દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.1

મસ્ત્યગન્ધોત્પત્તિવર્ણનમ્
ઋષય ઊચુઃ
આશ્ચર્યકરમેતત્તે વચનં ગર્ભહેતુકમ્ ।
સન્દેહોઽત્ર સમુત્પન્નઃ સર્વેષાં નસ્તપસ્વિનામ્

માતા વ્યાસસ્ય મેધાવિન્નામ્ના સત્યવતીતિ ચ ।
વિવાહિતા પુરા જ્ઞાતા રાજ્ઞા શન્તનુના યથા

તસ્યાઃ પુત્રઃ કથં વ્યાસઃ સતી સ્વભવને સ્થિતા ।
ઈદૃશી સા કથં રાજ્ઞા પુનઃ શન્તનુના વૃતા

તસ્યાં પુત્રાવુભૌ જાતૌ તત્ત્વં કથય સુવ્રત ।
વિસ્તરેણ મહાભાગ કથાં પરમપાવનીમ્

ઉત્પત્તિં વદ વ્યાસસ્ય સત્યવત્યાસ્તથા પુનઃ ।
શ્રોતુકામાઃ પુનઃ સર્વે ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ

સૂત ઉવાચ
પ્રણમ્ય પરમાં શક્તિં ચતુર્વર્ગપ્રદાયિનીમ્ ।
આદિશક્તિં વદિષ્યામિ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્

યસ્યોચ્ચારણમાત્રેણ સિદ્ધિર્ભવતિ શાશ્વતી ।
વ્યાજેનાપિ હિ બીજસ્ય વાગ્ભવસ્ય વિશેષતઃ

સમ્યક્ સર્વાત્મના સર્વૈઃ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ।
સ્મર્તવ્યા સર્વથા દેવી વાઞ્છિતાર્થપ્રદાયિની

રાજોપરિચરો નામ ધાર્મિકઃ સત્યસઙ્ગરઃ ।
ચેદિદેશપતિઃ શ્રીમાન્ બભૂવ દ્વિજપૂજકઃ

તપસા તસ્ય તુષ્ટેન વિમાનં સ્ફાટિકં શુભમ્ ।
દત્તમિન્દ્રેણ તત્તસ્મૈ સુન્દરં પ્રિયકામ્યયા

તેનારૂઢસ્તુ સર્વત્ર યાતિ દિવ્યેન ભૂપતિઃ ।
ન ભૂમાવુપરિસ્થોઽસૌ તેનોપરિચરો વસુઃ

વિખ્યાતઃ સર્વલોકેષુ ધર્મનિત્યઃ સ ભૂપતિઃ ।
તસ્ય ભાર્યા વરારોહા ગિરિકા નામ સુન્દરી

પુત્રાશ્ચાસ્ય મહાવીર્યાઃ પઞ્ચાસન્નમિતૌજસઃ ।
પૃથગ્દેશેષુ રાજાનઃ સ્થાપિતાસ્તેન ભૂભુજા

વસોસ્તુ પત્‍ની ગિરિકા કામાન્ કાલે ન્યવેદયત્ ।
ઋતુકાલમનુપ્રાપ્તા સ્નાતા પુંસવને શુચિઃ

તદહઃ પિતરશ્ચૈનમૂચુર્જહિ મૃગાનિતિ ।
તચ્છુત્વા ચિન્તયામાસ ભાર્યામૃતુમતીં તથા

પિતૃવાક્યં ગુરું મત્વા કર્તવ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્ ।
ચચાર મૃગયાં રાજા ગિરિકાં મનસા સ્મરન્

વને સ્થિતઃ સ રાજર્ષિશ્ચિત્તે સસ્માર ભામિનીમ્ ।
અતીવ રૂપસમ્પન્નાં સાક્ષાચ્છ્રિયમિવાપરામ્

તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ સ્મરતસ્તાં ચ કામિનીમ્ ।
વટપત્રે તુ તદ્‌રાજા સ્કન્નમાત્રં સમાક્ષિપત્

ઇદં વૃથા પરિસ્કન્નં રેતો વૈ ન ભવેત્કથમ્ ।
ઋતુકાલં ચ વિજ્ઞાય મતિં ચક્રે નૃપસ્તદા

અમોઘં સર્વથા વીર્યં મમ ચૈતન્ન સંશયઃ ।
પ્રિયાયૈ પ્રેષયામ્યેતદિતિ બુદ્ધિમકલ્પયત્

શુક્રપ્રસ્થાપને કાલં મહિષ્યાઃ પ્રસમીક્ષ્ય સઃ ।
અભિમન્ત્ર્યાથ તદ્વીર્યં વટપર્ણપુટે કૃતમ્

પાર્શ્વસ્થં શ્યેનમાભાષ્ય રાજોવાચ દ્વિજં પ્રતિ ।
ગૃહાણેદં મહાભાગ ગચ્છ શીઘ્રં ગૃહં મમ

મત્પ્રિયાર્થમિદં સૌમ્ય ગૃહીત્વા ત્વં ગૃહં નય ।
ગિરિકાયૈ પ્રયચ્છાશુ તસ્યાસ્ત્વાર્તવમદ્ય વૈ

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા પ્રદદૌ પર્ણં શ્યેનાય નૃપસત્તમઃ ।
સ ગૃહીત્વોત્પપાતાશુ ગગનં ગતિવિત્તમઃ

ગચ્છન્તં ગગનં શ્યેનં ધૃત્વા ચઞ્ચુપુટે પુટમ્ ।
તમપશ્યદથાયાન્તં ખગં શ્યેનસ્તથાપરઃ

આમિષં સ તુ વિજ્ઞાય શીઘ્રમભ્યદ્રવત્ખગમ્ ।
તુણ્ડયુદ્ધમથાકાશે તાવુભૌ સમ્પ્રચક્રતુઃ

યુદ્ધ્યતોરપતદ્રેતસ્તજ્જાપિ યમુનામ્ભસિ ।
ખગૌ તૌ નિર્ગતૌ કામં પુટકે પતિતે તદા

એતસ્મિન્સમયે કાચિદ્‍અદ્રિકા નામ ચાપ્સરાઃ ।
બ્રાહ્મણં સમનુપ્રાપ્તં સન્ધ્યાવન્દનતત્પરમ્

કુર્વન્તી જલકેલિં સા જલે મગ્ના ચચાર સા ।
જગ્રાહ ચરણં નારી દ્વિજસ્ય વરવર્ણિની

પ્રાણાયામપરઃ સોઽથ દૃષ્ટ્વા તાં કામચારિણીમ્ ।
શશાપ ભવ મત્સ્યી ત્વં ધ્યાનવિઘ્નકરી યતઃ

સા શપ્તા વિપ્રમુખ્યેન બભૂવ યમુનાચરી ।
શફરી રૂપસમ્પન્ના હ્યદ્રિકા ચ વરાપ્સરાઃ

શ્યેનપાદપરિભ્રષ્ટં તચ્છુક્રમથ વાસવી ।
જગ્રાહ તરસાભ્યેત્ય સાદ્રિકા મત્સ્યરૂપિણી

અથ કાલેન કિયતા મત્સ્યીં તાં મત્સ્યજીવનઃ ।
સમ્પ્રાપ્તે દશમે માસિ બબન્ધ તાં મનોરમામ્

ઉદરં વિદદારાશુ સ તસ્યા મત્સ્યજીવનઃ ।
યુગ્મં વિનિઃસૃતં તસ્માદુદરાન્માનુષાકૃતિ

બાલઃ કુમારઃ સુભગસ્તથા કન્યા શુભાનના ।
દૃષ્ટ્વાશ્ચર્યમિદં સોઽથ વિસ્મયં પરમં ગતઃ

રાજ્ઞે નિવેદયામાસ પુત્રૌ દ્વૌ તુ ઝષોદ્‌ભવૌ ।
રાજાપિ વિસ્મયાવિષ્ટઃ સુતં જગ્રાહ તં શુભમ્

સ મત્સ્યો નામ રાજાસૌ ધાર્મિકઃ સત્યસઙ્ગરઃ ।
વસુપુત્રો મહાતેજાઃ પિત્રા તુલ્યપરાક્રમઃ

કાલિકા વસુના દત્તા તરસા જલજીવિને ।
નામ્ના કાલીતિ વિખ્યાતા તથા મત્સ્યોદરીતિ ચ

મત્સ્યગન્ધેતિ નામ્ના વૈ ગણેન સમજાયત ।
વિવર્ધમાના દાશસ્ય ગૃહે સા વાસવી શુભા

ઋષય ઊચુઃ
અદ્રિકા મુનિના શપ્તા મત્સ્યી જાતા વરાપ્સરાઃ ।
વિદારિતા ચ દાશેન મૃતા ચ ભક્ષિતા પુનઃ

કિં બભૂવ પુનસ્તસ્યા અપ્સરાયા વદસ્વ તત્ ।
શાપસ્યાન્તં કથં સૂત કથં સ્વર્ગમવાપ સા

સૂત ઉવાચ
શપ્તા યદા સા મુનિના વિસ્મિતા સમ્બભૂવ હ ।
સ્તુતિં ચકાર વિપ્રસ્ય દીનેવ રુદતી તદા

દયાવાન્બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ તાં તદા રુદતીં સ્ત્રિયમ્ ।
મા શોકં કુરુ કલ્યાણિ શાપાન્તં તે વદામ્યહમ્

મત્કોધશાપયોગેન મત્સ્યયોનિં ગતા શુભે ।
માનુષૌ જનયિત્વા ત્વં શાપમોક્ષમવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્તા તેન સા પ્રાપ મત્સ્યદેહં નદીજલે ।
બાલકૌ જનયિત્વા સા મૃતા મુક્તા ચ શાપતઃ

સન્ત્યજ્ય રૂપં મત્સ્યસ્ય દિવ્યરૂપમવાપ્ય ચ ।
જગામામરમાર્ગં ચ શાપાન્તે વરવર્ણિની

એવં જાતા વરા પુત્રી મત્સ્યગન્ધા વરાનના ।
પુત્રીવ પાલ્યમાના સા દાશગેહે વ્યવર્ધત

મત્સ્યગન્ધા તદા જાતા કિશોરી ચાતિસુપ્રભા ।
તસ્ય કાર્યાણિ કુર્વાણા વાસવી ચાતિસુપ્રભા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
દ્વિતીયસ્કન્ધે મસ્ત્યગન્ધોત્પત્તિવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ