દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.11

સત્યવ્રતાખ્યાનવર્ણનમ્
લોમશ ઉવાચ
ન વેદાધ્યયનં કિઞ્ચિજ્જાનાતિ ન જપં તથા ।
ધ્યાનં ન દેવતાનાઞ્ચ ન ચૈવારાધનં તથા

નાસનં વેદ વિપ્રોઽસો પ્રાણાયામં તથા પુનઃ ।
પ્રત્યાહારં તુ નો વેદ ભૂતશુદ્ધિઞ્ચ કારણમ્

ન મન્ત્રકીલકં જાપ્યં ગાયત્રીઞ્ચ ન વેદ સઃ ।
શૌચં સ્નાનવિધિઞ્ચૈવ તથાચમનકં પુનઃ

પ્રાણાગ્નિહોત્રં નો વેદ બલિદાનં ન ચાતિથિમ્ ।
ન સન્ધ્યાં સમિધો હોમં વિવેદ ચ તથા મુનિઃ

સોઽકરોત્પ્રાતરુત્થાય યત્કિઞ્ચિદ્દન્તધાવનમ્ ।
સ્નાનં ચ શૂદ્રવત્તત્ર ગંગાયાં મન્ત્રવર્જિતમ્

ફલાન્યાદાય વન્યાનિ મધ્યાન્હેઽપિ યદૃચ્છયા ।
ભક્ષ્યાભક્ષ્યપરિજ્ઞાનં ન જાનાતિ શઠસ્તથા

સત્યં બ્રૂતે સ્થિતસ્તત્ર નાનૃતં વદતે પુનઃ ।
જનૈઃ સત્યતપા નામ કૃતમસ્ય દ્વિજસ્ય વૈ

નાહિતં કસ્યચિત્કુર્યાન્ન તથાઽવિહિતં ક્વચિત્ ।
સુખં સ્વપિતિ તત્રૈવ નિર્ભયશ્‍ચિન્તયન્નિતિ

કદા મે મરણં ભાવિ દુઃખં જીવામિ કાનને ।
જીવિતં ધિક્ચ મૂર્ખસ્ય તરસા મરણં ધ્રુવમ્

દૈવેનાહં કૃતો મૂર્ખો નાન્યોઽત્ર કારણં મમ ।
પ્રાપ્ય ચૈવોત્તમં જન્મ વૃથા જાતં મમાધુના

યથા વન્ધ્યા સુરૂપા ચ યથા વા નિષ્ફલો દ્રુમઃ ।
અદુગ્ધદોહા ધેનુશ્‍ચ તથાઽહં નિષ્ફલઃ કૃતઃ

કિં નુ નિન્દામ્યહં દૈવં નૂનં કર્મ મમેદૃશમ્ ।
ન દત્તં પુસ્તકં કૃત્વા બ્રાહ્મણાય મહાત્મને

ન વૈ વિદ્યા મયા દત્તા પૂર્વજન્મનિ નિર્મલા ।
તેનાહં કર્મયોગેન શઠોઽસ્મિ ચ દ્વિજાધમઃ

ન ચ તીર્થે તપસ્તપ્તં સેવિતા ન ચ સાધવઃ ।
ન દ્વિજાઃ પૂજિતા દ્રવ્યૈસ્તેન જાતોઽસ્મિ દુષ્ટધીઃ

વર્તન્તે મુનિપુત્રાશ્‍ચ વેદશાસ્ત્રાર્થપારગાઃ ।
અહં સુમૂઢઃ સઞ્જાતો દૈવયોગેન કેનચિત્

ન જાનામિ તપસ્તપ્તું કિં કરોમિ સુસાધનમ્ ।
મિથ્યાયં મેઽત્ર સઙ્કલ્પો ન મે ભાગ્યં શુભં કિલ

દૈવમેવ પરં મન્યે ધિક્પૌરુષમનર્થકમ્ ।
વૃથા શ્રમકૃતં કાર્યં દૈવાદ્‌ભવતિ સર્વથા

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શક્રાદ્યાઃ કિલ દેવતાઃ ।
કાલસ્ય વશગાઃ સર્વે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ

એવંવિધાન્વિતર્કાંસ્તુ કુર્વાણોઽહર્નિશં દ્વિજઃ ।
સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે તીરે જાન્હવ્યાઃ પાવને સ્થલે

વિરક્તઃ સ તુ સઞ્જાતઃ સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે દ્વિજઃ ।
કાલાતિવાહનં શાન્તશ્‍ચકાર વિજને વને

એવં સ્થિતસ્ય તુ વને વિમલોદકે વૈ
વર્ષાણિ તત્ર નવપઞ્ચ ગતાનિ કામમ્ ।
નારાધનં ન ચ જપં ન વિવેદ મન્ત્રં
કાલાતિવાહનમસૌ કૃતવાન્ વને વૈ

જાનાતિ તસ્ય વિતતં વ્રતમેવ લોકઃ
સત્યં વદત્યપિ મુનિઃ કિલ નામજાતમ્ ।
જાતં યશશ્‍ચ સકલેષુ જનેષુ કામં
સત્યવ્રતોઽયમનિશં ન મૃષાભિભાષી

તત્રૈકદા તુ મૃગયાં રમમાણ એવ
પ્રાપ્તો નિષાદનિશઠો ધૃતચાપબાણઃ ।
ક્રીડન્ વનેઽતિવિપુલે યમતુલ્યદેહઃ
ક્રૂરાકૃતિર્હનનકર્મણિ ચાતિદક્ષઃ

તેનાતિકૃષ્ટેન શરેણ વિદ્ધઃ
કોલઃ કિરાતેન ધનુર્ધરેણ ।
પલાયમાનો ભયવિહ્વલશ્‍ચ
મુનેઃ સમીપં વિદ્રુતો જગામ

વિકંપમાનો રુધિરાર્દ્રદેહો
યદા જગામાશ્રમમણ્ડલં વૈ ।
કાલસ્તદાતીવ દયાર્દ્રભાવં
પ્રાપ્તો મુનિસ્તત્ર સમીક્ષ્ય દીનમ્

અગ્રે વ્રજન્તં રુધિરાર્દ્રદેહં
દૃષ્ટ્વા મુનિઃ સૂકરમાશુ વિદ્ધમ્ ।
દયાભિવેશાદતિકમ્પમાનઃ
સારસ્વતં બીજમથોચ્ચચાર

અજ્ઞાતપૂર્વં ચ તથાશ્રુતઞ્ચ
દૈવાન્મુખે વૈ સમુપાગતઞ્ચ ।
ન જ્ઞાતવાન્બીજમસૌ વિમૂઢો
મમજ્જ શોકે સ મુનિર્મહાત્મા

કોલઃ પ્રવિશ્યાશ્રમમણ્ડલં તદ્
ગતો નિકુઞ્જે પ્રવિલીય ગૂઢમ્ ।
અપ્રાપ્તમાર્ગો દૃઢનિર્વિણ્ણચેતાઃ
પ્રવેપમાનઃ શરપીડિતત્વાત્

તતઃ ક્ષણાદાકરણાન્તકૃષ્ટં
ચાપં દધાનોઽતિકરાલદેહઃ ।
પ્રાપ્તસ્તદન્તે સ ચ મૃગ્યમાણો
નિષાદરાજઃ કિલ કાલ એવ

દૃષ્ટ્વા મુનિં તત્ર કુશાસને સ્થિતં
નામ્ના તુ સત્યવ્રતમદ્વિતીયમ્ ।
વ્યાધઃ પ્રણમ્ય પ્રમુખે સ્થિતોઽસૌ
પપ્રચ્છ કોલઃ ક્વ ગતો દ્વિજેશ

જાનામિ તેઽહં સુવ્રતં પ્રસિદ્ધં
તેનાદ્ય પૃચ્છે મમ બાણવિદ્ધઃ ।
ક્ષુધાર્દિતં મે સકલં કુટુમ્બં
વિભર્તુકામઃ કિલ આગતોઽસ્મિ

વૃત્તિર્મમૈષા વિહિતા વિધાત્રા
નાન્યાઽસ્તિ વિપ્રેન્દ્ર ઋતં બ્રવીમિ ।
ભર્તવ્યમેવેહ કુટુમ્બમઞ્જસા
કેનાપ્યુપાયેન શુભાશુભેન

સત્યં બ્રવીત્વદ્ય સત્યવ્રતોઽસિ
ક્ષુધાતુરો વર્તતે પોષ્યવર્ગઃ ।
ક્વાસો ગતઃ સૂકરો બાણવિદ્ધઃ
પૃચ્છામ્યહં વાડવ બ્રૂહિ તૂર્ણમ્

તેનેતિ પૃષ્ટઃ સ મુનિર્મહાત્મા
વિતર્કમગ્નઃ પ્રબભૂવ કામમ્ ।
સત્યવ્રતં મેઽદ્ય ભવેન્ન ભગ્નં
ન દૃષ્ટ ઇત્યુચ્ચરિતેન કિં વૈ

ગતોઽત્ર કોલઃ શરવિદ્ધદેહઃ
કથં બ્રવીમ્યદ્ય મૃષાઽમૃષા વા ।
ક્ષુધાર્દિતોઽયં પરિપૃચ્છતીવ
દૃષ્ટ્વા હનિષ્યત્યપિ સૂકરં વૈ

સત્યં ન સત્યં ખલુ યત્ર હિંસા
દયાન્વિતં ચાનૃતમેવ સત્યમ્ ।
હિતં નરાણાં ભવતીહ યેન
તદેવ સત્યં ન તથાઽન્યથૈવ

હિતં કથં સ્યાદુભયોર્વિરુદ્ધયો-
સ્તદુત્તરં કિં ન યથા મૃષા વચઃ ।
વિચારયન્વાડવ ધર્મસઙ્કટે
ન પ્રાપ વક્તું વચનં યથોચિતમ્

બાણાહતં વીક્ષ્ય દયાન્વિતઞ્ચ
કોલં તદન્તે સમુદાહૃતં વચઃ ।
તેન પ્રસન્ના નિજબીજતઃ શિવા
વિદ્યાં દુરાપાં પ્રદદૌ ચ તસ્મૈ

બીજોચ્ચારણતો દેવ્યા વિદ્યા પ્રસ્ફુરિતાખિલા ।
વાલ્મીકેશ્‍ચ યથાપૂર્વં તથા સ હ્યભવત્કવિઃ

તમુવાચ દ્વિજો વ્યાધં સમ્મુખસ્થં ધનુર્ધરમ્ ।
સત્યકામસ્તુ ધર્માત્મા શ્લોકમેકં દયાપરઃ

યા પશ્યતિ ન સા બ્રૂતે યા બ્રૂતે સા ન પશ્યતિ ।
અહો વ્યાધ સ્વકાર્યાર્થિન્ કિં પૃચ્છસિ પુનઃ પુનઃ

ઇત્યુક્તસ્તુ તદા તેન ગતોઽસૌ પશુહા પુનઃ ।
નિરાશઃ સૂકરે તસ્મિન્પરાવૃત્તો નિજાલયે

બ્રાહ્મણસ્તુ કવિર્જાતઃ પ્રાચેતસ ઇવાપરઃ ।
પ્રસિદ્ધઃ સર્વલોકેષુ નામ્ના સત્યવ્રતો દ્વિજઃ

સારસ્વતં તતો બીજં જજાપ વિધિપૂર્વકમ્ ।
પણ્ડિતશ્‍ચાતિવિખ્યાતો દ્વિજોઽસૌ ધરણીતલે

પ્રતિપર્વસુ ગાયન્તિ બ્રાહ્મણા યદ્યશઃ સદા ।
આખ્યાનં ચાતિવિસ્તીર્ણ સ્તુવન્તિ મુનયઃ કિલ

તચ્છ્રુત્વા સદનં તસ્ય સમાગમ્ય તદાશ્રમે ।
યેન ત્યક્તઃ પુરા તેન ગૃહં નીતોઽતિમાનિતઃ

તસ્માદ્‌રાજન્સદા સેવ્યા પૂજનીયા ચ ભક્તિતઃ ।
આદિશક્તિઃ પરા દેવી જગતાં કારણં હિ સા

તસ્યા યજ્ઞં મહારાજ કુરુ વેદવિધાનતઃ ।
સર્વકામપ્રદં નિત્યં નિશ્‍ચયં કથિતં પુરા

સ્મૃતા સમ્પૂજિતા ભક્ત્યા ધ્યાતા ચોચ્ચારિતા સ્તુતા ।
દદાતિ વાઞ્છિતાનર્થાન્કાર્યદા તેન કીર્ત્યતે

અનુભાવમિદં રાજન્ કર્તવ્યં સર્વથા બુધૈઃ ।
દૃષ્ટ્વા રોગયુતાન્દીનાન્ક્ષુધિતાન્નિર્ધનાઞ્છઠાન્

જનાનાર્તાંસ્તથા મૂર્ખાન્પીડિતાન્વૈરિભિઃ સદા ।
દાસાનાજ્ઞાકરાન્ક્ષુદ્રાન્વિકલાન્વિહ્વલાનથ

અતૃપ્તાન્ભોજને ભોગે સદાર્તાનજિતેન્દ્રિયાન્ ।
તૃષ્ણાધિકાનશક્તાંશ્‍ચ સદાધિપરિપીડિતાન્

તથા વિભવસમ્પન્નાન્ પુત્રપૌત્રવિવર્ધનાન્ ।
પુષ્ટદેહાંશ્‍ચ સમ્ભોગૈઃ સંયુતાન્વેદવાદિનઃ

રાજલક્ષ્મ્યા યુતાઞ્છૂરાન્વશીકૃતજનાનથ ।
સ્વજનૈરવિયુક્તાંશ્‍ચ સર્વલક્ષણલક્ષિતાન્

વ્યતિરેકાન્વયાભ્યાં ચ વિચેતવ્યં વિચક્ષણૈઃ ।
એભિર્ન પૂજિતા દેવી સર્વાર્થફલદા શિવા

સમારાધિતા ચ તથા નૃભિરેભિઃ સદામ્બિકા ।
યતોઽમી સુખિનઃ સર્વે સંસારેઽસ્મિન્ન સંશયઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ રાજઞ્છ્રુતં તત્ર મયા મુનિસમાગમે ।
લોમશસ્ય મુખાત્કામં દેવીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય રાજેન્દ્ર કર્તવ્યં ચ સદાર્ચનમ્ ।
ભક્ત્યા પરમયા દેવ્યાઃ પ્રીત્યા ચ પુરુષર્ષભ

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે સત્યવ્રતાખ્યાનવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ