દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.13

વિષ્ણુનાનુષ્ઠાનવર્ણનમ્
રાજોવાચ
હરિણા તુ કથં યજ્ઞઃ કૃતઃ પૂર્વં પિતામહ ।
જગત્કારણરૂપેણ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

કે સહાયાસ્તુ તત્રાસન્બ્રાહ્મણાઃ કે મહામતે ।
ઋત્વિજો વેદતત્ત્વજ્ઞાસ્તન્મે બ્રૂહિ પરન્તપ

પશ્‍ચાત્કરોમ્યહં યજ્ઞં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
શ્રુત્વા વિષ્ણુકૃતં યાગમમ્બિકાયાઃ સમાહિતઃ

વ્યાસ ઉવાચ
રાજઞ્છૃણુ મહાભાગ વિસ્તરં પરમાદ્‌ભુતમ્ ।
યથા ભગવતા યજ્ઞઃ કૃતશ્ચ વિધિપૂર્વકઃ

વિસર્જિતા યદા દેવ્યા દત્ત્વા શક્તીશ્‍ચ તાસ્ત્રયઃ ।
કાજેશાઃ પુરુષા જાતા વિમાનવરમાસ્થિતાઃ

પ્રાપ્તા મહાર્ણવં ઘોરં ત્રયસ્તે વિબુધોત્તમાઃ ।
ચક્રુઃ સ્થાનાનિ વાસાર્થં સમુત્પાદ્ય ધરાં સ્થિતાઃ

આધારશક્તિરચલા મુક્તા દેવ્યા સ્વયં તતઃ ।
તદાધારા સ્થિતા જાતા ધરા મેદઃસમન્વિતા

મધુકૈટભયોર્મેદઃ સંયોગાન્મેદિની સ્મૃતા ।
ધારણાચ્ચ ધરા પ્રોક્તા પૃથ્વી વિસ્તારયોગતઃ

મહી ચાપિ મહીયસ્ત્વાદ્ધૃતા સા શેષમસ્તકે ।
ગિરયશ્‍ચ કૃતાઃ સર્વે ધારણાર્થ પ્રવિસ્તરાઃ

લોહકીલં યથા કાષ્ઠે તથા તે ગિરયઃ કૃતાઃ ।
મહીધરો મહારાજ પ્રોચ્યતે વિબુધૈર્જનૈઃ

જાતરૂપમયો મેરુર્બહુયોજનવિસ્તરઃ ।
કૃતો મણિમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ શોભિતઃ પરમાદ્‌ભુતઃ

મરીચિર્નારદોઽત્રિશ્‍ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
દક્ષો વસિષ્ઠ ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પ્રથિતાઃ સુતાઃ

મરીચેઃ કશ્યપો જાતો દક્ષકન્યાસ્ત્રયોદશ ।
તાભ્યો દેવાશ્‍ચ દૈત્યાશ્‍ચ સમુત્પન્ના હ્યનેકશઃ

તતસ્તુ કાશ્યપી સૃષ્ટિઃ પ્રવૃત્તા ચાતિવિસ્તરા ।
મનુષ્યપશુસર્પાદિજાતિભેદૈરનેકધા

બ્રહ્મણશ્‍ચાર્ધદેહાત્તુ મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽભવત્ ।
શતરૂપા તથા નારી સઞ્જાતા વામભાગતઃ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ સુતૌ તસ્યા બભૂવતુઃ ।
તિસ્ત્રઃ કન્યા વરારોહા હ્યભવન્નતિસુન્દરીઃ

એવં સૃષ્ટિં સમુત્પાદ્ય ભગવાન્કમલોદ્‌ભવઃ ।
ચકાર બ્રહ્મલોકઞ્ચ મેરુશૃઙ્ગે મનોહરમ્

વૈકુણ્ઠં ભગવાન્વિષ્ણૂ રમારમણમુત્તમમ્ ।
ક્રીડાસ્થાનં સુરમ્યઞ્ચ સર્વલોકોપરિસ્થિતમ્

શિવોઽપિ પરમં સ્થાનં કૈલાસાખ્યં ચકાર હ ।
સમાસાદ્ય ભૂતગણં વિજહાર યથારુચિ

સ્વર્ગસ્ત્રિવિષ્ટપો મેરુશિખરોપરિ કલ્પિતઃ ।
તચ્ચ સ્થાનં સુરેન્દ્રસ્ય નાનારત્‍નવિરાજિતમ્

સમુદ્રમથનાત્પ્રાપ્તઃ પારિજાતસ્તરુત્તમઃ ।
ચતુર્દન્તસ્તથા નાગઃ કામધેનુશ્‍ચ કામદા

ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તથાશ્‍વો વૈ રમ્ભાદ્યપ્સરસસ્તથા ।
ઇન્દ્રેણોપાત્તમખિલં જાતં વૈ સ્વર્ગભૂષણમ્

ધન્વન્તરિશ્‍ચન્દ્રમાશ્‍ચ સાગરાચ્ચ સમુદ્‌બભૌ ।
સ્વર્ગસ્થિતૌ વિરાજેતે દેવૌ બહુગણૈર્વૃતૌ

એવં સૃષ્ટિઃ સમુત્પન્ના ત્રિવિધા નૃપસત્તમ ।
દેવતિર્યઙ્‍મનુષ્યાદિભેદૈર્વિવિધકલ્પિતા

અણ્ડજાઃ સ્વેદજાશ્‍ચૈવ ચોદ્‌ભિજ્જાશ્‍ચ જરાયુજાઃ ।
ચતુર્ભેદૈઃ સમુત્પન્ના જીવાઃ કર્મયુતાઃ કિલ

એવં સૃષ્ટિં સમાસાદ્ય બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્‍વરાઃ ।
વિહારં સ્વેષુ સ્થાનેષુ ચક્રુઃ સર્વે યથેપ્સિતમ્

એવં પ્રવર્તિતે સર્ગે ભગવાન્પ્રભુરચ્યુતઃ ।
મહાલક્ષ્મ્યા સમં તત્ર ચિક્રીડ ભુવને સ્વકે

એકસ્મિન્સમયે વિષ્ણુર્વૈકુણ્ઠે સંસ્થિતઃ પુરા ।
સુધાસિન્ધુસ્થિતં દ્વીપં સસ્માર મણિમણ્ડિતમ્

યત્ર દૃષ્ટ્વા મહામાયાં મન્ત્રશ્‍ચાસાદિતઃ શુભઃ ।
સ્મૃત્વા તાં પરમાં શક્તિં સ્ત્રીભાવં ગમિતો યથા

યજ્ઞં કર્તું મનશ્‍ચક્રે અમ્બિકાયા રમાપતિઃ ।
ઉત્તીર્ય ભુવનાત્તસ્માત્સમાહૂય મહેશ્‍વરમ્

બ્રહ્માણં વરુણં શક્રં કુબેરં પાવકં યમમ્ ।
વસિષ્ઠં કશ્યપં દક્ષં વામદેવં બૃહસ્પતિમ્

સમ્ભારં કલ્પયામાસ યજ્ઞાર્થં ચાતિવિસ્તરમ્ ।
મહાવિભવસંયુક્તં સાત્ત્વિકઞ્ચ મનોહરમ્

મણ્ડપં વિતતં તત્ર કારયામાસ શિલ્પિભિઃ ।
ઋત્વિજો વરયામાસ સપ્તવિંશતિસુવ્રતાન્

ચિતિઞ્ચ કારયામાસ વેદીશ્‍ચૈવ સુવિસ્તરાઃ ।
પ્રજેપુર્બ્રાહ્મણા મન્ત્રાન્દેવ્યા બીજસમન્વિતાન્

જુહુવુસ્તે હવિઃ કામં વિધિવત્પરિકલ્પિતે ।
કૃતે તુ વિતતે હોમે વાગુવાચાશરીરિણી

વિષ્ણું તદા સમાભાષ્ય સુસ્વરા મધુરાક્ષરા ।
વિષ્ણો ત્વં ભવ દેવાનાં હરે શ્રેષ્ઠતમઃ સદા

માન્યશ્‍ચ પૂજનીયશ્‍ચ સમર્થશ્‍ચ સુરેષ્વપિ ।
સર્વે ત્વામર્ચયિષ્યન્તિ બ્રહ્માદ્યાશ્‍ચ સવાસવાઃ

પ્રભવિષ્યન્તિ ભો ભક્ત્યા માનવા ભુવિ સર્વતઃ ।
વરદસ્ત્વં ચ સર્વેષાં ભવિતા માનવેષુ વૈ

કામદઃ સર્વદેવાનાં પરમઃ પરમેશ્‍વરઃ ।
સર્વયજ્ઞેષુ મુખ્યસ્ત્વં પૂજ્યઃ સર્વૈશ્‍ચ યાજ્ઞિકૈઃ

ત્વાં જનાઃ પૂજયિષ્યન્તિ વરદસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।
શ્રયિષ્યન્તિ ચ દેવાસ્ત્વાં દાનવૈરતિપીડિતાઃ

શરણસ્ત્વઞ્ચ સર્વેષાં ભવિતા પુરુષોત્તમ ।
પુરાણેષુ ચ સર્વેષુ વેદેષુ વિતતેષુ ચ

ત્વં વૈ પૂજ્યતમઃ કામં કીર્તિસ્તવ ભવિષ્યતિ ।
યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભૂતલે

તદાંશેનાવતીર્યાશુ કર્તવ્યં ધર્મરક્ષણમ્ ।
અવતારાઃ સુવિખ્યાતાઃ પૃથિવ્યાં તવ ભાગશઃ

ભવિષ્યન્તિ ધરાયાં વૈ માનનીયા મહાત્મનામ્ ।
અવતારેષુ સર્વેષુ નાનાયોનિષુ માધવ

વિખ્યાતઃ સર્વલોકેષુ ભવિતા મધુસૂદન ।
અવતારેષુ સર્વેષુ શક્તિસ્તે સહચારિણી

ભવિષ્યતિ મમાંશેન સર્વકાર્યપ્રસાધિની ।
વારાહી નારસિંહી ચ નાનાભેદૈરનેકધા

નાનાયુધાઃ શુભાકારાઃ સર્વાભરણમણ્ડિતાઃ ।
તાભિર્યુક્તઃ સદા વિષ્ણો સુરકાર્યાણિ માધવ

સાધયિષ્યસિ તત્સર્વં મદ્દત્તવરદાનતઃ ।
તાસ્ત્વયા નાવમન્તવ્યાઃ સર્વદા ગર્વલેશતઃ

પૂજનીયાઃ પ્રયત્‍નેન માનનીયાશ્‍ચ સર્વથા ।
નૂનં તા ભારતે ખણ્ડે શક્તયઃ સર્વકામદાઃ

ભવિષ્યન્તિ મનુષ્યાણાં પૂજિતાઃ પ્રતિમાસુ ચ ।
તાસાં તવ ચ દેવેશ કીર્તિઃ સ્યાન્દખિલેષ્વપિ

દ્વીપેષુ સપ્તસ્વપિ ચ વિખ્યાતા ભુવિ મણ્ડલે ।
તાશ્‍ચ ત્વાં વૈ મહાભાગ માનવા ભુવિ મણ્ડલે

અર્ચયિષ્યન્તિ વાઞ્છાર્થં સકામાઃ સતતં હરે ।
અર્ચાસુ ચોપહારૈશ્‍ચ નાનાભાવસમન્વિતાઃ

પૂજયિષ્યન્તિ વેદોક્તૈર્મન્ત્રૈર્નામજપૈસ્તથા ।
મહિમા તવ ભૂર્લોકે સ્વર્ગે ચ મધુસૂદન

પૂજનાદ્દેવદેવેશ વૃદ્ધિમેષ્યતિ માનવૈઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ દત્ત્વા વરાન્વાણી વિરરામ ખસમ્ભવા

ભગવાનપિ પ્રીતાત્મા હ્યભવચ્છ્રવણાદિવ ।
સમાપ્ય વિધિવદ્યજ્ઞં ભગવાન્હરિરીશ્‍વરઃ

વિસર્જયિત્વા તાન્દેવાન્બ્રહ્મપુત્રાન્મુનીનથ ।
જગામાનુચરૈઃ સાર્ધં વૈકુણ્ઠં ગરુડધ્વજઃ

સ્વાનિ સ્વાનિ ચ ધિષ્ણ્યાનિ પુનઃ સર્વે સુરાસ્તતઃ ।
મુનયો વિસ્મિતા વાર્તાં કુર્વન્તસ્તે પરસ્પરમ્ ।૫૭ ॥
યયુઃ પ્રમુદિતાઃ કામં સ્વાશ્રમાન્પાવનાનથ

શ્રુત્વા વાણીં પરમવિશદાં વ્યોમજાં શ્રોત્રરમ્યાં
સર્વેષાં વૈ પ્રકૃતિવિષયે ભક્તિભાવશ્‍ચ જાતઃ ।
ચક્રુઃ સર્વે દ્વિજમુનિગણાઃ પૂજનં ભક્તિયુક્તા-
સ્તસ્યાઃ કામં નિખિલફલદં ચાગમોક્તં મુનીન્દ્રાઃ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયસ્કન્ધે
અમ્બિકામખસ્ય વિષ્ણુનાનુષ્ઠાનવર્ણનં ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ