પરસ્પરમ્ ।
ચૌરાસ્તત્ર સમાજગ્મુર્દેશદેશાન્તરાદપિ

સમ્મર્દસ્તત્ર સઞ્જાતઃ કલહે સમુપસ્થિતે ।
યુધાજિદ્વીરસેનશ્‍ચ યુદ્ધકામૌ બભૂવતુઃ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયસ્કન્ધે
યુધાજિદ્‌વીરસેનયોર્યુદ્ધાર્થં સજ્જીભવનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ