દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.20

ધૃતરાષ્ટ્રાદીનામુત્પત્તિવર્ણનમ્
ઋષય ઊચુઃ
શુકસ્તુ પરમાં સિદ્ધિમાપ્તવાન્દેવસત્તમઃ ।
કિં ચકાર તતો વ્યાસસ્તન્નો બ્રૂહિ સવિસ્તરમ્

સૂત ઉવાચ
શિષ્યા વ્યાસસ્ય યેઽપ્યાસન્વેદાભ્યાસપરાયણાઃ ।
આજ્ઞામાદાય તે સર્વે ગતાઃ પૂર્વં મહીતલે

અસિતો દેવલશ્ચૈવ વૈશમ્પાયન એવ ચ ।
જૈમિનિશ્ચ સુમન્તુશ્ચ ગતાઃ સર્વે તપોધનાઃ

તાનેતાન્વીક્ષ્ય પુત્રં ચ લોકાન્તરિતમપ્યુત ।
વ્યાસઃ શોકસમાક્રાન્તો ગમનાયાકરોન્મતિમ્

સસ્માર મનસા વ્યાસસ્તાં નિષાદસુતાં શુભામ્ ।
માતરં જાહ્નવીતીરે મુક્તાં શોકસમન્વિતામ્

સ્મૃત્વા સત્યવતીં વ્યાસસ્ત્યક્ત્વા તં પર્વતોત્તમમ્ ।
આજગામ મહાતેજા જન્મસ્થાનં સ્વકં મુનિઃ

દ્વીપં પ્રાપ્યાથ પપ્રચ્છ ક્વ ગતા સા વરાનના ।
નિષાદાસ્તં સમાચખ્યુર્દત્તા રાજ્ઞે તુ કન્યકા

દાશરાજોઽપિ સમ્પૂજ્ય વ્યાસં પ્રીતિપુરઃસરમ્ ।
સ્વાગતેનાભિસત્કૃત્ય પ્રોવાચ વિહિતાઞ્જલિઃ

દાશરાજ ઉવાચ
અદ્ય મે સફલં જન્મ પાવિતં નઃ કુલં મુને ।
દેવાનામપિ દુર્દર્શં યજ્જાતં તવ દર્શનમ્

યદર્થમાગતોઽસિ ત્વં તદ્‌બ્રૂહિ દ્વિજસત્તમ ।
અપિ દારા ધનં પુત્રાસ્ત્વદાયત્તમિદં વિભો

સરસ્વત્યાસ્તટે રમ્યે ચકારાશ્રમમણ્ડલમ્ ।
વ્યાસસ્તપઃસમાયુક્તસ્તત્રૈવાસ સમાહિતઃ

સત્યવત્યાઃ સુતૌ જાતૌ શન્તનોરમિતદ્યુતેઃ ।
મત્વા તૌ ભ્રાતરૌ વ્યાસઃ સુખમાપ વને સ્થિતઃ

ચિત્રાઙ્ગદઃ પ્રથમજો રૂપવાઞ્છત્રુતાપનઃ ।
બભૂવ નૃપતેઃ પુત્રઃ સર્વલક્ષણસંયુતઃ

વિચિત્રવીર્યનામાસૌ દ્વિતીયઃ સમજાયત ।
સોઽપિ સર્વગુણોપેતઃ શન્તનોઃ સુખવર્ધનઃ

ગાઙ્ગેયઃ પ્રથમસ્તસ્ય મહાવીરો બલાધિકઃ ।
તથૈવ તૌ સુતૌ જાતૌ સત્યવત્યાં મહાબલૌ

શન્તનુસ્તાન્સુતાન્વીક્ષ્ય સર્વલક્ષણસંયુતાન્ ।
અમંસ્તાજય્યમાત્માનં દેવાદીનાં મહામનાઃ

અથ કાલેન કિયતા શન્તનુઃ કાલપર્યયાત્ ।
તત્યાજ દેહં ધર્માત્મા દેહી જીર્ણમિવામ્બરમ્

કાલધર્મગતે રાજ્ઞિ ભીષ્મશ્ચક્રે વિધાનતઃ ।
પ્રેતકાર્યાણિ સર્વાણિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ

ચિત્રાઙ્ગદં તતો રાજ્યે સ્થાપયામાસ વીર્યવાન્ ।
સ્વયં ન કૃતવાન્ રાજ્યં તસ્માદ્દેવવ્રતોઽભવત્

ચિત્રાઙ્ગદસ્તુ વીર્યેણ પ્રમત્તઃ પરદુઃખદઃ ।
બભૂવ બલવાન્વીરઃ સત્યવત્યાત્મજઃ શુચિઃ

અથૈકદા મહાબાહુઃ સૈન્યેન મહતાવૃતઃ ।
પ્રચચાર વનોદ્દેશાત્પશ્યન્વધ્યાન્મૃગાન્ રુરૂન્

ચિત્રાઙ્ગદસ્તુ ગન્ધર્વો દૃષ્ટ્વા તં માર્ગગં નૃપમ્ ।
ઉત્તતારાન્તિકં ભૂમેર્વિમાનવરમાસ્થિતઃ

તત્રાભૂચ્ચ મહદ્યુદ્ધં તયોઃ સદૃશવીર્યયોઃ ।
કુરુક્ષેત્રે મહાસ્થાને ત્રીણિ વર્ષાણિ તાપસાઃ

ઇન્દ્રલોકમવાપાશુ ગન્ધર્વેણ હતો રણે ।
ભીષ્મઃ શ્રુત્વા ચકારાશુ તસ્યૌર્ધ્વદૈહિકં તદા

ગાઙ્ગેયઃ કૃતશોકસ્તુ મન્ત્રિભિઃ પરિવારિતઃ ।
વિચિત્રવીર્યનામાનં રાજ્યેશં ચ ચકાર હ

મન્ત્રિભિર્બોધિતા પશ્ચાદ્‌ગુરુભિશ્ચ મહાત્મભિઃ ।
સ્વપુત્રં રાજ્યગં દૃષ્ટ્વા પુત્રશોકહતાપિ ચ

સત્યવત્યતિસન્તુષ્ટા બભૂવ વરવર્ણિની ।
વ્યાસોઽપિ ભ્રાતરં શ્રુત્વા રાજાનં મુદિતોઽભવત્

યૌવનં પરમં પ્રાપ્તઃ સત્યવત્યાઃ સુતઃ શુભઃ ।
ચકાર ચિન્તાં ભીષ્મોઽપિ વિવાહાર્થં કનીયસઃ

કાશિરાજસુતાસ્તિસ્રઃ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ ।
તેન રાજ્ઞા વિવાહાર્થં સ્થાપિતાશ્ચ સ્વયંવરે

રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ સમાહૂતાઃ સહસ્રશઃ ।
ઇચ્છાસ્વયંવરાર્થં વૈ પૂજ્યમાનાઃ સમાગતાઃ

તત્ર ભીષ્મો મહાતેજાસ્તા જહાર બલેન વૈ ।
નિર્મથ્ય રાજકં સર્વં રથેનૈકેન વીર્યવાન્

સ જિત્વા પાર્થિવાન્સર્વાંસ્તાશ્ચાદાય મહારથઃ ।
બાહુવીર્યેણ તેજસ્વી હ્યાસસાદ ગજાહ્વયમ્

માતૃવદ્‌ભગિનીવચ્ચ પુત્રીવચ્ચિન્તયન્કિલ ।
તિસ્રઃ સમાનયામાસ કન્યકા વામલોચનાઃ

સત્યવત્યૈ નિવેદ્યાશુ દ્વિજાનાહૂય સત્વરઃ ।
દૈવજ્ઞાન્વેદવિદુષઃ પર્યપૃચ્છચ્છુભં દિનમ્

કૃત્વા વિવાહસમ્ભારં યદા વૈ ભ્રાતરં નિજમ્ ।
વિચિત્રવીર્યં ધર્મિષ્ઠં વિવાહયતિ તા યદા

તદા જ્યેષ્ઠાપ્યુવાચેદં કન્યકા જાહ્નવીસુતમ્ ।
લજ્જમાનાસિતાપાઙ્ગી તિસૄણાં ચારુલોચના

ગઙ્ગાપુત્ર કુરુશ્રેષ્ઠ ધર્મજ્ઞ કુલદીપક ।
મયા સ્વયંવરે શાલ્વો વૃતોઽસ્તિ મનસા નૃપઃ

વૃતાહં તેન રાજ્ઞા વૈ ચિત્તે પ્રેમસમાકુલે ।
યથાયોગ્યં કુરુષ્વાદ્ય કુલસ્યાસ્ય પરન્તપ

તેનાહં વૃતપૂર્વાઽસ્મિ ત્વં ચ ધર્મભૃતાં વરઃ ।
બલવાનસિ ગાઙ્ગેય યથેચ્છસિ તથા કુરુ

સૂત ઉવાચ
એવમુક્તસ્તયા તત્ર કન્યયા કુરુનન્દનઃ ।
અપૃચ્છત્ બ્રાહ્મણાન્વૃદ્ધાન્માતરં સચિવાંસ્તથા

સર્વેષાં મતમાજ્ઞાય ગાઙ્ગેયો ધર્મવિત્તમઃ ।
ગચ્છેતિ કન્યકાં પ્રાહ યથારુચિ વરાનને

વિસર્જિતાથ સા તેન ગતા શાલ્વનિકેતનમ્ ।
ઉવાચ તં વરારોહા રાજાનં મનસેપ્સિતમ્

વિનિર્મુક્તાસ્મિ ભીષ્મેણ ત્વન્મનસ્કેતિ ધર્મતઃ ।
આગતાસ્મિ મહારાજ ગૃહાણાદ્ય કરં મમ

ધર્મપત્‍ની તવાત્યન્તં ભવામિ નૃપસત્તમ ।
ચિન્તિતોઽસિ મયા પૂર્વં ત્વયાહં નાત્ર સંશયઃ

શાલ્વ ઉવાચ
ગૃહીતા ત્વં વરારોહે ભીષ્મેણ પશ્યતો મમ ।
રથે સંસ્થાપિતા તેન ન ગ્રહીષ્યે કરં તવ

પરોચ્છિષ્ટાં ચ કઃ કન્યાં ગૃહ્ણાતિ મતિમાન્નરઃ ।
અતોઽહં ન ગ્રહીષ્યામિ ત્યક્તાં ભીષ્મેણ માતૃવત્

રુદતી વિલપન્તી સા ત્યક્તા તેન મહાત્મના ।
પુનર્ભીષ્મં સમાગત્ય રુદતી ચેદમબ્રવીત્

શાલ્વો મુક્તાં ત્વયા વીર ન ગૃહ્ણાતિ ગૃહાણ મામ્ ।
ધર્મજ્ઞોઽસિ મહાભાગ મરિષ્યામ્યન્યથા હ્યહમ્

ભીષ્મ ઉવાચ
અન્યચિત્તાં કથં ત્વાં વૈ ગૃહ્ણામિ વરવર્ણિનિ ।
પિતરં સ્વં વરારોહે વ્રજ શીઘ્નં નિરાકુલા

તથોક્તા સા તુ ભીષ્મેણ જગામ વનમેવ હિ ।
તપશ્ચકાર વિજને તીર્થે પરમપાવને

દ્વે ભાર્યે ચાતિરૂપાઢ્યે તસ્ય રાજ્ઞો બભૂવતુઃ ।
અમ્બાલિકા ચામ્બિકા ચ કાશિરાજસુતે શુભે

રાજા વિચિત્રવીર્યોઽસૌ તાભ્યાં સહ મહાબલઃ ।
રેમે નાનાવિહારૈશ્ચ ગૃહે ચોપવને તથા

વર્ષાણિ નવ રાજેન્દ્રઃ કુર્વન્ ક્રીડા મનોરમામ્ ।
પ્રાપાસૌ મરણં ભૂયો ગૃહીતો રાજયક્ષ્મણા

મૃતે પુત્રેઽતિદુઃખાર્તા જાતા સત્યવતી તદા ।
કારયામાસ પુત્રસ્ય પ્રેતકાર્યાણિ મન્ત્રિભિઃ

ભીષ્મમાહ તદૈકાન્તે વચનં ચાતિદુઃખિતા ।
રાજ્યં કુરુ મહાભાગ પિતુસ્તે શન્તનોઃ સુત

ભ્રાતુર્ભાર્યાં ગૃહાણ ત્વં વંશઞ્ચ પરિરક્ષય ।
યથા ન નાશમાયાતિ યયાતેર્વંશ ઇત્યુત

ભીષ્મ ઉવાચ
પ્રતિજ્ઞા મે શ્રુતા માતઃ પિત્રર્થે યા મયા કૃતા ।
નાહં રાજ્યં કરિષ્યામિ ન ચાહં દારસંગ્રહમ્

સૂત ઉવાચ
તદા ચિન્તાતુરા જાતા કથં વંશો ભવેદિતિ ।
નાલસાદ્ધિ સુખં મહ્યં સમુત્પન્ને હ્યરાજકે

ગાઙ્ગેયસ્તામુવાચેદં મા ચિન્તાં કુરુ ભામિનિ ।
પુત્રં વિચિત્રવીર્યસ્ય ક્ષેત્રજં ચોપપાદય

કુલીનં દ્વિજમાહૂય વધ્વા સહ નિયોજય ।
નાત્ર દોષોઽસ્તિ વેદેઽપિ કુલરક્ષાવિધૌ કિલ

પૌત્રં ચૈવં સમુત્પાદ્ય રાજ્યં દેહિ શુચિસ્મિતે ।
અહં ચ પાલયિષ્યામિ તસ્ય શાસનમેવ હિ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કાનીનં સ્વસુતં મુનિમ્ ।
જગામ મનસા વ્યાસં દ્વૈપાયનમકલ્મષમ્

સ્મૃતમાત્રસ્તતો વ્યાસ આજગામ સ તાપસઃ ।
કૃત્વા પ્રણામં માત્રેઽથ સંસ્થિતો દીપ્તિમાન્મુનિઃ

ભીષ્મેણ પૂજિતઃ કામં સત્યવત્યા ચ માનિતઃ ।
તસ્થૌ તત્ર મહાતેજા વિધૂમોઽગ્નિરિવાપરઃ

તમુવાચ મુનિં માતા પુત્રમુત્પાદયાધુના ।
ક્ષેત્રે વિચિત્રવીર્યસ્ય સુન્દરં તવ વીર્યજમ્

વ્યાસઃ શ્રુત્વા વચો માતુરાપ્તવાક્યમમન્યત ।
ઓમિત્યુક્ત્વા સ્થિતસ્તત્ર ઋતુકાલમચિન્તયત્

અમ્બિકા ચ યદા સ્નાતા નારી ઋતુમતી તદા ।
સઙ્ગં પ્રાપ્ય મુનેઃ પુત્રમસૂતાન્ધં મહાબલમ્

જન્માન્ધં ચ સુતં વીક્ષ્ય દુઃખિતા સત્યવત્યપિ ।
દ્વિતીયાં ચ વધૂમાહ પુત્રમુત્પાદયાશુ વૈ

ઋતુકાલેઽથ સમ્પ્રાપ્તે વ્યાસેન સહ સઙ્ગતા ।
તથા ચામ્બાલિકા રાત્રૌ ગર્ભં નારી દધાર સા

સોઽપિ પાણ્ડુઃ સુતો જાતો રાજ્યયોગ્યો ન સમ્મતઃ ।
પુત્રાર્થે પ્રેરયામાસ વર્ષાન્તે ચ પુનર્વધૂમ્

આહૂય ચ તતો વ્યાસં સમ્પ્રાર્થ્ય મુનિસત્તમમ્ ।
પ્રેષયામાસ રાત્રૌ સા શયનાગારમુત્તમમ્

ન ગતા ચ વધૂસ્તત્ર પ્રેષ્યા સમ્પ્રેષિતા તયા ।
તસ્યાં ચ વિદુરો જાતો દાસ્યાં ધર્માંશતઃ શુભઃ

એવં વ્યાસેન તે પુત્રા ધૃતરાષ્ટ્રાદયસ્ત્રયઃ ।
ઉત્પાદિતા મહાવીરા વંશરક્ષણહેતવે

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં તસ્ય વંશસમુદ્‌ભવમ્ ।
વ્યાસેન રક્ષિતો વંશો ભ્રાતૃધર્મવિદાનઘાઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ॥
પ્રથમસ્કન્ધે ધૃતરાષ્ટ્રાદીનામુત્પત્તિવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ