દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2.10

પરીક્ષિન્મરણમ્
સૂત ઉવાચ
તસ્મિન્નેવ દિને નામ્ના તક્ષકસ્તં નૃપોત્તમમ્ ।
શપ્તં જ્ઞાત્વા ગૃહાત્તૂર્ણં નિઃસૃતઃ પુરુષોત્તમઃ

વૃદ્ધબ્રાહ્મણવેષેણ તક્ષકઃ પથિ નિર્ગતઃ ।
અપશ્યત્કશ્યપં માર્ગે વ્રજન્તં નૃપતિં પ્રતિ

તમપૃચ્છત્પન્નગોઽસૌ બ્રાહ્મણં મન્ત્રવાદિનમ્ ।
ક્વ ભવાંસ્ત્વરિતો યાતિ કિઞ્ચ કાર્યં ચિકીર્ષતિ

કશ્યપ ઉવાચ
પરીક્ષિતં નૃપશ્રેષ્ઠં તક્ષકશ્ચ પ્રધક્ષ્યતિ ।
તત્રાહં ત્વરિતો યામિ નૃપં કર્તુમપજ્વરમ્

મન્ત્રોઽસ્તિ મમ વિપ્રેન્દ્ર વિષનાશકરઃ કિલ ।
જીવયિષ્યામ્યહં તં વૈ જીવિતવ્યેઽધુના કિલ

તક્ષક ઉવાચ
અહં સ પન્નગો બ્રહ્મંસ્તં ધક્ષ્યામિ મહીપતિમ્ ।
નિવર્તસ્વ ન શક્તસ્ત્વં મયા દષ્ટં ચિકિત્સિતુમ્

કશ્યપ ઉવાચ
અહં દષ્ટં ત્વયા સર્પ નૃપં શપ્તં દ્વિજેન વૈ ।
જીવયિષ્યામ્યસન્દેહં કામં મન્ત્રબલેન વૈ

તક્ષક ઉવાચ
યદિ ત્વં જીવિતું યાસિ મયા દષ્ટં નૃપોત્તમમ્ ।
મન્ત્રશક્તિબલં વિપ્ર દર્શય ત્વં મમાનઘ

ધક્ષ્યામ્યેનં ચ ન્યગ્રોધં વિષદંષ્ટ્રાભિરદ્ય વૈ ।
કશ્યપ ઉવાચ
જીવયિષ્યે ત્વયા દષ્ટં દગ્ધં વા પન્નગોત્તમ

સૂત ઉવાચ
અદશત્પન્નગો વૃક્ષં ભસ્મસાચ્ચ ચકાર તમ્ ।
ઉવાચ કશ્યપં ભૂયો જીવયૈનં દ્વિજોત્તમ

દૃષ્ટ્વા ભસ્મીકૃતં વૃક્ષં પન્નગેન વિષાગ્નિના ।
સર્વં ભસ્મ સમાહૃત્ય કશ્યપો વાક્યમબ્રવીત્

પશ્ય મન્ત્રબલં મેઽદ્ય ન્યગ્રોધં પન્નગોત્તમ ।
જીવયામ્યદ્ય વૃક્ષં વૈ પશ્યતસ્તે મહાવિષ

ઇત્યુક્ત્વા જલમાદાય કશ્યપો મન્ત્રવિત્તમઃ ।
સિષેચ ભસ્મરાશિં તં મન્ત્રિતેનૈવ વારિણા

તદ્વારિસેચનાજ્જાતો ન્યગ્રોધઃ પૂર્વવચ્છુભઃ ।
વિસ્મયં તક્ષકઃ પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા તં જીવિતં નગમ્

તમાહ કશ્યપં નાગઃ કિમર્થં તે પરિશ્રમઃ ।
સમ્પાદયામિ તં કામં બ્રૂહિ વાડવ વાઞ્છિતમ્

કશ્યપ ઉવાચ
વિત્તાર્થી નૃપતિં મત્વા શપ્તં પન્નગ નિઃસૃતઃ ।
ગૃહાદહં ચોપકર્તું વિદ્યયા નૃપસત્તમમ્

તક્ષક ઉવાચ
વિત્તં ગૃહાણ વિપ્રેન્દ્ર યાવદિચ્છસિ પાર્થિવાત્ ।
દદામિ સ્વગૃહં યાહિ સકામોઽહં ભવામ્યતઃ

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કશ્યપઃ પરમાર્થવિત્ ।
ચિન્તયામાસ મનસા કિં કરોમિ પુનઃ પુનઃ

ધનં ગહીત્વા સ્વગૃહં પ્રયામિ યદ્યહં પુનઃ ।
ભવિષ્યતિ ન મે કીર્તિર્લોકે લોભસમાશ્રયાત્

જીવિતેઽથ નૃપશ્રેષ્ઠે કીર્તિઃ સ્યાદચલા મમ ।
ધનપ્રાપ્તિશ્ચ બહુધા ભવેત્પુણ્યં ચ જીવનાત્

રક્ષણીયં યશઃ કામં ધિગ્ધનં યશસા વિના ।
સર્વસ્વં રઘુણા પૂર્વં દત્તં વિપ્રાય કીર્તયે

હરિશ્ચન્દ્રેણ કર્ણેન કીર્ત્યર્થં બહુવિસ્તરમ્ ।
ઉપેક્ષેયં કથં ભૂપં દહ્યમાનં વિષાગ્નિના

જીવિતેઽદ્ય મયા રાજ્ઞિ સુખં સર્વજનસ્ય ચ ।
અરાજકે પ્રજાનાશો ભવિતા નાત્ર સંશયઃ

પ્રજાનાશસ્ય પાપં મે ભવિષ્યતિ મૃતે નૃપે ।
અપકીર્તિશ્ચ લોકેષુ ધનલોભાદ્‌ભવિષ્યતિ

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા ધ્યાનં કૃત્વા સ કશ્યપઃ ।
ગતાયુષં ચ નૃપતિં જ્ઞાતવામ્બુદ્ધિમત્તરઃ

આસન્નમૃત્યું રાજાનં જ્ઞાત્વા ધ્યાનેન કશ્યપઃ ।
ગૃહં યયૌ સ ધર્માત્મા ધનમાદાય તક્ષકાત્

નિવર્ત્ય કશ્યપં સર્પઃ સપ્તમે દિવસે નૃપમ્ ।
હન્તુકામો જગામાશુ નગરં નાગસાહ્વયમ્

શુશ્રાવ નગરસ્યાન્તે પ્રાસાદસ્થં પરીક્ષિતમ્ ।
મણિમન્ત્રૌષધૈઃ કામં રક્ષ્યમાણમતન્દ્રિતમ્

ચિન્તાવિષ્ટસ્તદા નાગો વિપ્રશાપભયાકુલઃ ।
ચિન્તયામાસ યોગેન પ્રવિશેયં ગૃહં કથમ્

વઞ્જયામિ કથં ચૈનં રાજાનં પાપકારિણમ્ ।
વિપ્રશાપાદ્ધતં મૂઢં વિપ્રપીડાકરં શઠમ્

પાણ્ડવાનાં કુલે જાતઃ કોઽપિ નૈતાદૃશો ભવેત્ ।
તાપસસ્ય ગલે યેન મૃતઃ સર્પો નિવેશિતઃ

કૃત્વા વિગર્હિતં કર્મ જાનન્કાલગતિં નૃપઃ ।
રક્ષકાન્ભવને કૃત્વા પ્રાસાદમભિગમ્ય ચ

મૃત્યું વઞ્ચયતે રાજા વર્તતેઽદ્ય નિરાકુલઃ ।
તં કથં ધક્ષયિષ્યામિ વિપ્રવાક્યેન ચોદિતઃ

ન જાનાતિ ચ મન્દાત્મા મરણં હ્યનિવર્તનમ્ ।
તેનાસૌ રક્ષકાન્સ્થાપ્ય સૌધારૂઢોઽદ્ય મોદતે

યદિ વૈ વિહિતો મૃત્યુર્દૈવેનામિતતેજસા ।
સ કથં પરિવર્તેત કૃતૈર્યત્‍નૈસ્તુ કોટિભિઃ

પાણ્ડવસ્ય ચ દાયાદો જાનન્મૃત્યું ગતં નૃપઃ ।
જીવને મતિમાસ્થાય સ્થિતઃ સ્થાને નિરાકુલઃ

દાનપુણ્યાદિકં રાજા કર્તુમર્હતિ સર્વથા ।
ધર્મેણ હન્યતે વ્યાધિર્યેનાયુઃ શાશ્વતં ભવેત્

નોચેન્મૃત્યુવિધિં કૃત્વા સ્નાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
મરણં સ્વર્ગલોકાય નરકાયાન્યથા ભવેતૂ

દ્વિજપીડાકૃતં પાપં પૃથગ્વાસ્ય ચ ભૂપતેઃ ।
વિપ્રશાપસ્તથા ઘોર આસન્ને મરણે કિલ

ન કોઽપિ બ્રાહ્મણઃ પાર્શ્વે ય એનં પ્રતિબોધયેત્ ।
વેધસા વિહિતો મૃત્યુરનિવાર્યસ્તુ સર્વથા

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્પોઽસૌ સ્વાન્નાગાન્નિકટે સ્થિતાન્ ।
કૃત્વા તાપસવેષાંસ્તાન્પ્રાહિણોત્સુભુજઙ્ગમાન્

ફલમૂલાદિકં ગૃહ્ય રાજ્ઞે નાગોઽથ તક્ષકઃ ।
સ્વયં ચ કીટરૂપેણ ફલમધ્યે સસાર હ

નિર્ગતાસ્તે તદા નાગાઃ ફલાન્યાદાય સત્વરાઃ ।
તે રાજભવનં પ્રાપ્ય સ્થિતાઃ પ્રાસાદસન્નિધૌ

રક્ષકાસ્તાપસાન્દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છુસ્તચ્ચિકીર્ષિતમ્ ।
ઊચુસ્તે ભૂપતિં દ્રષ્ટું પ્રાપ્તાઃ સ્મોઽદ્ય તપોવનાત્

અભિમન્યુસુતં વીરં કુલાર્કં ચારુદર્શનમ્ ।
પરિવર્ધયિતું પ્રાપ્તા મન્ત્રૈરાથર્વણૈસ્તથા

નિવેદયધ્વં રાજાનં દર્શનાર્થાગતાન્મુનીન્ ।
કૃત્વાભિષેકાન્યાસ્યામો દત્ત્વા મિષ્ટફલાનિચ

ભારતાનાં કુલે વાપિ ન દૃષ્ટા દ્વારરક્ષકાઃ ।
ન શ્રુતં તાપસાનાં તુ રાજ્ઞોઽસન્દર્શનં કિલ

આરોહામો વયં તત્ર યત્ર રાજા પરીક્ષિતઃ ।
આશીર્ભિર્વર્ધયિત્વૈનં દત્તાજ્ઞાઃ પ્રવ્રજામહે

સૂત ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં તાપસાનાં તુ રક્ષકાઃ ।
પ્રત્યૂચુસ્તાન્ દ્વિજાન્મત્વા નિદેશં ભૂપતેર્યથા

નાદ્ય વો દર્શનં વિપ્રા રાજ્ઞઃ સ્યાદિતિ નો મતિઃ ।
શ્વઃ સર્વતાપસૈરત્ર ત્વાગન્તવ્યં નૃપાલયે

અનારોહસ્તુ પ્રાસાદો વિપ્રાણાં મુનિસત્તમાઃ ।
વિપ્રશાપભયાદ્‌રાજ્ઞા વિહિતોઽસ્તિ ન સંશયઃ

તદોચુસ્તાનથો વિપ્રાઃ ફલમૂલજલાનિ ચ ।
વિપ્રાશિષશ્ચ રાજ્ઞેઽથ ગ્રાહયન્તુ સુરક્ષકાઃ

તે ગત્વા નૃપતિં પ્રોચુસ્તાપસાનાગતાઞ્જનાઃ ।
રાજોવાચાનયધ્વં વૈ ફલમૂલાદિકં ચ યત્

પૃચ્છધ્વં તાપસાન્કાર્યં પ્રાતરાગમનં પુનઃ ।
પ્રણામં કથયધ્વં મે નાદ્ય સન્દર્શનં મમ

તે ગત્વાથ સમાદાય ફલમૂલાદિકં ચ યત્ ।
રાજ્ઞે સમર્પયામાસુર્બહુમાનપુરઃસરમ્

ગતેષુ તેષુ નાગેષુ વિપ્રવેષાવૃતેષુ ચ ।
ફલાન્યાદાય રાજાસૌ સચિવાનિદમબ્રવીત્

સુહૃદો ભક્ષયન્ત્વદ્ય ફલાન્યેતાનિ સર્વશઃ ।
અદ્મ્યહં ચૈકમેતદ્વૈ ફલં વિપ્રાર્પિતં મહત્

ઇત્યુક્ત્વા તત્ફલં દત્ત્વા સુહૃદ્‌ભ્યશ્ચોત્તરાસુતઃ ।
કરે કૃત્વા ફલં પક્વં દદાર નૃપતિઃ સ્વયમ્

વિદારિતં ફલં રાજ્ઞા તત્ર કૃમિરભૂદણુઃ ।
સ કૃષ્ણનયનસ્તામ્રો દૃષ્ટો ભૂપતિના સ્વયમ્

તં દૃષ્ટ્વા નૃપતિઃ પ્રાહ સચિવાન્વિસ્મિતાનથ ।
અસ્તમભ્યેતિ સવિતા વિષાદદ્ય ન મે ભયમ્

અઙ્ગીકરોમિ તં શાપં કૃમિકો માં દશત્વયમ્ ।
એવમુક્ત્વા સ રાજેન્દ્રો ગ્રીવાયાં સંન્યવેશયત્

અસ્તં યાતે દિવાનાથે ધૃતઃ કણ્ઠેઽથ કીટકઃ ।
તક્ષકસ્તુ તદા જાતઃ કાલરૂપી ભયાનકઃ

રાજા સંવેષ્ટિતસ્તેન દષ્ટશ્ચાપિ મહીપતિઃ ।
મન્ત્રિણો વિસ્મયં પ્રાપ્તા રુરુદુર્ભૃશદુઃખિતાઃ

ઘોરરૂપમહિં વીક્ષ્ય દુદ્રુવુસ્તે ભયાર્દિતાઃ ।
ચુક્રુશૂ રક્ષકાઃ સર્વે હાહાકારો મહાનભૂત્

વેષ્ટિતો ભોગિભોગેન વિનષ્ટબહુપૌરુષઃ ।
નોવાચ નૃપતિઃ કિઞ્ચિન્ન ચચાલોત્તરાસુતઃ

ઉત્થિતાગ્નિશિખા ઘોરા વિષજા તક્ષકાનનાત્ ।
પ્રજજ્વાલ નૃપં ત્વાશુ ગતપ્રાણં ચકાર હ

હત્વાશુ જીવિતં રાજ્ઞસ્તક્ષકો ગગને ગતઃ ।
જગદ્દગ્ધં તુ કુર્વાણં દદૃશુસ્તં જના ઇહ

સ પપાત ગતપ્રાણો રાજા દગ્ધ ઇવ દ્રુમઃ ।
ચુકુશુશ્ચ જનાઃ સર્વે મૃતં દૃષ્ટ્વા નરાધિપમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ॥
દ્વિતીયસ્કન્ધે પરીક્ષિન્મરણં નામ દશમોઽધ્યાયઃ