દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 3.1

ભુવનેશ્વરીવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ -
ભગવન્ ભવતા પ્રોક્તં યજ્ઞમમ્બાભિધં મહત્ ।
સા કા કથં સમુત્પન્ના કુત્ર કસ્માચ્ચ કિંગુણા

કીદૃશશ્ચ મખસ્તસ્યાઃ સ્વરૂપં કીદૃશં તથા ।
વિધાનં વિધિવદ્‌‌બ્રૂહિ સર્વજ્ઞોઽસિ દયાનિધે

બ્રહ્માણ્ડસ્ય તથોત્પત્તિં વદ વિસ્તરતસ્તથા ।
યથોક્તં યાદૃશં બ્રહ્મન્નખિલં વેત્સિ ભૂસુર

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ત્રયો દેવા મયા શ્રુતાઃ ।
સૃષ્ટિપાલનસંહારકારકાઃ સગુણાસ્ત્વમી

સ્વતન્ત્રાસ્તે મહાત્માનઃ પારાશર્ય વદસ્વ મે ।
આહોસ્વિત્પરતન્ત્રાસ્તે શ્રોતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્

મૃત્યુધર્માશ્ચ તે નો વા સચ્ચિદાનન્દરૂપિણઃ ।
અધિભૂતાદિભિર્યુક્તા ન વા દુઃખૈસ્ત્રિધાત્મકૈઃ

કાલસ્ય વશગા નો વા તે સુરેંદ્રા મહાબલાઃ ।
કથં તે વૈ સમુત્પન્ના કસ્માદિતિ ચ સંશયઃ

હર્ષશોકયુતાસ્તે વૈ નિદ્રાલસ્યસમન્વિતાઃ ।
સપ્તધાતુમયાસ્તેષાં દેહાઃ કિં વાન્યથા મુને

કૈર્દ્રવ્યૈર્નિર્મિતાસ્તે વૈ કૈર્ગુણૈરિન્દ્રિયૈસ્તથા ।
ભોગશ્ચ કીદૃશસ્તેષાં પ્રમાણમાયુષસ્તથા

નિવાસસ્થાનમપ્યેષાં વિભૂતિં ચ વદસ્વ મે ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં બ્રહ્મન્ વિસ્તરેણ કથામિમામ્

વ્યાસ ઉવાચ -
દુર્ગમઃ પ્રશ્નભારોઽયં કૃતો રાજંસ્ત્વયાઽધુના ।
બ્રહ્માદીનાં સમુત્પત્તિઃ કસ્માદિતિ મહામતે

એતદેવ મયા પૂર્વં પૃષ્ટોઽસૌ નારદો મુનિઃ ।
વિસ્મિતઃ પ્રત્યુવાચેદમુત્થિતઃ શૃણુ ભૂપતે

કસ્મિંશ્ચ સમયે ચાહં ગઙ્ગાતીરે સ્થિતં મુનિમ્ ।
અપશ્યં નારદં શાન્તં સર્વજ્ઞં વેદવિત્તમમ્

દૃષ્ટ્વાહં મુદિતો ભૂત્વા પાદયોરપતં મુનેઃ ।
તેજાજ્ઞપ્તઃ સમીપેઽસ્ય સંવિષ્ટશ્ચ વરાસને

શ્રુત્વા કુશલવાર્તાં વૈ તમપૃચ્છં વિધેઃ સુતમ્ ।
નિર્વિષ્ટં જાહ્નવીતીરે નિર્જને સૂક્ષ્મવાલુકે

મુનેઽતિવિતતસ્યાસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય મહામતે ।
કઃ કર્તા પરમઃ પ્રોક્તસ્તન્મે બ્રૂહિ વિધાનતઃ

કસ્માદેતત્સમુત્પન્નં બ્રહ્માણ્ડં મુનિસત્તમ ।
અનિત્યં વા તથા નિત્યં તદાચક્ષ્વ દ્વિજોત્તમ

એકકર્તૃકમેતદ્વા બહુકર્તૃકમન્યથા ।
અકર્તૃકં ન કાર્યં સ્યાદ્વિરોધોઽયં વિભાતિ મે

ઇતિ સન્દેહસન્દોહે મગ્નં માં તારયાધુના ।
વિકલ્પકોટીઃ કૃર્વાણં સંસારેઽસ્મિન્ પ્રવિસ્તરે

બ્રુવન્તિ શંકરં કેચિન્મત્વા કારણકારણમ્ ।
સદાશિવં મહાદેવં પ્રલયોત્પત્તિવર્જિતમ્

આત્મારામં સુરેશં ચ ત્રિગુણં નિર્મલં હરમ્ ।
સંસારતારકં નિત્યં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણમ્

અન્યે વિષ્ણું સ્તુવન્ત્યેનં સર્વેષાં પ્રભુમીશ્વરમ્ ।
પરમાત્માનમવ્યક્તં સર્વશક્તિસમન્વિતમ્

ભુક્તિદં મુક્તિદં શાન્તં સર્વાદિં સર્વતોમુખમ્ ।
વ્યાપકં વિશ્વશરણમનાદિનિધનં હરિમ્

ધાતારં ચ તથા ચાન્યે બ્રુવન્તિ સૃષ્ટિકારણમ્ ।
તમેવ સર્વવેત્તારં સર્વભૂતપ્રવર્તકમ્

ચતુર્મુખં સુરેશાનં નાભિપદ્મભવં વિભુમ્ ।
સ્રષ્ટારં સર્વલોકાનાં સત્યલોકનિવાસિનમ્

દિનેશં પ્રવદન્ત્યન્યે સર્વેશં વેદવાદિનઃ ।
સ્તુવન્તિ ચૈવ ગાયન્તિ સાયં પ્રાતરતન્દ્રિતાઃ

યજન્તિ ચ તથા યજ્ઞે વાસવં ચ શતક્રતુમ્ ।
સહસ્રાક્ષં દેવદેવં સર્વેષાં પ્રભુમુલ્બણમ્

યજ્ઞાધીશં સુરાધીશં ત્રિલોકેશં શચીપતિમ્ ।
યજ્ઞાનાં ચૈવ ભોક્તારં સોમપં સોમપપ્રિયમ્

વરુણં ચ તથા સોમં પાવકં પવનં તથા ।
યમં કુબેરં ધનદં ગણાધીશં તથાપરે

હેરમ્બં ગજવક્ત્રં ચ સર્વકાર્યપ્રસાધકમ્ ।
સ્મરણાત્સિદ્ધિદં કામં કામદં કામગં પરમ્

ભવાનીં કેચનાચાર્યાઃ પ્રવદન્ત્યખિલાર્થદામ્ ।
આદિમાયાં મહાશક્તિં પ્રકૃતિં પુરુષાનુગામ્

બ્રહ્મૈકતાસમાપન્નાં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણીમ્ ।
માતરં સર્વભૂતાનાં દેવતાનાં તથૈવ ચ

અનાદિનિધનાં પૂર્ણાં વ્યાપિકાં સર્વજન્તુષુ ।
ઈશ્વરીં સર્વલોકાનાં નિર્ગુણાં સગુણાં શિવામ્

વૈષ્ણવીં શાઙ્કરીં બ્રાહ્મીં વાસવીં વારુણીં તથા ।
વારાહીં નારસિંહીં ચ મહાલક્ષ્મીં તથાદ્‌ભુતામ્

વેદમાતરમેકાં ચ વિદ્યાં ભવતરોઃ સ્થિરામ્ ।
સર્વદુઃખનિહન્ત્રીં ચ સ્મરણાત્સર્વકામદામ્

મોક્ષદાં ચ મુમુક્ષૂણાં કામદાં ચ ફલાર્થિનામ્ ।
ત્રિગુણાતીતરૂપાં ચ ગુણવિસ્તારકારકામ્

નિર્ગુણાં સગુણાં તસ્માત્તાં ધ્યાયન્તિ ફલાર્થિનઃ ।
નિરંજનં નિરાકારં નિર્લેપં નિર્ગુણં કિલ

અરૂપં વ્યાપકં બ્રહ્મ પ્રવદન્તિ મુનીશ્વરાઃ ।
વેદોપનિષદિ પ્રોક્તસ્તેજોમય ઇતિ ક્વચિત્

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રનયનસ્તથા ।
સહસ્રકરકર્ણશ્ચ સહસ્રાસ્યઃ સહસ્રપાત્

વિષ્ણોઃ પાદમથાકાશં પરમં સમુદાહૃતમ્ ।
વિરાજં વિરજં શાન્તં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

પુરુષોત્તમં તથા ચાન્યે પ્રવદન્તિ પુરાવિદઃ ।
નૈકોઽપીતિ વદન્ત્યન્યે પ્રભુરીશઃ કદાચન

અનીશ્વરમિદં સર્વં બ્રહ્માણ્ડમિતિ કેચન ।
ન કદાપીશજન્યં યજ્જગદેતદચિન્તિતમ્

સદૈવેદમનીશં ચ સ્વભાવોત્થં સદેદૃશમ્ ।
અકર્તાસૌ પુમાન્પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિસ્તુ તથા ચ સા

એવં વદન્તિ સાઙ્ખ્યાશ્ચ મુનયઃ કપિલાદયઃ ।
એતે સન્દેહસન્દોહાઃ પ્રભવન્તિ તથાઽપરે

વિકલ્પોપહતં ચેતઃ કિં કરોમિ મુનીશ્વર ।
ધર્માધર્મવિવક્ષાયાં ન મનો મે સ્થિરં ભવેત્

કો ધર્મઃ કીદૃશોઽધર્મશ્ચિહ્નં નૈવોપલભ્યતે ।
દેવાઃ સત્ત્વગુણોત્પન્નાઃ સત્યધર્મવ્યવસ્થિતાઃ

પીડ્યન્તે દાનવૈઃ પાપૈઃ કુત્ર ધર્મવ્યવસ્થિતિઃ ।
ધર્મસ્થિતાઃ સદાચારાઃ પાણ્ડવા મમ વંશજાઃ

દુઃખં બહુવિધં પ્રાપ્તાસ્તત્ર ધર્મસ્ય કા સ્થિતિઃ ।
અતો મે હૃદયં તાત વેપતેઽતીવ સંશયે

કુરુ મેઽસંશયં ચેતઃ સમર્થોઽસિ મહામુને ।
ત્રાહિ સંસારવાર્ધેસ્ત્વં જ્ઞાનપોતેન માં મુને

મજ્જન્તં ચોત્પતન્તં ચ મગ્નં મોહજલાવિલે

ઇતિ શ્રીદેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
તૃતીયસ્કન્ધે ભુવનેશ્વરીવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ