દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.9

બ્રાહ્મણાદીનાં ગાયત્રીભિન્નાન્યદેવોપાસનાશ્રદ્ધાહેતુનિરૂપણમ્
વ્યાસ ઉવાચ
કદાચિદથ કાલે તુ દશપઞ્ચસમા વિભો ।
પ્રાણિનાં કર્મવશતો ન વવર્ષ શતક્રતુઃ

અનાવૃષ્ટ્યાતિદુર્ભિક્ષમભવત્ક્ષયકારકમ્ ।
ગહે ગૃહે શવાનાં તુ સંખ્યા કર્તું ન શક્યતે

કેચિદશ્વાન્વરાહાન્વા ભક્ષયન્તિ ક્ષુધાર્દિતાઃ ।
શવાનિ ચ મનુષ્યાણાં ભક્ષયન્ત્યપરે જનાઃ

બાલકં બાલજનની સ્ત્રિયં પુરુષ એવ ચ ।
ભક્ષિતું ચલિતાઃ સર્વે ક્ષુધયા પીડિતા નરાઃ

બ્રાહ્મણા બહવસ્તત્ર વિચારં ચક્રુરુત્તમમ્ ।
તપોધનો ગૌતમોઽસ્તિ સ નઃ ખેદં હરિષ્યતિ

સર્વૈર્મિલિત્વા ગન્તવ્યં ગૌતમસ્યાશ્રમેઽધુના ।
ગાયત્રીજપસંસક્તગૌતમસ્યાશ્રમેઽધુના

સુભિક્ષં શ્રૂયતે તત્ર પ્રાણિનો બહવો ગતાઃ ।
એવં વિમૃશ્ય ભૂદેવાઃ સાગ્નિહોત્રાઃ કુટુમ્બિનઃ

સગોધનાઃ સદાસાશ્ચ ગૌતમસ્યાશ્રમં યયુઃ ।
પૂર્વદેશાદ્યયુઃ કેચિત્કેચિદ્દક્ષિણદેશતઃ

પાશ્ચાત્યા ઔત્તરાહાશ્ચ નાનાદિગ્ભ્યઃ સમાયયુઃ ।
દૃષ્ટ્વા સમાજં વિપ્રાણાં પ્રણનામ સ ગૌતમઃ

આસનાદ્યુપચારૈશ્ચ પૂજયામાસ વાડવાન્ ।
ચકાર કુશલપ્રશ્નં તતશ્ચાગમકારણમ્

તે સર્વે સ્વસ્વવૃત્તાન્તં કથયામાસુરુત્સ્મયાઃ ।
દૃષ્ટ્વા તાન્દુઃખિતાન્વિપ્રાનભયં દત્તવાન્મુનિઃ

યુષ્માકમેતત્સદનં ભવદ્દાસોઽસ્મિ સર્વથા ।
કા ચિન્તા ભવતાં વિપ્રા મયિ દાસે વિરાજતિ

ધન્યોઽહમસ્મિન્સમયે યૂયં સર્વે તપોધનાઃ ।
યેષાં દર્શનમાત્રેણ દુષ્કૃતં સુકૃતાયતે

તે સર્વે પાદરજસા પાવયન્તિ ગૃહં મમ ।
કો મદન્યો ભવેદ્‌ધન્યો ભવતાં સમનુગ્રહાત્

સ્થેયં સર્વૈઃ સુખેનૈવ સન્ધ્યાજપપરાયણૈઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સર્વાન્મમાશ્વાસ્ય ગૌતમો મુનિરાટ્ તતઃ

ગાયત્રીં પ્રાર્થયામાસ ભક્તિસન્નતકન્ધરઃ ।
નમો દેવિ મહાવિદ્યે વેદમાતઃ પરાત્પરે

વ્યાહૃત્યાદિમહામન્ત્રરૂપે પ્રણવરૂપિણિ ।
સામ્યાવસ્થાત્મિકે માતર્નમો હ્રીંકારરૂપિણિ

સ્વાહાસ્વધાસ્વરૂપે ત્વાં નમામિ સકલાર્થદામ્ ।
ભક્તકલ્પલતાં દેવીમવસ્થાત્રયસાક્ષિણીમ્

તુર્યાતીતસ્વરૂપાં ચ સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ ।
સર્વવેદાન્તસંવેદ્યાં સૂર્યમણ્ડલવાસિનીમ્

પ્રાતર્બાલાં રક્તવર્ણાં મધ્યાહ્ને યુવતીં પરામ્ ।
સાયાહ્ને કૃષ્ણવર્ણાં તાં વૃદ્ધાં નિત્યં નમામ્યહમ્

સર્વભૂતારણે દેવિ ક્ષમસ્વ પરમેશ્વરિ ।
ઇતિ સ્તુતા જગન્માતા પ્રત્યક્ષં દર્શનં દદૌ

પૂર્ણપાત્રં દદૌ તસ્મૈ યેન સ્યાત્સર્વપોષણમ્ ।
ઉવાચ મુનિમમ્બા સા યં યં કામં ત્વમિચ્છસિ

તસ્ય પૂર્તિકરં પાત્રં મયા દત્તં ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવી ગાયત્રી પરમા કલા

અન્નાનાં રાશયસ્તસ્માનિર્ગતાઃ પર્વતોપમાઃ ।
ષડ્રસા વિવિધા રાજંસ્તૃણાનિ વિવિધાનિ ચ

ભૂષણાનિ ચ દિવ્યાનિ ક્ષૌમાનિ વસનાનિ ચ ।
યજ્ઞાનાં ચ સમારમ્ભાઃ પાત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

યદ્યદિષ્ટમભૂદ્‌રાજન્ મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
તત્સર્વં નિર્ગતં તસ્માદ્‌ગાયત્રીપૂર્ણપાત્રતઃ

અથાહૂય મુનીન્સર્વાન્મુનિરાડ્ ગૌતમસ્તદા ।
ધનં ધાન્યં ભૂષણાનિ વસનાનિ દદૌ મુદા

ગોમહિષ્યાદિપશવો નિર્ગતાઃ પૂર્ણપાત્રતઃ ।
નિર્ગતાન્યજ્ઞસમ્ભારાન્સ્રુક્સ્રુવપ્રભૃતીન્દદૌ

તે સર્વે મિલિતા યજ્ઞાંશ્ચક્રિરે મુનિવાક્યતઃ ।
સ્થાનં તદેવ ભૂયિષ્ઠમભવત્સ્વર્ગસન્નિભમ્

યત્કિઞ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરં વસ્તુ દૃશ્યતે ।
તત્સર્વં તત્ર નિષ્પન્નં ગાયત્રીદત્તપાત્રતઃ

દેવાઙ્‌ગનાસમા દારાઃ શોભન્તે ભૂષણાદિભિઃ ।
મુનયો દેવસદૃશા વસ્ત્રચન્દનભૂષણૈઃ

નિત્યોત્સવઃ પ્રવવૃતે મુનેરાશ્રમમણ્ડલે ।
ન રોગાદિભયં કિઞ્ચિન્ન ચ દૈત્યભયં ક્વચિત્

સ મુનેરાશ્રમો જાતઃ સમન્તાચ્છતયોજનઃ ।
અન્યે ચ પ્રાણિનો યેઽપિ તેઽપિ તત્ર સમાગતાઃ

તાંશ્ચ સર્વાન્પુપોષાયં દત્ત્વાભયમથાત્મવાન્ ।
નાનાવિધૈર્મહાયજ્ઞૈર્વિધિવત્કલ્પિતૈઃ સુરાઃ

સન્તોષં પરમં પ્રાપુર્મુનેશ્ચૈવ જગુર્યશઃ ।
સભાયાં વૃત્રહા ભૂયો જગૌ શ્લોકં મહાયશાઃ

અહો અયં નઃ કિલ કલ્પપાદપો
મનોરથાન્પૂરયતિ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
નોચેદકાણ્ડે ક્વ હવિર્વપા વા
સુદુર્લભા યત્ર તુ જીવનાશા

ઇત્થં દ્વાદશવર્ષાણિ પુપોષ મુનિપુઙ્‌ગવાન્ ।
પુત્રવન્મુનિરાડ્ ગર્વગન્ધેન પરિવર્જિતઃ

ગાયત્ર્યાઃ પરમં સ્થાનં ચકાર મુનિસત્તમઃ ।
યત્ર સર્વૈર્મુનિવરૈઃ પૂજ્યતે જગદમ્બિકા

ત્રિકાલં પરયા ભક્ત્યા પુરશ્ચરણકર્મભિઃ ।
અદ્યાપિ યત્ર દેવી સા પ્રાતર્બાલા તુ દૃશ્યતે

મધ્યાહ્ને યુવતી વૃદ્ધા સાયંકાલે તુ દૃશ્યતે ।
તત્રૈકદા સમાયાતો નારદો મુનિસત્તમઃ

રણયન્મહતીં ગાયન્ગાયત્ર્યાઃ પરમાન્ગુણાન્ ।
નિષસાદ સભામધ્યે મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્

ગૌતમાદિભિરત્યુચ્ચૈઃ પૂજિતઃ શાન્તમાનસઃ ।
કથાશ્ચકાર વિવિધા યશસો ગૌતમસ્ય ચ

બ્રહ્મર્ષે દેવસદસિ દેવરાટ્ તવ યદ્યશઃ ।
જગૌ બહુવિધં સ્વચ્છં મુનિપોષણજં પરમ્

શ્રુત્વા શચીપતેર્વાણીં ત્વાં દ્રષ્ટુમહમાગતઃ ।
ધન્યોઽસિ ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ જગદમ્બાપ્રસાદતઃ

ઇત્યુક્ત્વા મુનિવર્યં તં ગાયત્રીસદનં યયૌ ।
દદર્શ જગદમ્બાં તાં પ્રેમોત્ફુલ્લવિલોચનઃ

તુષ્ટાવ વિધિવદ્દેવીં જગામ ત્રિદિવં પુનઃ ।
અથ તત્ર સ્થિતા યે તે બ્રાહ્મણા મુનિપોષિતાઃ

ઉત્કર્ષં તુ મુનેઃ શ્રુત્વાસૂયયા ખેદમાગતાઃ ।
યથાસ્ય ન યશો ભૂયાત્કર્તવ્યં સર્વથૈવ હિ

કાલે સમાગતે પશ્ચાદિતિ સર્વૈસ્તુ નિશ્ચિતમ્ ।
તતઃ કાલેન કિયતાપ્યભૂદ્‌વૃષ્ટિર્ધરાતલે

સુભિક્ષમભવત્સર્વદેશેષુ નૃપસત્તમ ।
શ્રુત્વા વાર્તાં સુભિક્ષસ્ય મિલિતાઃ સર્વવાડવાઃ

ગૌતમં શપ્તુમુદ્યોગં હા હા રાજન્ પ્રચક્રિરે ।
ધન્યૌ તેષાં ચ પિતરૌ યયોરુત્પત્તિરીદૃશી

કાલસ્ય મહિમા રાજન્ વક્તું કેન હિ શક્યતે ।
ગૌર્નિર્મિતા માયયૈકા મુમૂર્ષુર્જરતી નૃપ

જગામ સા ચ શાલાયાં હોમકાલે મુનેસ્તદા ।
હુંહુંશબ્દૈર્વારિતા સા પ્રાણાંસ્તત્યાજ તત્ક્ષણે

ગૌર્હતાનેન દુષ્ટેનેત્યેવં તે ચુક્રુશુર્દ્વિજાઃ ।
હોમં સમાપ્ય મુનિરાઙ્‌ વિસ્મયં પરમં ગતઃ

સમાધિમીલિતાક્ષઃ સંશ્ચિન્તયામાસ કારણમ્ ।
કૃતં સર્વં દ્વિજૈરેતદિતિ જ્ઞાત્વા તદૈવ સઃ

દધાર કોપં પરમં પ્રલયે રુદ્રકોપવત્ ।
શશાપ ચ ઋષીન્સર્વાન્કોપસંરક્તલોચનઃ

વેદમાતરિ ગાયત્ર્યાં તદ્ધ્યાને તન્મનોર્જપે ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વથા બ્રાહ્મણાધમાઃ

વેદે વેદોક્તયજ્ઞેષુ તદ્વાર્તાસુ તથૈવ ચ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

શિવે શિવસ્ય મન્ત્રે ચ શિવશાસ્ત્રે તથૈવ ચ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

મૂલપ્રકૃત્યાઃ શ્રીદેવ્યાસ્તદ્ધ્યાને તત્કથાસુ ચ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

દેવીમન્ત્રે તથા દેવ્યાઃ સ્થાનેઽનુષ્ઠાનકર્મણિ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

દેવ્યુત્સવદિદૃક્ષાયાં દેવીનામાનુકીર્તને ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

દેવીભક્તસ્ય સાન્નિધ્યે દેવીભક્તાર્ચને તથા ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

શિવોત્સવદિદૃક્ષાયાં શિવભક્તસ્ય પૂજને ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

રુદ્રાક્ષં બિલ્વપત્રે ચ તથા શુદ્ધે ચ ભસ્મનિ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

શ્રૌતસ્માર્તસદાચારે જ્ઞાનમાર્ગે તથૈવ ચ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

અદ્વૈતજ્ઞાનનિષ્ઠાયાં શાન્તિદાન્ત્યાદિસાધને ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

નિત્યકર્માદ્યનુષ્ઠાનેઽપ્યગ્નિહોત્રાદિસાધને ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

સ્વાધ્યાયાધ્યયને ચૈવ તથા પ્રવચનેઽપિ ચ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

ગોદાનાદિષુ દાનેષુ પિતૃશ્રાદ્ધેષુ ચૈવ હિ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણે ચૈવ પ્રાયશ્ચિત્તે તથૈવ ચ ।
ભવતાનુન્મુખા યૂયં સર્વદા બ્રાહ્મણાધમાઃ

શ્રીદેવીભિન્નદેવેષુ શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતાઃ ।
શઙ્‌ખચક્રાદ્યઙ્‌કિતાશ્ચ ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ

કાપાલિકમતાસક્તા બૌદ્ધશાસ્ત્રરતાઃ સદા ।
પાખણ્ડાચારનિરતા ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ

પિતૃમાતૃસુતાભ્રાતૃકન્યાવિક્રયિણસ્તથા ।
ભાર્યાવિકયિણસ્તદ્વદ્‍ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ

વેદવિક્રયિણસ્તદ્વત્તીર્થવિક્રયિણસ્તથા ।
ધર્મવિક્રયિણસ્તદ્વદ્‍ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ

પાઞ્ચરાત્રે કામશાસ્ત્રે તથા કાપાલિકે મતે ।
બૌદ્ધે શ્રદ્ધાયુતા યૂયં ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ

માતૃકન્યાગામિનશ્ચ ભગિનીગામિનસ્તથા ।
પરસ્ત્રીલમ્પટાઃ સર્વે ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ

યુષ્માકં વંશજાતાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચ પુરુષાસ્તથા ।
મદ્દત્તશાપદગ્ધાસ્તે ભવિષ્યન્તિ ભવત્સમાઃ

કિં મયા બહુનોક્તેન મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી ।
ગાયત્રી પરમા ભૂયાદ્યુષ્માસુ ખલુ કોપિતા

અન્ધકૂપાદિકુણ્ડેષુ યુષ્માકં સ્યાત્સદા સ્થિતિઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ
વાગ્દણ્ડમીદૃશં કૃત્વાપ્યુપસ્પૃશ્ય જલં તતઃ

જગામ દર્શનાર્થં ચ ગાયત્ર્યાઃ પરમોસ્તુકઃ ।
પ્રણનામ મહાદેવીં સાપિ દેવી પરાત્પરા

બ્રાહ્મણાનાં કૃતિં દૃષ્ટ્વા સ્મયં ચિત્તે ચકાર હ ।
અદ્યાપિ તસ્યા વદનં સ્મયયુક્તં ચ દૃશ્યતે

ઉવાચ મુનિવર્યં તં સ્મયમાનમુખામ્બુજા ।
ભુજઙ્‌ગાયાર્પિતં દુગ્ધં વિષાયૈવોપજાયતે

શાન્તિં કુરુ મહાભાગ કર્મણો ગતિરીદૃશી ।
ઇતિ દેવીં પ્રણમ્યાથ તતોઽગાત્સ્વાશ્રમં પ્રતિ

તતો વિપ્રૈઃ શાપદગ્ધૈર્વિસ્મૃતા વેદરાશયઃ ।
ગાયત્રી વિસ્મૃતા સર્વૈસ્તદદ્‌ભુતમિવાભવત્

તે સર્વેઽથ મિલિત્વા તુ પશ્ચાત્તાપયુતાસ્તથા ।
પ્રણેમુર્મુનિવર્યં તં દણ્ડવત્પતિતા ભુવિ

નોચુઃ કિઞ્ચન વાક્યં તુ લજ્જયાધોમુખાઃ સ્થિતાઃ ।
પ્રસીદેતિ પ્રસીદેતિ પ્રસીદેતિ પુનઃ પુનઃ

પ્રાર્થયામાસુરભિતઃ પરિવાર્ય મુનીશ્વરમ્ ।
કરુણાપૂર્ણહૃદયો મુનિસ્તાન્સમુવાચ હ

કૃષ્ણાવતારપર્યન્તં કુમ્ભીપાકે ભવેત્સ્થિતિઃ ।
ન મે વાક્યં મૃષા ભૂયાદિતિ જાનીથ સર્વથા

તતઃ પરં કલિયુગે ભુવિ જન્મ ભવેદ્ધિ વામ્ ।
મદુક્તં સર્વમેતત્તુ ભવેદેવ ન ચાન્યથા

મચ્છાપસ્ય વિમોક્ષાર્થં યુષ્માકં સ્યાદ્યદીષણા ।
તર્હિ સેવ્યં સદા સર્વૈર્ગાયત્રીપદપઙ્‌કજમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ સર્વાન્વિસૃજ્યાથ ગૌતમો મુનિસત્તમઃ ।
પ્રારબ્ધામિતિ મત્વા તુ ચિત્તે શાન્તિં જગામ હ

એતસ્માત્કારણાદ્‌રાજન્ ગતે કૃષ્ણે તુ ધીમતિ ।
કલૌ યુગે પ્રવૃત્તે તુ કુમ્ભીપાકાત્તુ નિર્ગતાઃ

ભુવિ જાતા બ્રાહ્મણાશ્ચ શાપદગ્ધાઃ પુરા તુ યે ।
સન્ધ્યાત્રયવિહીનાશ્ચ ગાયત્રીભક્તિવર્જિતાઃ

વેદભક્તિવિહીનાશ્ચ પાખણ્ડમતગામિનઃ ।
અગ્નિહોત્રાદિસત્કર્મસ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ

મૂલપ્રકૃતિમવ્યક્તાં નૈવ જાનન્તિ કર્હિચિત્ ।
તપ્તમુદ્રાઙ્‌કિતાઃ કેચિત્કામાચારરતાઃ પરે

કાપાલિકાઃ કૌલિકાશ્ચ બૌદ્ધા જૈનાસ્તથાપરે ।
પણ્ડિતા અપિ તે સર્વે દુરાચારપ્રવર્તકાઃ

લમ્પટાઃ પરદારેષુ દુરાચારપરાયણાઃ ।
કુમ્ભીપાકં પુનઃ સર્વે યાસ્યન્તિ નિજકર્મભિઃ

તસ્માત્સર્વાત્મના રાજન્ સંસેવ્યા પરમેશ્વરી ।
ન વિષ્ણૂપાસના નિત્યા ન શિવોપાસના તથા

નિત્યા ચોપાસના શક્તેર્યાં વિના તુ પતત્યધઃ ।
સર્વમુક્તં સમાસેન યત્પૃષ્ટં તત્ત્વયાનઘ

અતઃ પરં મણિદ્વીપવર્ણનં શૃણુ સુન્દરમ્ ।
યત્પરં સ્થાનમાદ્યાયા ભુવનેશ્યા ભવારણેઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વાદશસ્કન્ધે
બ્રાહ્મણાદીનાં ગાયત્રીભિન્નાન્યદેવોપાસનાશ્રદ્ધાહેતુનિરૂપણં નામ નવમોઽધ્યાયઃ