દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.7

પાણ્ડવાનાં કથાનકં મૃતાનાં દર્શનવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ
પઞ્ચાનાં દ્રૌપદી ભાર્યા સા માન્યા સા પતિવ્રતા ।
પઞ્ચ પુત્રાસ્તુ તસ્યાઃ સ્યુર્ભર્તૃભ્યોઽતીવ સુન્દરાઃ

અર્જુનસ્ય તથા ભાર્યા કૃષ્ણસ્ય ભગિની શુભા ।
સુભદ્રા યા હૃતા પૂર્વં જિષ્ણુના હરિસમ્મતે

તસ્યાં જાતો મહાવીરો નિહતોઽસૌ રણાજિરે ।
અભિમન્યુર્હતાસ્તત્ર દ્રૌપદ્યાશ્ચ સુતાઃ કિલ

અભિમન્યોર્વરા ભાર્યા વૈરાટી ચાતિસુન્દરી ।
કુલાન્તે સુષુવે પુત્રં મૃતો બાણાગ્નિના શિશુઃ

જીવિતઃ સ તુ કૃષ્ણેન ભાગિનેયસુતઃ સ્વયમ્ ।
દ્રૌણિબાણાગ્નિનિર્દગ્ધઃ પ્રતાપેનાદ્‌ભુતેન ચ

પરિક્ષીણેષુ વંશેષુ જાતો યસ્માદ્વરઃ સુતઃ ।
તસ્માત્પરીક્ષિતો નામ વિખ્યાતઃ પૃથિવીતલે

નિહતેષુ ચ પુત્રેષુ ધૃતરાષ્ટ્રોઽતિદુઃખિતઃ ।
તસ્થૌ પાણ્ડવરાજ્યે ચ ભીમવાગ્બાણપીડિતઃ

ગાન્ધારી ચ તથાતિષ્ઠત્ પુત્રશોકાતુરા ભૃશમ્ ।
સેવાં તયોર્દિવારાત્રં ચકારાર્તો યુધિષ્ઠિરઃ

વિદુરોઽપ્યતિધર્માત્મા પ્રજ્ઞાનેત્રમબોધયત્ ।
યુધિષ્ઠિરસ્યાનુમતે ભ્રાતૃપાર્શ્વે વ્યતિષ્ઠત

ધર્મપુત્રોઽપિ ધર્માત્મા ચકાર સેવનં પિતુઃ ।
પુત્રશોકોદ્‌ભવં દુઃખં તસ્ય વિસ્મારયન્નિવ

યથા શૃણોતિ વૃદ્ધોઽસૌ તથા ભીમોઽતિરોષિતઃ ।
વારબાણેનાહનત્તં તુ શ્રાવયન્સંસ્થિતાઞ્જનાન્

મયા પુત્રા હતાઃ સર્વે દુષ્ટસ્યાન્ધસ્ય તે રણે ।
દુઃશાસનસ્ય રુધિરં પીતં હૃદ્યં તથા ભૃશમ્

ભુનક્તિ પિણ્ડમન્ધોઽયં મયા દત્તં ગતત્રપઃ ।
ધ્વાંક્ષવદ્વા શ્વવચ્ચાપિ વૃથા જીવત્યસૌ જનઃ

એવંવિધાનિ રૂક્ષાણિ શ્રાવયત્યનુવાસરમ્ ।
આશ્વાસયતિ ધર્માત્મા મૂર્ખોઽયમિતિ ચ બ્રુવન્

અષ્ટાદશૈવ વર્ષાણિ સ્થિત્વા તત્રૈવ દુઃખિતઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો વને યાનં પ્રાર્થયામાસ ધર્મજમ્

અયાચત ધર્મપુત્રં ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
પુત્રેભ્યોઽહં દદામ્યદ્ય નિર્વાપં વિધિપૂર્વકમ્

વૃકોદરેણ સર્વેષાં કૃતમત્રૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
ન કૃતં મમ પુત્રાણાં પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્

દદાસિ ચેદ્ધનં મહ્યં કૃત્વા ચૈવોર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
ગમિષ્યેઽહં વનં તપ્તું તપઃ સ્વર્ગફલપ્રદમ્

એકાન્તે વિદુરેણોક્તો રાજા ધર્મસુતઃ શુચિઃ ।
ધનં દાતું મનશ્ચક્રે ધૃતરાષ્ટ્રાય ચાર્થિને

સમાહૂય નિજાન્મર્વાનુવાચ પૃથિવીપતિઃ ।
ધનં દાસ્યે મહાભાગાઃ પિત્રે નિર્વાપકામિને

તચ્છ્રુત્વા વચનં ભ્રાતુર્ન્યેષ્ઠસ્યામિતતેજસઃ ।
સંગ્રહેઽસ્ય મહાબાહુર્મારુતિઃ કુપિતોઽબ્રવીત્

ધનં દેયં મહાભાગ દુર્યોધનહિતાય કિમ્ ।
અન્ધોઽપિ સુખમાપ્નોતિ મૂર્ખત્વં કિમતઃ પરમ્

તવ દુર્મન્ત્રિતેનાથ દુઃખં પ્રાપ્તા વને વયમ્ ।
દ્રૌપદી ચ મહાભાગા સમાનીતા દુરાત્મના

વિરાટભવને વાસઃ પ્રસાદાત્તવ સુવ્રત ।
દાસત્વં ચ કૃતં સર્વૈર્મત્સ્યસ્યામિતવિક્રમૈઃ

દેવિતા ત્વં ન ચેજ્જ્યેષ્ઠઃ પ્રભવેત્સંક્ષયઃ કથમ્ ।
સૂપકારો વિરાટસ્ય હત્વાભૂવં તુ માગધમ્

બૃહન્નલા કથં જિષ્ણુર્ભવેદ્‌બાલસ્ય નર્તકઃ ।
કૃત્વા વેષં મહાબાહુર્યોષાયા વાસવાત્મજઃ

ગાણ્ડીવશોભિતૌ હસ્તૌ કૃતૌ કઙ્કણશોભિતૌ ।
માનુષં ચ વપુઃ પ્રાપ્ય કિં દુઃખં સ્યાદતઃ પરમ્

દૃષ્ટ્વા વેણીં કૃતાં મૂર્ધ્નિ કજ્જલં લોચને તથા ।
અસિં ગૃહીત્વા તરસા છેદ્મ્યહં નાન્યથા સુખમ્

અપૃષ્ટ્વા ચ મહીપાલં નિક્ષિપ્તોઽગ્નિર્મયા ગૃહે ।
દગ્ધુકામશ્ચ પાપાત્મા નિર્દગ્ધોઽસૌ પુરોચનઃ

કીચકા નિહતાઃ સર્વે ત્વામપૃષ્ટ્વા જનાધિપ ।
ન તથા નિહતાઃ સર્વે સભાર્યા ધૃતરાષ્ટ્રજાઃ

મૂર્ખત્વં તવ રાજેન્દ્ર ગન્ધર્વેભ્યશ્ચ મોચિતાઃ ।
દુર્યોધનાદયઃ કામં શત્રવો નિગડીકૃતાઃ

દુર્યોધનહિતાયાદ્ય ધનં દાતું ત્વમિચ્છસિ ।
નાહં દદે મહીપાલ સર્વથા પ્રેરિતસ્ત્વયા

ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગતે ભીમે ત્રિભિઃ પરિવૃતો નૃપઃ ।
દદૌ વિત્તં સુબહુલં ધૃતરાષ્ટ્રાય ધર્મજઃ

કારયામાસ વિધિવત્પુત્રાણાં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યો ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ

કૃત્વૌર્ધ્વદૈહિકં સર્વં ગાન્ધારીસહિતો નૃપઃ ।
પ્રવિવેશ વનં તૂર્ણં કુન્ત્યા ચ વિદુરેણ ચ

સઞ્જયેન પરિજ્ઞાતો નિર્ગતોઽસૌ મહામતિઃ ।
પુત્રૈર્નિવાર્યમાણાપિ શૂરસેનસુતા ગતા

વિલપન્ભીમસેનોઽપિ તથાન્યે ચાપિ કૌરવાઃ ।
ગઙ્ગાતીરાત્પરાવૃત્ય યયુઃ સર્વે ગજાહ્વયમ્

તે ગત્વા જાહ્નવીતીરે શતયૂપાશ્રમં શુભમ્ ।
કૃત્વા તૃણૈઃ કુટીં તત્ર તપસ્તેપુઃ સમાહિતાઃ

ગતાન્યબ્દાનિ ષટ્ તેષાં યદા યાતા હિ તાપસાઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્તુ વિરહાદનુજાનિદમબ્રવીત્

સ્વપ્ને દૃષ્ટા મયા કુન્તી દુર્બલા વનસંસ્થિતા ।
મનો મે જાયતે દ્રષ્ટું માતરં પિતરૌ તથા

વિદુરં ચ મહાત્માનં સઞ્જયં ચ મહામતિમ્ ।
રોચતે યદિ વઃ સર્વાન્ વ્રજામ ઇતિ મે મતિઃ

તતસ્તે ભ્રાતરઃ સર્વે સુભદ્રા દ્રૌપદી તથા ।
વૈરાટી ચ મહાભાગા તથા નાગરિકો જનઃ

પ્રાપ્તાઃ સર્વજનૈઃ સાર્ધં પાણ્ડવા દર્શનોત્સુકાઃ ।
શતયૂપાશ્રમં પ્રાપ્ય દદૃશુઃ સર્વ એવ તે

વિદુરો ન યદા દૃષ્ટો ધર્મસ્તં પૃષ્ટવાંસ્તદા ।
ક્વાસ્તે સ વિદુરો ધીમાંસ્તમુવાચામ્બિકાસુતઃ

વિરક્તશ્ચરતે ક્ષત્તા નિરીહો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
કુતોઽપ્યેકાન્તસંવાસી ધ્યાયતેઽન્તઃ સનાતનમ્

ગઙ્ગાં ગચ્છન્દ્વિતીયેઽહ્નિ વને રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
દદર્શ વિદુરં ક્ષામં તપસા સંશિતવ્રતમ્

દૃષ્ટ્વોવાચ મહીપાલો વન્દેઽહં ત્વાં યુધિષ્ઠિરઃ ।
તસ્થૌ શ્રુત્વા ચ વિદુરઃ સ્થાણુભૂત ઇવાનઘઃ

ક્ષણેન વિદુરસ્યાસ્યાન્નિઃસૃતં તેજ અદ્‌ભુતમ્ ।
લીનં યુધિષ્ઠિરસ્યાસ્યે ધર્માંશત્વાત્પરસ્પરમ્

ક્ષત્તા જહૌ તદા પ્રાણાઞ્છુશોચાતિ યુધિષ્ઠિરઃ ।
દાહાર્થં તસ્ય દેહસ્ય કૃતવાનુદ્યમં નૃપઃ

શૃણ્વતસ્તુ તદા રાજ્ઞો વાગુવાચાશરીરિણી ।
વિરક્તોઽયં ન દાહાર્હો યથેષ્ટં ગચ્છ ભૂપતે

શ્રુત્વા તે ભ્રાતરઃ સર્વે સસ્નુર્ગઙ્ગાજલેઽમલે ।
ગત્વા નિવેદયામાસુર્ધૃતરાષ્ટ્રાય વિસ્તરાત્

સ્થિતાસ્તત્રાશ્રમે સર્વે પાણ્ડવા નાગરૈઃ સહ ।
તત્ર સત્યવતીસૂનુર્નારદશ્ચ સમાગતઃ

મુનયોઽન્યે મહાત્માનશ્ચાગતા ધર્મનન્દનમ્ ।
કુન્તી પ્રાહ તદા વ્યાસં સંસ્થિતં શુભદર્શનમ્

કૃષ્ણ કર્ણસ્તુ પુત્રો મે જાતમાત્રસ્તુ વીક્ષિતઃ ।
મનો મે તપ્યતેઽત્યર્થં દર્શયસ્વ તપોધન

સમર્થોઽસિ મહાભાગ કુરુ મે વાઞ્છિતં પ્રભો ।
ગાન્ધાર્યુવાચ
દુર્યોધનો રણેઽગચ્છદ્વીક્ષિતો ન મયા મુને

તં દર્શય મુનિશ્રેષ્ઠ પુત્રં મે ત્વં સહાનુજમ્ ।
સુભદ્રોવાચ
અભિમન્યું મહાવીરં પ્રાણાદપ્યધિકં પ્રિયમ્

દ્રષ્ટુકામાસ્મિ સર્વજ્ઞ દર્શયાદ્ય તપોધન ।
સૂત ઉવાચ
એવંવિધાનિ વાક્યાનિ શ્રુત્વા સત્યવતીસુતઃ

પ્રાણાયામં તતઃ કૃત્વા દધ્યૌ દેવીં સનાતનીમ્ ।
સન્ધ્યાકાલેઽથ સમ્પ્રાપ્તે ગઙ્ગાયાં મુનિસત્તમઃ

સર્વાંસ્તાંશ્ચ સમાહૂય યુધિષ્ઠિરપુરોગમાન્ ।
તુષ્ટાવ વિશ્વજનનીં સ્નાત્વા પુણ્યસરિજ્જલે

પ્રકૃતિં પુરુષારામાં સગુણાં નિર્ગુણાં તથા ।
દેવદેવીં બ્રહ્મરૂપાં મણિદ્વીપાધિવાસિનીમ્

યદા ન વેધા ન ચ વિષ્ણુરીશ્વરો
ન વાસવો નૈવ જલાધિપસ્તથા ।
ન વિત્તપો નૈવ યમશ્ચ પાવક-
સ્તદાસિ દેવિ ત્વમહં નમામિ તામ્

જલં ન વાયુર્ન ધરા ન ચામ્બરં
ગુણા ન તેષાં ચ ન ચેન્દ્રિયાણ્યહમ્ ।
મનો ન બુદ્ધિર્ન ચ તિગ્મગુઃ શશી
તદાસિ દેવિ ત્વમહં નમામિ તામ્

ઇમં જીવલોકં સમાધાય ચિત્તે
ગુણૈર્લિઙ્ગકોશં ચ નીત્વા સમાધૌ ।
સ્થિતા કલ્પકાલં નયસ્યાત્મતન્ત્રા
ન કોઽપ્યસ્તિ વેત્તા વિવેકં ગતોઽપિ

પ્રાર્થયત્યેષ માં લોકો મૃતાનાં દર્શનં પુનઃ ।
નાહં ક્ષમોઽસ્મિ માતસ્ત્વં દર્શયાશુ જનાન્મૃતાન્

સૂત ઉવાચ
એવં સ્તુતા તદા દેવી માયા શ્રીભુવનેશ્વરી ।
સ્વર્ગાદાહૂય સર્વાન્વૈ દર્શયામાસ પાર્થિવાન્

દૃષ્ટ્વા કુન્તી ચ ગાન્ધારી સુભદ્રા ચ વિરાટજા ।
પાણ્ડવા મુમુદુઃ સર્વે વીક્ષ્ય પ્રત્યાગતાન્સ્વકાન્

પુનર્વિસર્જિતાસ્તેન વ્યાસેનામિતતેજસા ।
સ્મૃત્વા દેવીં મહામાયામિન્દ્રજાલમિવોદ્યતમ્

તદા પૃષ્ટ્વા યયુઃ સર્વે પાણ્ડવા મુનયસ્તથા ।
રાજા નાગપુરં પ્રાપ્તઃ કુર્વન્ વ્યાસકથાં પથિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયસ્કન્ધે
પાણ્ડવાનાં કથાનકં મૃતાનાં દર્શનવર્ણનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ