દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 2

અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ।
વસુદેવો મહાભાગઃ કથં પુત્રમવાપ્તવાન્ ।
પ્રસેનઃ કુત્ર કૃષ્ણેન ભ્રમતાઽન્વેષિતઃ કથમ્

વિધિના કેન કસ્માચ્ચ દેવીભાગવતં શ્રુતમ્ ।
વસુદેવેન સુમતે વદ સૂત કથામિમામ્

સૂત ઉવાચ।
સત્રાજિદ્ભોજવંશીયો દ્વારવત્યાં સુખં વસન્ ।
સૂર્યસ્યારાધને યુક્તો ભક્તશ્ચ પરમઃ સખા

અથ કાલેન કિયતા પ્રસન્નઃ સવિતાઽભવત્ ।
સ્વલોકં દર્શયામાસ તદ્ભક્ત્યા પ્રણયેન ચ

તસ્મૈ પ્રતીતસ્ય ભગવાન્સ્યમંતકમણિં દદૌ ।
સ તં બિભ્રન્મણિં કણ્ઠે દ્વારકામાજગામ હ

દૃષ્ટ્વા તં તેજસા ભ્રાન્તા મત્વાદિત્યં પુરૌકસઃ ।
કૃષ્ણમૂચૂઃ સમભ્યેત્ય સુધર્માયામવસ્થિતમ્

એષ આયાતિ સવિતા દિદૃક્ષુસ્ત્વાં જગત્પતે ।
શ્રુત્વા કૃષ્ણસ્તુ તદ્વાચં પ્રહસ્યોવાચ સંસદિ

સવિતા નૈષ ભો બાલાઃ સત્રાજિન્મણિના જ્વલન્ ।
સ્યમન્તકેન ચાયાતિ ભાસ્વદ્દત્તેન ભાસ્વતા

અથ વિપ્રાન્સમાહૂય સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્ ।
પ્રાવેશયત્સમભ્યર્ચ્ય સત્રાજિત્સ્વગૃહે મણિમ્

ન તત્ર મારી દુર્ભિક્ષં નોપસર્ગભયં ક્વચિત્ ।
યત્રાસ્તે સ મણિર્નિત્યમષ્ટભાર સુવર્ણદઃ

અથ સત્રાજિતો ભ્રાતા પ્રસેનો નામ કર્હિચિત્ ।
કણ્ઠે બદ્ધ્વા મણિં સદ્યો હયમારુહ્ય સૈંધવમ્

મૃગયાર્થં વનં યાતસ્તમદ્રાક્ષીન્મૃગાધિપઃ ।
પ્રસેનં સહયં હત્વા સિંહો જગ્રાહ તં મણિમ્

જામ્બવાનૃક્ષરાજોઽથ દૃષ્ટ્વા મણિધરં હરિમ્ ।
હત્વા ચ તં બિલદ્વારિ મણિં જગ્રાહ વીર્યવાન્

સ તં મણિં સ્વપુત્રાય ક્રીડનાર્થમદાત્પ્રભુઃ ।
અથ ચિક્રીડ બાલોઽપિ મણિં સંપ્રાપ્ય ભાસ્વરમ્

પ્રસેનેઽનાગતે ચાથ સત્રાજિત્પર્યતપ્યત ।
ન જાને કેન નિહતઃ પ્રસેનો મણિમિચ્છતા

અથ લોકમુખોદ્ગીર્ણા કિંવદન્તી પુરેઽભવત્ ।
કૃષ્ણેન નિહતો નૂનં પ્રસેનો મણિલિપ્સુના ॥ ૧૬ ।
સ તં શુશ્રાવ કૃષ્ણોપિ દુર્યશો લિપ્તમાત્મનિ ।
માર્ષ્ટું તત્તસ્ય પદવીં પુરૌકોભિઃ સહાગમત્

ગત્વા સ વિપિનેઽપશ્યત્પ્રસેનં હરિણા હતમ્ ।
યયૌ મૃગેન્દ્રમન્વિષ્યન્નસૃગ્બિંદ્વંકિતાધ્વના

અથ કૃષ્ણો હતં સિંહં બિલદ્વારિ વિલોક્ય ચ ।
ઉવાચ ભગવાન્વાચં કૃપયા પુરવાસિનઃ

તિષ્ઠધ્વં યૂયમત્રૈવ યાવદાગમનં મમ ।
પ્રવિશામિ બિલં ત્વેતન્મણિહારકલબ્ધયે

તથેત્યુક્ત્વા તુ તે તસ્થુસ્તત્રૈવ દ્વારકૌકસઃ ।
જગામાંતર્બિલં કૃષ્ણો યત્ર જામ્બવતો ગૃહમ્

ઋક્ષરાજસુતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણો મણિધરં તદા ।
હર્તુમૈચ્છન્મણિં તાવદ્ધાત્રી ચુક્રોશ ભીતવત્

શ્રુત્વા ધાત્રીરવં સદ્યઃ સમાગત્યર્થક્ષરાટ્ તદા ।
યુયુધે સ્વામિના સાકમવિશ્રામમહર્નિશમ્

એવં ત્રિનવરાત્રં તુ મહદ્યુદ્ધમભૂત્તયોઃ ।
કૃષ્ણાગમપ્રતીક્ષાસ્તે તસ્થુર્દ્વારિ પુરૌકસઃ

દ્વાદશાહં તતો ભીત્યા પ્રતિજગ્મુર્નિજાલયમ્ ।
તત્ર તે કથયામાસુર્વૃત્તાંતં સર્વમાદિતઃ ॥૨૫।
સત્રાજિતં શપંતસ્તે સર્વે શોકાકુલા ભૃશમ્ ।
વાસુદેવો મહાભાગઃ શ્રુત્વા પુત્રસ્ય તાં કથામ્ ॥૨૬।
મુમોહ સપરીવારસ્તદા પરમયા શુચા ।
ચિન્તયામાસ બહુધા કથં શ્રેયો ભવેન્મમ ॥૨૭।
અથાજગામ ભગવાન્દેવર્ષિર્બ્રહ્મલોકતઃ ।
ઉત્થાય તં પ્રણમ્યાસૌ વસુદેવોઽભ્યપૂજયત્ ॥૨૮।
નારદોઽનામયં પૃષ્ટ્વા વાસુદેવં મહામતિમ્ ।
પ્રપચ્છ ચ યદુશ્રેષ્ઠં કિં ચિતયસિ તદ્વદ

વસુદેવ ઉવાચ।
પુત્રો મેઽતિપ્રિયઃ કૃષ્ણઃ પ્રસેનાન્વેષણાય તુ ।
પૌરૈઃ સાકં વનં ગત્વા નિહતં તં તદૈક્ષત

પ્રસેનઘાતકં દૃષ્ટ્વા બિલદ્વારે મૃતં હરિમ્ ।
દ્વારિ પૌરાનધિષ્ઠાય બિલાંતર્ગતવાન્સ્વયમ્ ॥૩૧।
બહવો દિવસા યાતા નાયાત્યદ્યાપિ મે સુતઃ ।
અતઃ શોચામિ તદ્ બ્રૂહિ યેન લપ્સ્યે સુતં મુને

નારદ ઉવાચ।
પુત્રપ્રાપ્ત્યૈ યદુશ્રેષ્ઠ દેવીમારાધયાંબિકામ્ ।
તસ્યા આરાધનેનૈવ સદ્યઃ શ્રેયો હ્યવાપ્સ્યસિ

વસુદેવ ઉવાચ।
ભગવન્કા હિ સા દેવી કિંપ્રભાવા મહેશ્વરી ।
કથમારાધનં તસ્યા દેવર્ષે કૃપયા વદ

નારદ ઉવાચ।
વસુદેવ મહાભાગ શૃણુ સંક્ષેપતો મમ ।
દેવ્યા માહાત્મ્યમતુલં કો વક્તું વિસ્તરાત્ક્ષમઃ

યા સા ભગવતી નિત્યા સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી ।
પરાત્પરતરા દેવી યયા વ્યાપ્તમિદં જગત્

યદારાધનતો બ્રહ્મા સૃજતીદં ચરાચરમ્ ।
યાં ચ સ્તુત્વા વિનિર્મુક્તો મધુકૈટભજાદ્ભયાત્

વિષ્ણુર્યત્કૃપયા વિશ્વં બિભર્તિ ભગવાનિદમ્ ।
રુદ્રઃ સંહરતે યસ્યાઃ કૃપાપાંગનિરીક્ષણાત્

સંતારબંધહેતુર્યા સૈવ મુક્તિપ્રદાયિની ।
સા વિદ્યા પરમા દેવી સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી

નવરાત્રવિધાનેન સમ્પૂજ્ય જગદંબિકામ્ ।
નવાહોભિઃ પુરાણં ચ દેવ્યા ભાગવતં શૃણુ ॥૪૦।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સદ્યઃ પુત્રમવાપ્સ્યસિ ।
ભુક્તિર્મુક્તિર્ન દૂરસ્થા પઠતાં શૃણ્વતાં નૃણામ્

ઇત્યુક્તો નારદેનાસૌ વસુદેવઃ પ્રણમ્ય તમ્ ।
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા નારદં મુનિસત્તમમ્

વસુદેવ ઉવાચ।
ભગવંસ્તવ વાક્યેન સંસ્મૃતં વૃત્તમાત્મનઃ ।
શ્રૂયતાં તચ્ચ વક્ષ્યામિ દેવીમાહાત્મ્યસંભવમ્

પુરા નભોગિરા કંસો દેવક્યષ્ટમગર્ભતઃ ।
જ્ઞાત્વાત્મમૃત્યું પાપો માં સભાર્યાં ન્યરુણદ્ભિયા ૪૪ ॥
કારાગારેઽહમવસં દેવક્યા સહ ભાર્યયા ।
જાતં જાતં સમવધીત્પુત્રં કંસોઽપિ પાપકૃત્

ષટ્ પુત્રા નિહતાસ્તેન તદા શોકાકુલા ભૃશમ્ ।
અતપ્યદ્દેવકી દેવી નક્તંદિવમનિન્દિતા

તદાઽહં ગર્ગમાહૂય મુનિં નત્વાઽભિપૂજ્ય ચ ।
નિવેદ્ય દેવકીદુઃખમવોચં પુત્રકામ્યયા ॥ ૪૭ ।
ભગવન્કરુણાસિન્ધો યાદવાનાં ગુરુર્ભવાન્ ।
આયુષ્મત્પુત્રસંપ્રાપ્તિસાધનં વદ મે મુને

તતો ગર્ગઃ પ્રસન્નાત્મા મામુવાચ દયાનિધિઃ ।
વસુદેવ મહાભાગ શૃણુ તત્સાધનં પરમ્

યા સા ભગવતી દુર્ગા ભક્તદુર્ગતિહારિણી ।
તામારાધય કલ્યાણીં સદ્યઃ શ્રેયો હ્યવાપ્સ્યસિ ૫૦ ॥
યદારાધનતઃ સર્વે સર્વાન્કામાનવાપ્નુયુઃ ।
ન કિચિદ્દુર્લભં લોકે દુર્ગાર્ચનવતાં નૃણામ્

ઇત્યુક્તોઽહં મુદા યુક્તઃ સભાર્યો મુનિપુઙ્ગવમ્ ।
પ્રણમ્ય પરયા ભક્ત્યા પ્રાવોચં વિહિતાંજલિઃ

વસુદેવ ઉવાચ।
યદ્યસ્તિ ભગવન્પ્રીતિર્મયિ તે કરુણાનિધે ।
તદા પુરા મદર્થે ત્વં સમારાધય ચણ્ડિકામ્

નિરુદ્ધઃ કંસગેહેઽહં ન કિંચિત્કર્તુમુત્સહે ।
અતસ્ત્વમેવ દુઃખાબ્ધેર્મામુદ્ધર મહામતે

ઇત્યુક્તસ્તુ મયા પ્રીતઃ પ્રોવાચ મુનિપુઙ્ગવઃ ।
વસુદેવ તવ પ્રીત્યા કરિષ્યામિ હિતં તવ

અથ ગર્ગમુનિઃ પ્રીત્યા મયા સંપ્રાર્થિતોઽગમત્ ।
આરિરાધયિષુર્દુર્ગાં વિંધ્યાદ્રિં બ્રાહ્મણૈઃ સહ

તત્ર ગત્વા જગદ્ધાત્રીં ભક્તાભીષ્ટપ્રદાયિનીમ્ ।
આરાધયામાસ મુનિર્જપપાઠપરાયણઃ

યતઃ સમાપ્તે નિયમે વાગુવાચાશરીરિણી ।
પ્રસન્નાઽહં મુને કાર્યસિદ્ધિસ્તવ ભવિષ્યતિ

ભૂભારહરણાર્થાય મયા સંપ્રેષિતો હરિઃ ।
વસુદેવસ્ય દેવક્યાં સ્વાંશેનાવતરિષ્યતિ

કંસભીત્યા તમાદાય બાલમાનકદુંદુભિઃ ।
પ્રાપયિષ્યતિ સદ્યસ્તુ ગોકુલે નન્દવેશ્મનિ ॥ ૬૦ ।
યશોદાતનયાં નીત્વા સ્વગૃહે કંસભૂભુજે ।
દાસ્યત્યથ ચ તાં હંતું કંસ આક્ષેપ્સ્યતિ ક્ષિતૌ ૬૧ ॥
સા તદ્ધસ્તાદ્વિનિર્ગત્ય સદ્યો દિવ્યવપુર્દ્ધરા ।
મદંશભૂતા વિંધ્યાદ્રૌ કરિષ્યતિ જગદ્ધિતમ્

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રણમ્ય જગદમ્બિકામ્ ।
ગર્ગો મુનિઃ પ્રસન્નાત્મા મથુરામગમત્પુરીમ્

વરદાનં મહાદેવ્યા ગર્ગાચાર્યસુખાવહમ્ ।
શ્રુત્વા સભાર્યઃ સંપ્રીતઃ પરં મુદમથાગમત્

તદારભ્ય પરં જાને દેવીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
અધુનાપિ હિ દેવર્ષે શ્રુતં તવ મુખાંબુજાત્

અતો ભાગવતં દેવ્યાસ્ત્વમેવ શ્રાવય પ્રભો ।
મદ્ભાગ્યાદેવ દેવર્ષે સંપ્રાપ્તોઽસિ દયાનિધે

વસુદેવવચઃ શ્રુત્વા નારદઃ પ્રીતમાનસઃ ।
સુદિને શુભનક્ષત્રે કથારંભમથાકરોત્

કથાવિઘ્નવિઘાતાર્થં દ્વિજા જેપુર્નવાક્ષરમ્ ।
માર્કણ્ડેયપુરાણોક્તં પેઠુર્દેવ્યાઃ સ્તવં તથા

પ્રથમસ્કંધમારભ્ય શ્રીનારદમુખોદ્ગતમ્ ।
શુશ્રાવ વસુદેવશ્વ ભક્ત્યા ભાગવતામૃતમ્

નવમેઽહ્નિ કથાપૂર્તૌ પુસ્તકં વાચકં તથા ।
પ્રસન્ન: પૂજયામાસ વસુદેવો મહામનાઃ

અથ તત્ર બિલસ્યાંતઃ કૃષ્ણજાંબવતોર્મૃધે ।
કૃષ્ણમુષ્ટિવિનિષ્પાતશ્લથાઙ્ગો જાંબવાનભૂત્

અથાગતસ્મૃતિઃ સો હિ ભગવંતં પ્રણમ્ય ચ ।
ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા સ્વાપરાધં ક્ષમાપયન્ ॥ ૭૨ ।
જ્ઞાતોઽસિ રઘુવર્યસ્ત્વં યદ્રોષાત્સરિતાં પતિઃ ।
ક્ષોભં જગામ લંકાં ચ રાવણઃ સાનુગો હતઃ

સ એવાસિ ભવાન્કૃષ્ણ મદ્દૌરાત્મ્યં ક્ષમસ્વ ભોઃ ।
બ્રૂહિ યત્કરણીયં મે ભૃત્યોઽહં તવ સર્વથા

શ્રુત્વા જાંબવતો વાચમબ્રવીજ્જગદીશ્વરઃ ।
મણિહેતોરિહ પ્રાપ્તા વયમૃક્ષપતે બિલમ્

દ્વિજા ભાર્યયા સહિતં કૃષ્ણં દેવર્ષિર્નારદશ્વાથ
ઋક્ષરાજસ્તતઃ પ્રીત્યા કન્યાં જામ્બવતીં નિજામ્।
દદૌ કૃષ્ણાય સંપૂજ્ય સ્યમંતકમણિં તથા

સ તાં પત્નીં સમાદાય મણિં કંઠે તથા દધત્ ।
અભિમંત્ર્યર્ક્ષરાજઞ્ચ પ્રતસ્થે દ્વારકાં પ્રતિ

કથાસમાપ્તિદિવસે વસુદેવ ઉદારધીઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ દક્ષિણાભિરતોષયત્

આશીર્વાદં પ્રયુઞ્જાના દ્વિજા યત્સમયે હરિઃ ।
આજગામ ક્ષણે તસ્મિન્પત્ન્યા સહ મણિં દધત્

ભાર્યયા સહિતં કૃષ્ણં વસુદેવપુરોગમાઃ ।
દૃષ્ટ્વા હર્ષાશ્રુપૂર્ણાક્ષાઃ સમવાપુઃ પરાં મુદમ્

દેવર્ષિર્નારદશ્ચાથ કૃષ્ણાગમનહર્ષિતઃ ।
આમંત્ર્ય વસુદેવં ચ કૃષ્ણો બ્રહ્મસભાં યયૌ

હરિચરિતમિદં યત્કીર્તિતં દુર્યશોઘ્નં પઠતિ વિમલભક્ત્યા શુદ્ધચિત્તઃ શૃણોતિ ।
સ ભવતિ સુખપૂર્ણઃ સર્વદા સિદ્ધિકામો જગતિ ચ વપુષોઽન્તે મુક્તિમાર્ગં લભેચ્ચ

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે માનસખણ્ડે દેવીભાગવતમાહાત્મ્યે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ