દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.11

સર્પસત્રવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ
ગતપ્રાણં તુ રાજાનં બાલં પુત્રં સમીક્ષ્ય ચ ।
ચક્રુશ્ચ મન્ત્રિણઃ સર્વે પરલોકસ્ય સત્ક્રિયાઃ

ગઙ્ગાતીરે દગ્ધદેહં ભસ્મપ્રાયં મહીપતિમ્ ।
અગુરુભિશ્ચાભિયુક્તાયાં ચિતાયામધ્યરોપયન્

દુર્મરણે મૃતસ્યાસ્ય ચકુશ્ચૈવૌર્ધ્વદૈહિકીમ્ ।
ક્રિયાં પુરોહિતાસ્તસ્ય વેદમન્ત્રૈર્વિધાનતઃ

દદુર્દાનાનિ વિપ્રેભ્યો ગાઃ સુવર્ણં યથોચિતમ્ ।
અન્નં બહુવિધં તત્ર વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

સુમુહૂર્તે સુતં બાલં પ્રજાનાં પ્રીતિવર્ધનમ્ ।
સિંહાસને શુભે તત્ર મન્ત્રિણઃ સંન્યવેશયન્

પૌરા જાનપદા લોકાશ્ચક્રુસ્તં નૃપતિં શિશુમ્ ।
જનમેજયનામાનં રાજલક્ષણસંયુતમ્

ધાત્રેયી શિક્ષયામાસ રાજચિહ્નાનિ સર્વશઃ ।
દિને દિને વર્ધમાનઃ સ બભૂવ મહામતિઃ

પ્રાપ્તે ચૈકાદશે વર્ષે તસ્મૈ કુલપુરોહિતઃ ।
યથોચિતાં દદૌ વિદ્યાં જગ્રાહ સ યથોચિતામ્

ધનુર્વેદં કૃપઃ પૂર્ણં દદાવસ્મૈ સુસંસ્કૃતમ્ ।
અર્જુનાય યથા દ્રોણઃ કર્ણાય ભાર્ગવો યથા

સમ્પ્રાપ્તવિદ્યો બલવાન્વભૂવ દુરતિક્રમઃ ।
ધનુર્વેદે તથા વેદે પારગઃ પરમાર્થવિત્

ધર્મશાસ્ત્રાર્થકુશલઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
ચકાર રાજ્યં ધર્માત્મા પુરા ધર્મસુતો યથા

તતઃ સુવર્ણવર્માખ્યો રાજા કાશિપતિઃ કિલ ।
વપુષ્ટમાં શુભા કન્યાં દદૌ પારીક્ષિતાય ચ

સ તાં પ્રાપ્યાસિતાપાઙ્ગીં મુમુદે જનમેજયઃ ।
કાશિરાજસુતાં કાન્તાં પ્રાપ્ય રાજા યથા પુરા

વિચિત્રવીર્યો મુમુદે સુભદ્રાં ચ યથાર્જુનઃ ।
વિજહાર મહીપાલો વનેષૂપવનેષુ ચ

તયા કમલપત્રાક્ષ્યા શચ્યા શતક્રતુર્યથા ।
પ્રજાસ્તસ્ય સુસન્તુષ્ટા બભૂવુઃ સુખલાલિતાઃ

મન્ત્રિણઃ કર્મકુશલાશ્ચક્રુઃ કાર્યાણિ સર્વશઃ ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મુનિરુત્તઙ્કનામકઃ

તક્ષકેણ પરિક્લિષ્ટો હસ્તિનાપુરમભ્યગાત્ ।
વૈરસ્યાપચિતિં કોઽસ્ય પ્રકુર્યાદિતિ ચિન્તયન્

પરીક્ષિતસુતં મત્વા તં નૃપં સમુપાગતઃ ।
કાર્યાકાર્યં ન જાનાસિ સમયે નૃપસત્તમ

અકર્તવ્યં કરોષ્યદ્ય કર્તવ્યં ન કરોષિ વૈ ।
કિં ત્વાં સમ્પ્રાર્થયામ્યદ્ય ગતામર્ષં નિરુદ્યમમ્

અવૈરજ્ઞમતન્ત્રજ્ઞં બાલચેષ્ટાસમન્વિતમ્ ।
જનમેજય ઉવાચ
કિં વૈરં ન મયા જ્ઞાતં ન કિં પ્રતિકૃતં મયા

તદ્વદ ત્વં મહાભાગ કરોમિ યદનન્તરમ્ ।
ઉત્તઙ્ક ઉવાચ
પિતા તે નિહતો ભૂપ તક્ષકેણ દુરાત્મના

મન્ત્રિણસ્ત્વં સમાહૂય પૃચ્છ સ્વપિતૃનાશનમ્ ।
સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા પપ્રચ્છ મન્ત્રિસત્તમાન્

ઊચુસ્તે દ્વિજશાપેન દષ્ટઃ સર્પેણ વૈ મૃતઃ ।
જનમેજય ઉવાચ
શાપોઽત્ર કારણં રાજ્ઞઃ શપ્તસ્ય મુનિના કિલ

તક્ષકસ્ય તુ કો દોષો બ્રૂહિ મે મુનિસત્તમ ।
ઉત્તઙ્ક ઉવાચ
તક્ષકેણ ધનં દત્ત્વા કશ્યપઃ સન્નિવારિતઃ

ન સ કિં તક્ષકો વૈરી પિતૃહા તવ ભૂપતે ।
ભાર્યા રુરોઃ પુરા ભૂપ દષ્ટા સર્પેણ સા મૃતા

અવિવાહિતા તુ મુનિના જીવિતા ચ પુનઃ પ્રિયા ।
રુરુણાપિ કૃતા તત્ર પ્રતિજ્ઞા ચાતિદારુણા

યં યં સર્પં પ્રપશ્યામિ તં તં હન્મ્યાયુધેન વૈ ।
એવં કૃત્વા પ્રતિજ્ઞાં સ શસ્ત્રપાણી રુરુસ્તદા

વ્યચરત્પૃથિવીં રાજન્નિઘ્નન્સર્પાન્યતસ્તતઃ ।
એકદા સ વને ઘોરં ડુણ્ડુભં જરસાન્વિતમ્

અપશ્યદ્દણ્ડમુદ્યમ્ય હન્તું તં સમુપાયયૌ ।
અભ્યહન્‍રુષિતો વિપ્રસ્તમુવાચાથ ડુણ્ડુભઃ

નાપરાધ્નોમિ તે વિપ્ર કસ્માન્મામભિહંસિ વૈ ।
રુરુરુવાચ
પ્રાણપ્રિયા મે દયિતા દષ્ટા સર્પેણ સા મૃતા

પ્રતિજ્ઞેયં તદા સર્પ દુઃખિતેન મયા કૃતા ।
ડુણ્ડુભ ઉવાચ
નાહં દશામિ તેઽન્યે વૈ યે દશન્તિ ભુજઙ્ગમાઃ

શરીરસમયોગેન ન માં હિંસિતુમર્હસિ ।
ઉત્તઙ્ક ઉવાચ
શ્રુત્વા તાં માનુષીં વાણીં સર્પેણોક્તાં મનોહરામ્

રુરુઃ પપ્રચ્છ કોઽસિ ત્વં કસ્માદ્‌ડુણ્ડુભતાં ગતઃ ।
સર્પ ઉવાચ
બ્રાહ્મણોઽહં પુરા વિપ્ર સખા મે ખગમાભિધઃ

વિપ્રો ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ મયા વઞ્જિતો મૌર્ખ્યાત્સર્પં કૃત્વા ચ તાર્ણકમ્

ભયં ચ પ્રાપિતોઽત્યર્થમગ્નિહોત્રગૃહે સ્થિતઃ ।
તેન ભીતેન શપ્તોઽહં વિહ્વલેનાતિવેપિના

ભવ સર્પો મન્દબુદ્ધે યેનાહં ધર્ષિતસ્ત્વયા ।
મયા પ્રસાદિતોઽત્યર્થં સર્પેણાસૌ દ્વિજોત્તમઃ

મામુવાચાથ તત્ક્રોધાત્કિઞ્ચિચ્છાન્તિમવાપ્ય ચ ।
રુરુસ્તે મોચિતા શાપસ્યાસ્ય સર્પ ભવિષ્યતિ

પ્રમતેસ્તુ સુતો નૂનમિતિ માં સોઽબ્રવીદ્વચઃ ।
સોઽહં સર્પો રુરુસ્ત્વં ચ શૃણુ મે પરમં વચઃ

અહિંસા પરમો ધર્મો વિપ્રાણાં નાત્ર સંશયઃ ।
દયા સર્વત્ર કર્તવ્યા બ્રાહ્મણેન વિજાનતા

યજ્ઞાદન્યત્ર વિપ્રેન્દ્ર ન હિંસા યાજ્ઞિકો મતા ।
સૂત ઉવાચ
સર્પયોનેર્વિનિર્મુક્તો બાહ્મણોઽસૌ રુરુસ્તતઃ

કૃત્વા તસ્ય ચ શાપાન્તં પરિત્યક્તં ચ હિંસનમ્ ।
વિવાહિતા તેન બાલા મૃતા સજ્જીવિતા પુનઃ

કદનં સર્વસર્પાણાં કૃતં વૈરમનુસ્મરન્ ।
ત્વં તુ વૈરં સમુત્સૃજ્ય વર્તસે પન્નગેષ્વથ

વિમન્યુર્ભરતશ્રેષ્ઠ પિતૃઘાતકરેષુ વૈ ।
અન્તરિક્ષે મૃતસ્તાતઃ સ્નાનદાનવિવર્જિતઃ

તસ્યોદ્ધારં ચ રાજેન્દ્ર કુરુ હત્વાથ પન્નગાન્ ।
પિતુર્વૈરં ન જાનાતિ જીવન્નેવ મૃતો હિ સઃ

દુર્ગતિસ્તે પિતુસ્તાવદ્યાવત્તાન્ન હનિષ્યસિ ।
અમ્બામખમિષં કૃત્વા કુરુ યજ્ઞં નૃપોત્તમ

સર્પસત્રં મહારાજ પિતુર્વૈરમનુસ્મરન્ ।
સૂત ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજા જન્મેજયસ્તદા

નેત્રાભ્યામશ્રુપાતં ચ ચકારાતીવ દુઃખિતઃ ।
ધિઙ્‌મામસ્તુ સુદુર્બુદ્ધેર્વૃથા માનકરસ્ય વૈ

પિતા યસ્ય ગતિં ઘોરાં પ્રાપ્તઃ પન્નગપીડિતઃ ।
અદ્યાહં મખમારભ્ય કરોમ્યપચિતિં પિતુઃ

હત્વા સર્પાનસન્દિગ્ધો દીપ્યમાને વિભાવસૌ ।
આહૂય મન્ત્રિણઃ સર્વાન્ રાજા વચનમબ્રવીત્

કુર્વન્તુ યજ્ઞસમ્ભારં યથાર્હં મન્ત્રિસત્તમાઃ ।
ગઙ્ગાતીરે શુભાં ભૂમિં માપયિત્વા દ્વિજોત્તમૈઃ

કુર્વન્તુ મણ્ડપં સ્વસ્થાઃ શતસ્તમ્ભં મનોહરમ્ ।
વેદી યજ્ઞસ્ય કર્તવ્યા મમાદ્ય સચિવાઃ ખલુ

તદઙ્ગત્વે વિધેયો વૈ સર્પસત્રઃ સુવિસ્તરઃ ।
તક્ષકસ્તુ પશુસ્તત્ર હોતોત્તઙ્કો મહામુનિઃ

શીઘ્રમાહૂયતાં વિપ્રાઃ સર્વજ્ઞા વેદપારગાઃ ।
સૂત ઉવાચ
મન્ત્રિણસ્તુ તદા ચક્રુર્ભૂપવાક્યૈર્વિચક્ષણાઃ

યજ્ઞસ્ય સર્વસમ્ભારં વેદીં યજ્ઞસ્ય વિસ્તૃતામ્ ।
હવને વર્તમાને તુ સર્પાણાં તક્ષકો ગતઃ

ઇન્દ્રં પ્રતિ ભયાર્તોઽહં ત્રાહિ મામિતિ ચાબ્રવીત્ ।
ભયભીતં સમાશ્વાસ્ય સ્વાસને સન્નિવેશ્ય ચ

દદાવભયમત્યર્થં નિર્ભયો ભવ પન્નગ ।
તમિન્દ્રશરણં જ્ઞાત્વા મુનિર્દત્તાભયં તથા

ઉત્તઙ્કોઽહ્વયદુદ્વિગ્નઃ સેન્દ્રં કૃત્વા નિમન્ત્રણમ્ ।
સ્મૃતસ્તદા તક્ષકેણ યાયાવરકુલોદ્‌ભવઃ

આસ્તીકો નામ ધર્માત્મા જરત્કારુસુતો મુનિઃ ।
તત્રાગત્ય મુનેર્બાલસ્તુષ્ટાવ જનમેજયમ્

રાજા તમર્ચયામાસ દૃષ્ટ્વા બાલં સુપણ્ડિતમ્ ।
અર્ચયિત્વા નૃપસ્તં તુ છન્દયામાસ વાઞ્છિતૈઃ

સ તુ વવ્રે મહાભાગ યજ્ઞોઽયં વિરમત્વિતિ ।
સત્યબદ્ધો નૃપસ્તેન પ્રાર્થિતશ્ચ પુનસ્તથા

હોમં નિવર્તયામાસ સર્પાણાં મુનિવાક્યતઃ ।
ભારતં શ્રાવયામાસ વૈશમ્પાયન વિસ્તરાત્

શ્રુત્વાપિ નૃપતિઃ કામં ન શાન્તિમભિજગ્મિવાન્ ।
વ્યાસં પપ્રચ્છ ભૂપાલો મમ શાન્તિઃ કથં ભવેત્

મનોઽતિદહ્યતે કામં કિં કરોમિ વદસ્વ મે ।
પિતા મે દુર્ભગસ્યૈવ મૃતઃ પાર્થસુતાત્મજઃ

ક્ષત્રિયાણાં મહાભાગ સઙ્ગ્રામે મરણં વરમ્ ।
રણે વા મરણં વ્યાસ ગૃહે વા વિધિપૂર્વકમ્

મરણં ન પિતુર્મેઽભૂદન્તરિક્ષે મૃતોઽવશઃ ।
શાન્ત્યુપાયં વદસ્વાત્ર ત્વં ચ સત્યવતીસુત

યથા સ્વર્ગં વ્રજેદાશુ પિતા મે દુર્ગતિં ગતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
દ્વિતીયસ્કન્ધે સર્પસત્રવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ