દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.10

મણિદ્વીપવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
બ્રહ્મલોકાદૂર્ધ્વભાગે સર્વલોકોઽસ્તિ યઃ શ્રુતઃ ।
મણિદ્વીપઃ સ એવાસ્તિ યત્ર દેવી વિરાજતે

સર્વસ્માદધિકો યસ્માત્સર્વલોકસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
પુરા પરામ્બયૈવાયં કલ્પિતો મનસેચ્છયા

સર્વાદૌ નિજવાસાર્થં પ્રકૃત્યા મૂલભૂતયા ।
કૈલાસાદધિકો લોકો વૈકુણ્ઠાદપિ ચોત્તમઃ

ગોલોકાદપિ સર્વસ્માત્સર્વલોકોઽધિકઃ સ્મૃતઃ ।
ન તત્સમં ત્રિલોક્યાં તુ સુન્દરં વિદ્યતે ક્વચિત્

છત્રીભૂતં ત્રિજગતો ભવસન્તાપનાશકમ્ ।
છાયાભૂતં તદેવાસ્તિ બ્રહ્માણ્ડાનાં તુ સત્તમ

બહુયોજનવિસ્તીર્ણો ગમ્ભીરસ્તાવદેવ હિ ।
મણિદ્વીપસ્ય પરિતો વર્તતે તુ સુધોદધિઃ

મરુત્સઙ્‌ઘટ્ટનોત્કીર્ણતરઙ્‌ગ શતસઙ્‌કુલઃ ।
રત્‍નાચ્છવાલુકાયુક્તો ઝષશઙ્‌ખસમાકુલઃ

વીચિસઙ્‌ઘર્ષસઞ્જાતલહરીકણશીતલઃ ।
નાનાધ્વજસમાયુક્તનાનાપોતગતાગતૈઃ

વિરાજમાનઃ પરિતસ્તીરરત્‍નદ્રુમો મહાન્ ।
તદુત્તરમયોધાતુનિર્મિતો ગગને તતઃ

સપ્તયોજનવિસ્તીર્ણઃ પ્રાકારો વર્તતે મહાન્ ।
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણા નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ

રક્ષકા નિવસન્ત્યત્ર મોદમાનાઃ સમન્તતઃ ।
ચતુર્દ્વારસમાયુક્તો દ્વારપાલશતાન્વિતઃ

નાનાગણૈઃ પરિવૃતો દેવીભક્તિયુતૈર્નૃપ ।
દર્શનાર્થં સમાયાન્તિ યે દેવા જગદીશિતુઃ

તેષાં ગણા વસન્ત્યત્ર વાહનાનિ ચ તત્ર હિ ।
વિમાનશતસઙ્‌ઘર્ષઘણ્ટાસ્વનસમાકુલઃ

હયહેષાખરાઘાતબધિરીકૃતદિઙ્‌મુખઃ ।
ગણૈઃ કિલકિલારાવૈર્વેત્રહસ્તૈશ્ચ તાડિતાઃ

સેવકા દેવસઙ્‌ઘાનાં ભ્રાજન્તે તત્ર ભૂમિપ ।
તસ્મિન્કોલાહલે રાજન્ન શબ્દઃ કેનચિત્ક્વચિત્

કસ્યચિચ્છ્રૂયતેઽત્યન્તં નાનાધ્વનિસમાકુલે ।
પદે પદે મિષ્ટવારિપરિપૂર્ણસરાંસિ ચ

વાટિકા વિવિધા રાજન્ રત્‍નદ્રુમવિરાજિતાઃ ।
તદુત્તરં મહાસારધાતુનિર્મિતમણ્ડલઃ

સાલોઽપરો મહાનસ્તિ ગગનસ્પર્શિ યચ્છિરઃ ।
તેજસા સ્યાચ્છતગુણઃ પૂર્વસાલાદયં પરઃ

ગોપુરદ્વારસહિતો બહુવૃક્ષસમન્વિતઃ ।
યા વૃક્ષજાતયઃ સન્તિ સર્વાસ્તાસ્તત્ર સન્તિ ચ

નિરન્તરં પુષ્પયુતાઃ સદા ફલસમન્વિતાઃ ।
નવપલ્લવસંયુક્તાઃ પરસૌરભસઙ્‌કુલાઃ

પનસા બકુલા લોધ્રાઃ કર્ણિકારાશ્ચ શિંશપાઃ ।
દેવદારુકાઞ્ચનારા આમ્રાશ્ચૈવ સુમેરવઃ

લિકુચા હિઙ્‌ગુલાશ્ચૈલા લવઙ્‌ગાઃ કટ્ફલાસ્તથા ।
પાટલા મુચુકુન્દાશ્ચ ફલિન્યો જઘનેફલાઃ

તાલાસ્તમાલાઃ સાલાશ્ચ કઙ્‌કોલા નાગભદ્રકાઃ ।
પુન્નાગાઃ પીલવઃ સાલ્વકા વૈ કર્પૂરશાખિનઃ

અશ્વકર્ણા હસ્તિકર્ણાસ્તાલપર્ણાશ્ચ દાડિમાઃ ।
ગણિકા બન્ધુજીવાશ્ચ જમ્બીરાશ્ચ કુરણ્ડકાઃ

ચામ્પેયા બન્ધુજીવાશ્ચ તથા વૈ કનકદ્રુમાઃ ।
કાલાગુરુદ્રુમાશ્ચૈવ તથા ચન્દનપાદપાઃ

ખર્જૂરા યૂથિકાસ્તાલપર્ણ્યશ્ચૈવ તથેક્ષવઃ ।
ક્ષીરવૃક્ષાશ્ચ ખદિરાશ્ચિઞ્જાભલ્લાતકાસ્તથા

રુચકાઃ કુટજા વૃક્ષા બિલ્વવૃક્ષાસ્તથૈવ ચ ।
તુલસીનાં વનાન્યેવં મલ્લિકાનાં તથૈવ ચ

ઇત્યાદિતરુજાતીનાં વનાન્યુપવનાનિ ચ ।
નાનાવાપીશતૈર્યુક્તાન્યેવં સન્તિ ધરાધિપ

કોકિલારાવસંયુક્તા ગુઞ્જદ્‌ભ્રમરભૂષિતાઃ ।
નિર્યાસસ્રાવિણઃ સર્વે સ્નિગ્ધચ્છાયાસ્તરૂત્તમાઃ

નાનાઋતુભવા વૃક્ષા નાનાપક્ષિસમાકુલાઃ ।
નાનારસસ્રાવિણીભિર્નદીભિરતિશોભિતાઃ

પારાવતશુકવ્રાતસારિકાપક્ષમારુતૈઃ ।
હંસપક્ષસમુદ્‌ભૂતાવાતવ્રાતૈશ્ચલદ્દ્રુમમ્

સુગન્ધગ્રાહિપવનપૂરિતં તદ્વનોત્તમમ્ ।
સહિતં હરિણીયૂથૈર્ધાવમાનૈરિતસ્તતઃ

નૃત્યદ્‌બર્હિકદમ્બસ્ય કેકારાવૈઃ સુખપ્રદૈઃ ।
નાદિતં તદ્વનં દિવ્યં મધુસ્રાવિ સમન્તતઃ

કાંસ્યસાલાદુત્તરે તુ તામ્રસાલઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ચતુરસ્રસમાકાર ઉન્નત્યા સપ્તયોજનઃ

દ્વયોસ્તુ સાલયોર્મધ્યે સમ્પ્રોક્તા કલ્પવાટિકા ।
યેષાં તરૂણાં પુષ્પાણિ કાઞ્ચનાભાનિ ભૂમિપ

પત્રાણિ કાઞ્ચનાભાનિ રત્‍નબીજફલાનિ ચ ।
દશયોજનગન્ધો હિ પ્રસર્પતિ સમન્તતઃ

તદ્વનં રક્ષિતં રાજન્ વસન્તેનર્તુનાનિશમ્ ।
પુષ્પસિંહાસનાસીનઃ પુષ્પચ્છત્રવિરાજિતઃ

પુષ્પભૂષાભૂષિતશ્ચ પુષ્પાસવવિઘૂર્ણિતઃ ।
મધુશ્રીર્માધવશ્રીશ્ચ દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે

ક્રીડતઃ સ્મેરવદને સુમસ્તબકકન્દુકૈઃ ।
અતીવ રમ્યં વિપિનં મધુસ્રાવિ સમન્તતઃ

દશયોજનપર્યન્તં કુસુમામોદવાયુના ।
પૂરિતં દિવ્યગન્ધર્વૈઃ સાઙ્‌ગનૈર્ગાનલોલુપૈઃ

શોભિતં તદ્વનં દિવ્યં મત્તકોકિલનાદિતમ્ ।
વસન્તલક્ષ્મીસંયુક્તં કામિકામપ્રવર્ધનમ્

તામ્રસાલાદુત્તરત્ર સીસસાલઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સમુચ્છ્રાયઃ સ્મૃતોઽપ્યસ્ય સપ્તયોજનસંખ્યયા

સન્તાનવાટિકામધ્યે સાલયોસ્તુ દ્વયોર્નૃપ ।
દશયોજનગન્ધસ્તુ પ્રસૂનાનાં સમન્તતઃ

હિરણ્યાભાનિ કુસુમાન્યુત્ફુલ્લાનિ નિરન્તરમ્ ।
અમૃતદ્રવસંયુક્તફલાનિ મધુરાણિ ચ

ગ્રીષ્મર્તુર્નાયકસ્તસ્યા વાટિકાયા નૃપોત્તમ ।
શુક્રશ્રીશ્ચ શુચિશ્રીશ્ચ દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે

સન્તાપત્રસ્તલોકાસ્તુ વૃક્ષમૂલેષુ સંસ્થિતાઃ ।
નાનાસિદ્ધૈઃ પરિવૃતો નાનાદેવૈઃ સમન્વિતઃ

વિલાસિનીનાં વૃન્દૈસ્તુ ચન્દનદ્રવપઙ્‌કિલૈઃ ।
પુષ્પમાલાભૂષિતૈસ્તુ તાલવૃન્તકરામ્બુજૈઃ

પ્રાકારઃ શોભિતો રાજઞ્છીતલામ્બુનિષેવિભિઃ ।
સીસસાલાદુત્તરત્રાપ્યારકૂટમયઃ શુભઃ

પ્રાકારો વર્તતે રાજન્ મુનિયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ ।
હરિચન્દનવૃક્ષાણાં વાટી મધ્યે તયોઃ સ્મૃતા

સાલયોરધિનાથસ્તુ વર્ષર્તુર્મેઘવાહનઃ ।
વિદ્યુત્પિઙ્‌ગલનેત્રશ્ચ જીમૂતકવચઃ સ્મૃતઃ

વજ્રનિર્ઘોષમુખરશ્ચેન્દ્રધન્વા સમન્તતઃ ।
સહસ્રશો વારિધારા મુઞ્ચન્નાસ્તે ગણાવૃતઃ

નભઃશ્રીશ્ચ નભસ્યશ્રીઃ સ્વરસ્યા રસ્યમાલિની ।
અમ્બા દુલા નિરત્‍નિશ્ચાભ્રમન્તી મેઘયન્તિકા

વર્ષયન્તી ચિપુણિકા વારિધારા ચ સમ્મતાઃ ।
વર્ષર્તોર્દ્વાદશ પ્રોક્તાઃ શક્તયો મદવિહ્વલાઃ

નવપલ્લવવૃક્ષાશ્ચ નવીનલતિકાન્વિતાઃ ।
હરિતાનિ તૃણાન્યેવ વેષ્ટિતા યૈર્ધરાખિલા

નદીનદપ્રવાહાશ્ચ પ્રવહન્તિ ચ વેગતઃ ।
સરાંસિ કલુષામ્બૂનિ રાગિચિત્તસમાનિ ચ

વસન્તિ દેવાઃ સિદ્ધાશ્ચ યે દેવીકર્મકારિણઃ ।
વાપીકૂપતડાગાશ્ચ યે દેવ્યર્થં સમર્પિતાઃ

તે ગણા નિવસન્ત્યત્ર સવિલાસાશ્ચ સાઙ્‌ગનાઃ ।
આરકૂટમયાદગ્રે સપ્તયોજનદૈર્ઘ્યવાન્

પઞ્ચલોહાત્મકઃ સાલો મધ્યે મન્દારવાટિકા ।
નાનાપુષ્પલતાકીર્ણા નાનાપલ્લવશોભિતા

અધિષ્ઠાતાત્ર સમ્પ્રોક્તઃ શરદ્‌ઋતુરનામયઃ ।
ઇષુલક્ષ્મીરૂર્જલક્ષ્મીર્દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે

નાનાસિદ્ધા વસન્ત્યત્ર સાઙ્‌ગનાઃ સપરિચ્છદાઃ ।
પઞ્ચલોહમયાદગ્રે સપ્તયોજનદૈર્ઘ્યવાન્

દીપ્યમાનો મહાશૃઙ્‌ગૈર્વર્તતે રૌપ્યસાલકઃ ।
પારિજાતાટવીમધ્યે પ્રસૂનસ્તબકાન્વિતા

દશયોજનગન્ધીનિ કુસુમાનિ સમન્તતઃ ।
મોદયન્તિ ગણાન્સર્વાન્યે દેવીકર્મકારિણઃ

તત્રાધિનાથઃ સમ્પ્રોક્તો હેમન્તર્તુર્મહોજ્જ્વલઃ ।
સગણઃ સાયુધઃ સર્વાન્ રાગિણો રઞ્જયન્નૃપ

સહશ્રીશ્ચ સહસ્યશ્રીર્દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે ।
વસન્તિ તત્ર સિદ્ધાશ્ચ યે દેવીવ્રતકારિણઃ

રૌપ્યસાલમયાદગ્રે સપ્તયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ ।
સૌવર્ણસાલઃ સમ્પ્રોક્તસ્તપ્તહાટકકલ્પિતઃ

મધ્યે કદમ્બવાટી તુ પુષ્પપલ્લવશોભિતા ।
કદમ્બમદિરાધારાઃ પ્રવર્તન્તે સહસ્રશઃ

યાભિર્નિપીતપીતાભિર્નિજાનન્દોઽનુભૂયતે ।
તત્રાધિનાથઃ સમ્પ્રોક્તઃ શૈશિરર્તુર્મહોદયઃ

તપઃશ્રીશ્ચ તપસ્યશ્રીર્દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે ।
મોદમાનઃ સહૈતાભ્યાં વર્તતે શિશિરાકૃતિઃ

નાનાવિલાસસંયુક્તો નાનાગણસમાવૃતઃ ।
નિવસન્તિ મહાસિદ્ધા યે દેવીદાનકારિણઃ

નાનાભોગસમુત્પન્નમહાનન્દસમન્વિતાઃ ।
સાઙ્‌ગનાઃ પરિવારૈસ્તુ સઙ્‌ઘશઃ પરિવારિતાઃ

સ્વર્ણસાલમયાદગ્રે મુનિયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ ।
પુષ્પરાગમયઃ સાલઃ કુઙ્‌કુમારુણવિગ્રહઃ

પુષ્પરાગમયી ભૂમિર્વનાન્યુપવનાનિ ચ ।
રત્‍નવૃક્ષાલવાલાશ્ચ પુષ્પરાગમયાઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાકારો યસ્ય રત્‍નસ્ય તદ્રત્‍નરચિતા દ્રુમાઃ ।
વનભૂઃ પક્ષિણશ્ચૈવ રત્‍નવર્ણજલાનિ ચ

મણ્ડપા મણ્ડપસ્તમ્ભાઃ સરાંસિ કમલાનિ ચ ।
પ્રાકારે તત્ર યદ્યત્સ્યાત્તત્સર્વં તત્સમં ભવેત્

પરિભાષેયમુદ્દિષ્ટા રત્‍નસાલાદિષુ પ્રભો ।
તેજસા સ્યાલ્લક્ષગુણઃ પૂર્વસાલાત્પરો નૃપ

દિક્પાલા નિવસન્ત્યત્ર પ્રતિબ્રહ્માણ્ડવર્તિનામ્ ।
દિક્પાલાનાં સમષ્ટ્યાત્મરૂપાઃ સ્ફૂર્જદ્વરાયુધાઃ

પૂર્વાશાયાં સમુત્તુઙ્‌ગશૃઙ્‌ગા પૂરમરાવતી ।
નાનોપવનસંયુક્તો મહેન્દ્રસ્તત્ર રાજતે

સ્વર્ગશોભા ચ યા સ્વર્ગે યાવતી સ્યાત્તતોઽધિકા ।
સમષ્ટિશતનેત્રસ્ય સહસ્રગુણતઃ સ્મૃતા

ઐરાવતસમારૂઢો વજ્રહસ્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
દેવસેનાપરિવૃતો રાજતેઽત્ર શતક્રતુઃ

દેવાઙ્‌ગનાગણયુતા શચી તત્ર વિરાજતે ।
વહ્નિકોણે વહ્નિપુરી વહ્નિપૂઃસદૃશી નૃપ

સ્વાહાસ્વધાસમાયુક્તો વહ્નિસ્તત્ર વિરાજતે ।
નિજવાહનભૂષાઢ્યો નિજદેવગણૈર્વૃતઃ

યામ્યાશાયાં યમપુરી તત્ર દણ્ડધરો મહાન્ ।
સ્વભટૈર્વેષ્ટિતો રાજન્ ચિત્રગુપ્તપુરોગમૈઃ

નિજશક્તિયુતો ભાસ્વત્તનયોઽસ્તિ યમો મહાન્ ।
નૈરૃત્યાં દિશિ રાક્ષસ્યાં રાક્ષસૈઃ પરિવારિતઃ

ખડ્ગધારી સ્ફુરન્નાસ્તે નિરૃતિર્નિજશક્તિયુક્ ।
વારુણ્યાં વરુણો રાજા પાશધારી પ્રતાપવાન્

મહાઝષસમારૂઢો વારુણીમધુવિહ્વલઃ ।
નિજશક્તિસમાયુક્તો નિજયાદોગણાન્વિતઃ

સમાસ્તે વારુણે લોકે વરુણાનીરતાકુલઃ ।
વાયુકોણે વાયુલોકો વાયુસ્તત્રાધિતિષ્ઠતિ

વાયુસાધનસંસિદ્ધયોગિભિઃ પરિવારિતઃ ।
ધ્વજહસ્તો વિશાલાક્ષો મૃગવાહનસંસ્થિતઃ

મરુદ્‌ગણૈઃ પરિવૃતો નિજશક્તિસમન્વિતઃ ।
ઉત્તરસ્યાં દિશિ મહાન્ યક્ષલોકોઽસ્તિ ભૂમિપ

યક્ષાધિરાજસ્તત્રાસ્તે વૃદ્ધિઋદ્ધ્યાદિશક્તિભિઃ ।
નવભિર્નિધિભિર્યુક્તસ્તુન્દિલો ધનનાયકઃ

મણિભદ્રઃ પૂર્ણભદ્રો મણિમાન્મણિકન્ધરઃ ।
મણિભૂષો મણિસ્રગ્વી મણિકાર્મુકધારકઃ

ઇત્યાદિયક્ષસેનાનીસહિતો નિજશક્તિયુક્ ।
ઈશાનકોણે સમ્પ્રોક્તો રુદ્રલોકો મહત્તરઃ

અનર્ઘ્યરત્‍નખચિતો યત્ર રુદ્રોઽધિદૈવતમ્ ।
મન્યુમાન્દીપ્તનયનો બદ્ધપૃષ્ઠમહેષુધિઃ

સ્ફૂર્જદ્ધનુર્વામહસ્તોઽધિજ્યધન્વભિરાધૃતઃ ।
સ્વસમાનૈરસંખ્યાતરુદ્રૈઃ શૂલવરાયુધૈઃ

વિકૃતાસ્યૈઃ કરાલાસ્યૈર્વમદ્વહ્નિભિરાસ્યતઃ ।
દશહસ્તૈઃ શતકરૈઃ સહસ્રભુજસંયુતૈઃ

દશપાદૈર્દશગ્રીવૈસ્ત્રિનેત્રૈરુગ્રમૂર્તિભિઃ ।
અન્તરિક્ષચરા યે ચ યે ચ ભૂમિચરા સ્મૃતાઃ

રુદ્રાધ્યાયે સ્મૃતા રુદ્રાસ્તૈઃ સર્વૈશ્ચ સમાવૃતઃ ।
રુદ્રાણીકોટિસહિતો ભદ્રકાલ્યાદિમાતૃભિઃ

નાનાશક્તિસમાવિષ્ટડામર્યાદિગણાવૃતઃ ।
વીરભદ્રાદિસહિતો રુદ્રો રાજન્ વિરાજતે

મુણ્ડમાલાધરો નાગવલયો નાગકન્ધરઃ ।
વ્યાઘ્રચર્મપરીધાનો ગજચર્મોત્તરીયકઃ

ચિતાભસ્માઙ્‌ગ લિપ્તાઙ્‌ગઃ પ્રમથાદિગણાવૃતઃ ।
નિનદડ્ડમરુધ્વાનૈર્બધિરીકૃતદિઙ્‌મુખઃ

અટ્ટહાસાસ્ફોટશબ્દૈઃ સન્ત્રાસિતનભસ્તલઃ ।
ભૂતસઙ્‌ઘસમાવિષ્ટો ભૂતાવાસો મહેશ્વરઃ ।
ઈશાનદિક્પતિઃ સોઽયં નામ્ના ચેશાન એવ ચ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
દ્વાદશસ્કન્ધે મણિદ્વીપવર્ણનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ