દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.8

પરાશક્તેરાવિર્ભાવવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવતાંવર ।
દ્વિજાતીનાં તુ સર્વેષાં શક્ત્યુપાસ્તિઃ શ્રુતીરિતા

સન્ધ્યાકાલત્રયેઽન્યસ્મિન્ કાલે નિત્યતયા વિભો ।
તાં વિહાય દ્વિજાઃ કસ્માદ્‌ગૃહ્ણીયુશ્ચાન્યદેવતાઃ

દૃશ્યન્તે વૈષ્ણવાઃ કેચિદ્‌ગાણપત્યાસ્તથાપરે ।
કાપાલિકાશ્ચીનમાર્ગરતા વલ્કલધારિણઃ

દિગમ્બરાસ્તથા બૌદ્ધાશ્ચાર્વાર્કા એવમાદયઃ ।
દૃશ્યન્તે બહવો લોકે વેદશ્રદ્ધાવિવર્જિતાઃ

કિમત્ર કારણં બ્રહ્મંસ્તદ્‍ભવાન્ વક્તુમર્હતિ ।
બુદ્ધિમન્તઃ પણ્ડિતાશ્ચ નાનાતર્કવિચક્ષણાઃ

અપિ સન્ત્યેવ વેદેષુ શ્રદ્ધયા તુ વિવર્જિતાઃ ।
ન હિ કશ્ચિત્સ્વકલ્યાણં બુદ્ધ્યા હાતુમિહેચ્છતિ

કિમત્ર કારણં તસ્માદ્વદ વેદવિદાંવર ।
મણિદ્વીપસ્ય મહિમા વર્ણિતો ભવતા પુરા

કીદૃક્ તદસ્તિ યદ્દેવ્યાઃ પરં સ્થાનં મહત્તરમ્ ।
તચ્ચાપિ વદ ભક્તાય શ્રદ્દધાનાય મેઽનઘ

પ્રસન્નાસ્તુ વદન્ત્યેવ ગુરવો ગુહ્યમપ્યુત ।
સૂત ઉવાચ
ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્ બાદરાયણઃ

નિજગાદ તતઃ સર્વં ક્રમેણૈવ મુનીશ્વરાઃ ।
યચ્છ્રુત્વા તુ દ્વિજાતીનાં વેદશ્રદ્ધા વિવર્ધતે

વ્યાસ ઉવાચ
સમ્યક્પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્ સમયે સમયોચિતમ્ ।
વુદ્ધિમાનસિ વેદેષુ શ્રદ્ધાવાંશ્ચૈવ લક્ષ્યસે

પૂર્વં મદોદ્ધતા દૈત્યા દેવૈર્યુદ્ધં તુ ચક્રિરે ।
શતવર્ષં મહારાજ મહાવિસ્મયકારકમ્

નાનાશસ્ત્રપ્રહરણં નાનામાયાવિચિત્રિતમ્ ।
જગત્ક્ષયકરં નૂનં તેષાં યુદ્ધમભૂન્નૃપ

પરાશક્તિકૃપાવેશાદ્દેવૈર્દૈત્યા જિતા યુધિ ।
ભુવં સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય ગતાઃ પાતાલવેશ્મનિ

તતઃ પ્રહર્ષિતા દેવાઃ સ્વપરાક્રમવર્ણનમ્ ।
ચક્રુઃ પરસ્પરં મોહાત્સાભિમાનાઃ સમન્તતઃ

જયોઽસ્માકં કુતો ન સ્યાદસ્માકં મહિમા યતઃ ।
સર્વોત્તરઃ કુત્ર દૈત્યાઃ પામરા નિષ્પરાક્રમાઃ

સૃષ્ટિસ્થિતિક્ષયકરા વયં સર્વે યશસ્વિનઃ ।
અસ્મદગ્રે પામરાણાં દૈત્યાનાં ચૈવ કા કથા

પરાશક્તિપ્રભાવં તે ન જ્ઞાત્વા મોહમાગતાઃ ।
તેષામનુગ્રહં કર્તું તદૈવ જગદમ્બિકા

પ્રાદુરાસીત્કૃપાપૂર્ણા યક્ષરૂપેણ ભૂમિપ ।
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસુશીતલમ્

વિદ્યુત્કોટિસમાનાભં હસ્તપાદાદિવર્જિતમ્ ।
અદૃષ્ટપૂર્વં તદ્‌દૃષ્ટ્વા તેજઃ પરમસુન્દરમ્

સવિસ્મયાસ્તદા પ્રોચુઃ કિમિદં કિમિદં ત્વિતિ ।
દૈત્યાનાં ચેષ્ટિતં કિં વા માયા કાપિ મહીયસી

કેનચિન્નિર્મિતા વાથ દેવાનાં સ્મયકારિણી ।
સમ્ભૂય તે તદા સર્વે વિચારં ચક્રુરુત્તમમ્

યક્ષસ્ય નિકટે ગત્વા પ્રષ્ટવ્યં કસ્ત્વમિત્યપિ ।
બલાબલં તતો જ્ઞાત્વા કર્તવ્યા તુ પ્રતિક્રિયા

તતો વહ્નિં સમાહૂય પ્રોવાચેન્દ્રઃ સુરાધિપઃ ।
ગચ્છ વહ્ને ત્વમસ્માકં યતોઽસિ મુખમુત્તમમ્

તતો ગત્વા તુ જાનીહિ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ ।
સહસ્રાક્ષવચઃ શ્રુત્વા સ્વપરાક્રમગર્ભિતમ્

વેગાત્સ નિર્ગતો વહ્નિર્યયૌ યક્ષસ્ય સન્નિધૌ ।
તદા પ્રોવાચ યક્ષસ્તં ત્વં કોઽસીતિ હુતાશનમ્

વીર્યં ચ ત્વયિ કિં યત્તદ્વદ સર્વં મમાગ્રતઃ ।
અગ્નિરસ્મિ તથા જાતવેદા અસ્મીતિ સોઽબ્રવીત્

સર્વસ્ય દહને શક્તિર્મયિ વિશ્વસ્ય તિષ્ઠતિ ।
તદા યક્ષં પરં તેજસ્તદગ્રે નિદધૌ તૃણમ્

દહૈનં યદિ તે શક્તિર્વિશ્વસ્ય દહનેઽસ્તિ હિ ।
તદા સર્વબલેનૈવાકરોદ્યત્‍નં હુતાશનઃ

ન શશાક તૃણં દગ્ધું લજ્જિતોઽગાત્સુરાન્પ્રતિ ।
પૃષ્ટે દેવૈસ્તુ વૃત્તાન્તે સર્વં પ્રોવાચ હવ્યભુક્

વૃથાભિમાનો હ્યસ્માકં સર્વેશત્વાદિકે સુરાઃ ।
તતસ્તુ વૃત્રહા વાયું સમાહૂયેદમબ્રવીત્

ત્વયિ પ્રોતં જગત્સર્વં ત્વચ્ચેષ્ટાભિસ્તુ ચેષ્ટિતમ્ ।
ત્વં પ્રાણરૂપઃ સર્વેષાં સર્વશક્તિવિધારકઃ

ત્વમેવ ગત્વા જાનીહિ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ ।
નાન્યઃ કોઽપિ સમર્થોઽસ્તિ જ્ઞાતું યક્ષં પરં મહઃ

સહસ્રાક્ષવચઃ શ્રુત્વા ગુણગૌરવગુમ્ફિતમ્ ।
સાભિમાનો જગામાશુ યત્ર યક્ષં વિરાજતે

યક્ષં દૃષ્ટ્વા તતો વાયું પ્રોવાચ મૃદુભાષયા ।
કોઽસિ ત્વં ત્વયિ કા શક્તિર્વદ સર્વં મમાગ્રતઃ

તતો યક્ષવચઃ શ્રુત્વા ગર્વેણ મરુદબ્રવીત્ ।
માતરિશ્વાહમસ્મીતિ વાયુરસ્મીતિ ચાબ્રવીત્

વીર્યં તુ મયિ સર્વસ્ય ચાલને ગ્રહણેઽસ્તિ હિ ।
મચ્ચેષ્ટયા જગત્સર્વં સર્વવ્યાપારવદ્‍ભવેત્

ઇતિ શ્રુત્વા વાયુવાણીં નિજગાદ પરં મહઃ ।
તૃણમેતત્તવાગ્રે યત્તચ્ચાલય યથેપ્સિતમ્

નોચેદ્‌ગર્વં વિહાયૈનં લજ્જિતો ગચ્છ વાસવમ્ ।
શ્રુત્વા યક્ષવચો વાયુઃ સર્વશક્તિસમન્વિતઃ

ઉદ્યોગમકરોત્તચ્ચ સ્વસ્થાનાન્ન ચચાલ હ ।
લજ્જિતોઽગાદ્દેવપાર્શ્વે હિત્વા ગર્વં સ ચાનિલઃ

વૃત્તાન્તમવદત્સર્વં ગર્વનિર્વાપકારણમ્ ।
નૈતઞ્જ્ઞાતું સમર્થાઃ સ્મ મિથ્યાગર્વાભિમાનિનઃ

અલૌકિકં ભાતિ યક્ષં તેજઃ પરમદારુણમ્ ।
તતઃ સર્વે સુરગણાઃ સહસ્રાક્ષં સમૂચિરે

દેવરાડસિ યસ્માત્ત્વં યક્ષં જાનીહિ તત્ત્વતઃ ।
તત ઇન્દ્રો મહાગર્વાત્તદ્યક્ષં સમુપાદ્રવત્

પ્રાદ્રવચ્ચ પરં તેજો યક્ષરૂપં પરાત્પરમ્ ।
અન્તર્ધાનં તતઃ પ્રાપ તદ્યક્ષં વાસવાગ્રતઃ

અતીવ લજ્જિતો જાતો વાસવો દેવરાડપિ ।
યક્ષસમ્ભાષણાભાવાલ્લઘુત્વં પ્રાપ ચેતસિ

અતઃ પરં ન ગન્તવ્યં મયા તુ સુરસંસદિ ।
કિં મયા તત્ર વક્તવ્યં સ્વલઘુત્વં સુરાન્પ્રતિ

દેહત્યાગો વરસ્તસ્માન્માનો હિ મહતાં ધનમ્ ।
માને નષ્ટે જીવિતં તુ મૃતિતુલ્યં ન સંશયઃ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય તત્રૈવ ગર્વં હિત્વા સુરેશ્વરઃ ।
ચરિત્રમીદૃશં યસ્ય તમેવ શરણં ગતઃ

તસ્મિન્નેવ ક્ષણે જાતા વ્યોમવાણી નભસ્તલે ।
માયાબીજં સહસ્રાક્ષ જપ તેન સુખી ભવ

તતો જજાપ પરમં માયાબીજં પરાત્પરમ્ ।
લક્ષવર્ષં નિરાહારો ધ્યાનમીલિતલોચનઃ

અકસ્માચ્ચૈત્રમાસીયનવમ્યાં મધ્યગે રવૌ ।
તદેવાવિરભૂત્તેજસ્તસ્મિન્નેવ સ્થલે પુનઃ

તેજોમણ્ડલમધ્યે તુ કુમારીં નવયૌવનામ્ ।
ભાસ્વજ્જપાપ્રસૂનાભાં બાલકોટિરવિપ્રભામ્

બાલશીતાંશમુકુટાં વસ્ત્રાન્તર્વ્યઞ્જિતસ્તનીમ્ ।
ચતુર્ભિર્વરહસ્તૈસ્તુ વરપાશાઙ્‌કુશાભયાન્

દધાનાં રમણીયાઙ્‌ગીં કોમલાઙ્‌ગલતાં શિવામ્ ।
ભક્તકલ્પદ્રુમામમ્બાં નાનાભૂષણભૂષિતામ્

ત્રિનેત્રાં મલ્લિકામાલાકબરીજૂટશોભિતામ્ ।
ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્વેદૈર્મૂર્તિમદ્‌ભિરભિષ્ટુતામ્

દન્તચ્છટાભિરભિતઃ પદ્મરાગીકૃતક્ષમામ્ ।
પ્રસન્તસ્મેરવદનાં કોટિકન્દર્પસુન્દરામ્

રક્તામ્બરપરીધાનાં રક્તચન્દનચર્ચિતામ્ ।
ઉમાભિધાનાં પુરતો દેવીં હૈમવતીં શિવામ્

નિર્વ્યાજકરુણામૂર્તિં સર્વકારણકારણામ્ ।
દદર્શ વાસવસ્તત્ર પ્રેમગદ્‌ગદિતાન્તરઃ

પ્રેમાશ્રુપૂર્ણનયનો રોમાઞ્ચિતતનુસ્તતઃ ।
દણ્ડવત્પ્રણનામાથ પાદયોર્જગદીશિતુઃ

તુષ્ટાવ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્ભક્તિસન્નતકન્ધરઃ ।
ઉવાચ પરમપ્રીતઃ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ

પ્રાદુર્ભૂતં ચ કસ્માત્તદ્વદ સર્વં સુશોભને ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ કરુણાર્ણવા

રૂપં મદીયં બ્રહ્મૈતત્સર્વકારણકારણમ્ ।
માયાધિષ્ઠાનભૂતં તુ સર્વસાક્ષિ નિરામયમ્

સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ
તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ ।
યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ
તત્તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમિ

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ તદેવાહુશ્ચ હ્રીંમયમ્ ।
દ્વે બીજે મમ મન્ત્રૌ સ્તો મુખ્યત્વેન સુરોત્તમ

ભાગદ્વયવતી યસ્માત્સૃજામિ સકલં જગત્ ।
તત્રૈકભાગઃ સમ્પ્રોક્તઃ સચ્ચિદાનન્દનામકઃ

માયાપ્રકૃતિસંજ્ઞસ્તુ દ્વિતીયો ભાગ ઈરિતઃ ।
સા ચ માયા પરા શક્તિઃ શક્તિમત્યહમીશ્વરી

ચન્દ્રસ્ય ચન્દ્રિકેવેયં મમાભિન્નત્વમાગતા ।
સામ્યાવસ્થાત્મિકા ચૈષા માયા મમ સુરોત્તમ

પ્રલયે સર્વજગતો મદભિન્નૈવ તિષ્ઠતિ ।
પ્રાણિકર્મપરીપાકવશતઃ પુનરેવ હિ

રૂપં તદેવમવ્યક્તં વ્યક્તીભાવમુપૈતિ ચ ।
અન્તર્મુખા તુ યાવસ્થા સા માયેત્યભિધીયતે

બહિર્મુખા તુ યા માયા તમઃશબ્દેન સોચ્યતે ।
બહિર્મુખાત્તમોરૂપાજ્જાયતે સત્ત્વસમ્ભવઃ

રજોગુણસ્તદૈવ સ્યાત્સર્ગાદૌ સુરસત્તમ ।
ગુણત્રયાત્મકાઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

રજોગુણાધિકો બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સત્ત્વાધિકો ભવેત્ ।
તમોગુણાધિકો રુદ્રઃ સર્વકારણરૂપધૃક્

સ્થૂલદેહો ભવેદ્‌બ્રહ્મા લિઙ્‌ગદેહો હરિઃ સ્મૃતઃ ।
રુદ્રસ્તુ કારણો દેહસ્તુરીયા ત્વહમેવ હિ

સામ્યાવસ્થા તુ યા પ્રોક્તા સર્વાન્તર્યામિરૂપિણી ।
અત ઊર્ધ્વં પરં બ્રહ્મ મદ્‌રૂપં રૂપવર્જિતમ્

નિર્ગુણં સગુણં ચેતિ દ્વિધા મદ્‌રૂપમુચ્યતે ।
નિર્ગુણં માયયા હીનં સગુણં માયયા યુતમ્

સાહં સર્વં જગત્સૃષ્ટ્વા તદન્તઃ સમ્પ્રવિશ્ય ચ ।
પ્રેરયામ્યનિશં જીવં યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

સૃષ્ટિસ્થિતિતિરોધાને પ્રેરયામ્યહમેવ હિ ।
બ્રહ્માણં ચ તથા વિષ્ણું રુદ્રં વૈ કારણાત્મકમ્

મદ્‍ભયાદ્વાતિ પવનો ભીત્યા સૂર્યશ્ચ ગચ્છતિ ।
ઇન્દ્રાગ્નિમૃત્યવસ્તદ્વત્સાહં સર્વોત્તમા સ્મૃતા

મત્પ્રસાદાદ્‍ભવદ્‌ભિસ્તુ જયો લબ્ધોઽસ્તિ સર્વથા ।
યુષ્માનહં નર્તયામિ કાષ્ઠપુત્તલિકોપમાન્

કદાચિદ્દેવવિજયં દૈત્યાનાં વિજયં ક્વચિત્ ।
સ્વતન્ત્રા સ્વેચ્છયા સર્વં કુર્વે કર્માનુરોધતઃ

તાં માં સર્વાત્મિકાં યૂયં વિસ્મૃત્ય નિજગર્વતઃ ।
અહઙ્‌કારાવૃતાત્માનો મોહમાપ્તા દુરન્તકમ્

અનુગ્રહં તતઃ કર્તું યુષ્મદ્દેહાદનુત્તમમ્ ।
નિઃસૃતં સહસા તેજો મદીયં યક્ષમિત્યપિ

અતઃ પરં સર્વભાવૈર્હિત્વા ગર્વં તુ દેહજમ્ ।
મામેવ શરણં યાત સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્યા ચ મહાદેવી મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી ।
અન્તર્ધાનં ગતા સદ્યો ભક્ત્યા દેવૈરભિષ્ટુતા

તતઃ સર્વે સ્વગર્વં તુ વિહાય પદપઙ્‌કજમ્ ।
સમ્યગારાધયામાસુર્ભગવત્યાઃ પરાત્પરમ્

ત્રિસન્ધ્યં સર્વદા સર્વે ગાયત્રીજપતત્પરાઃ ।
યજ્ઞભાગાદિભિઃ સર્વે દેવીં નિત્યં સિષેવિરે

એવં સત્યયુગે સર્વે ગાયત્રીજપતત્પરાઃ ।
તારહૃલ્લેખયોશ્ચાપિ જપે નિષ્ણાતમાનસાઃ

ન વિષ્ણૂપાસના નિત્યા વેદેનોક્તા તુ કુત્રચિત્ ।
ન વિષ્ણુદીક્ષા નિત્યાસ્તિ શિવસ્યાપિ તથૈવ ચ

ગાયત્ર્યુપાસના નિત્યા સર્વવેદૈઃ સમીરિતા ।
યયા વિના ત્વધઃપાતો બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ સર્વથા

તાવતા કૃતકૃત્યત્વં નાન્યાપેક્ષા દ્વિજસ્ય હિ ।
ગાયત્રીમાત્રનિષ્ણાતો દ્વિજો મોક્ષમવાપ્નુયાત્

કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાદિતિ પ્રાહ મનુઃ સ્વયમ્ ।
વિહાય તાં તુ ગાયત્રીં વિષ્ણૂપાસ્તિપરાયણઃ

શિવોપાસ્તિરતો વિપ્રો નરકં યાતિ સર્વથા ।
તસ્માદાદ્યયુગે રાજન્ ગાયત્રીજપતત્પરાઃ ।
દેવીપદામ્બુજરતા આસન્સર્વે દ્વિજોત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં
દ્વાદશસ્કન્ધે પરાશક્તેરાવિર્ભાવવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ