દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.7

મન્ત્રદીક્ષાવિધિવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
શ્રુતં સહસ્રનામાખ્યં શ્રીગાયત્ર્યાઃ ફલપ્રદમ્ ।
સ્તોત્રં મહોન્નતિકરં મહાભાગ્યકરં પરમ્

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ દીક્ષાલક્ષણમુત્તમમ્ ।
વિના યેન ન સિધ્યેત દેવીમન્ત્રેઽધિકારિતા

બ્રાહ્મણાનાં ક્ષત્રિયાણાં વિશાં સ્ત્રીણાં તથૈવ ચ ।
સામાન્યવિધિના સર્વં વિસ્તરેણ વદ પ્રભો

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
શૃણુ દીક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ શિષ્યાણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
દેવાગ્નિગુરુપૂજાદાવધિકારો યયા ભવેત્

દિવ્યં જ્ઞાનં હિ યા દદ્યાત્કુર્યાત્પાપક્ષયં તુ યા ।
સૈવ દીક્ષેતિ સમ્પ્રોક્તા વેદતન્ત્રવિશારદૈઃ

અવશ્યં સા તુ કર્તવ્યા યતો બહુફલા મતા ।
ગુરુશિષ્યાવુભાવત્રાપ્યતિશુદ્ધાવપેક્ષિતૌ

ગુરુસ્તુ વિધિવત્પ્રાતઃ કૃત્યં સર્વં વિધાય ચ ।
સ્નાનસન્ધ્યાદિકં સર્વં યથાવિધિ વિધાય ચ

કમણ્ડલુકરો મૌની ગૃહં યાયાત્સરિત્તટાત્ ।
યાગમણ્ડપમાસાદ્ય વિશેત્તત્રાસને વરે

આચમ્ય પ્રાણાનાયમ્ય ગન્ધપુષ્પવિમિશ્રિતમ્ ।
સપ્તવારાસ્ત્રમન્ત્રેણ જપ્તં વારિ સુસાધયેત્

વારિણા તેન મતિમાનસ્ત્રમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ ।
પ્રોક્ષયેદ્‌દ્વારમખિલં તતઃ પૂજાં સમાચરેત્

ઊર્ધ્વોદુમ્બરકે દેવં ગણનાથં તથા શ્રિયમ્ ।
સરસ્વતીં નામમન્ત્રૈઃ પૂજયેદ્‌ગન્ધપુષ્પકૈઃ

દ્વારદક્ષિણશાખાયાં ગઙ્‌ગાં વિઘ્નેશમર્ચયેત્ ।
દ્વારસ્ય વામશાખાયાં ક્ષેત્રપાલં ચ સૂર્યજામ્

દેહલ્યાં પૂજયેદસ્ત્રદેવતામસ્ત્રમન્ત્રતઃ ।
સર્વં દેવીમયં દૃશ્યમિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્વતઃ

દિવ્યાનુત્સારયેદ્વિઘ્નાનસ્ત્રમન્ત્રજપેન તુ ।
અન્તરિક્ષગતાન્વિઘ્નાન્પાદઘાતૈસ્તુ ભૂમિગાન્ ॥ ૧૪
વામશાખાં સ્પૃશન્પશ્ચાત્પ્રવિશેદ્દક્ષિણાઙ્ઘ્રિણા ।
પ્રવિશ્ય કુમ્ભં સંસ્થાપ્ય સામાન્યાર્ઘ્યં વિધાય ચ

તેન ચાર્ઘ્યજલેનાપિ નૈરૃત્યાં દિશિ પૂજયેત્ ।
વાસ્તુનાથં પદ્મયોનિં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ

તતઃ કુર્યાત્પઞ્ચગવ્યં તેન ચાર્ઘ્યોદકેન ચ ।
તોરણસ્તમ્ભપર્યન્તં પ્રોક્ષયેન્મણ્ડપં ગુરુઃ

સર્વં દેવીમયં ચેદં ભાવયેન્મનસા કિલ ।
મૂલમન્ત્રં જપન્ભક્ત્યા પ્રોક્ષણં સ્યાચ્છરાણુના

શરમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય તાડયેન્મણ્ડપક્ષમામ્ ।
હુંમન્ત્રં તુ સમુચ્ચાર્ય કુર્યાદભ્યુક્ષણં તતઃ

ધૂપયેદન્તરં ધૂપૈર્વિકિરાન્ વિકિરેત્તતઃ ।
માર્જયેત્તાંસ્તુ માર્જન્યા કુશનિર્મિતયા પુનઃ

ઈશાનદિશિ તત્પુઞ્જં કૃત્વા સંસ્થાપયેન્મુને ।
પુણ્યાહવાચનં કૃત્વા દીનાનાથાંશ્ચ તોષયેત્

વિશેન્મૃદ્વાસને પશ્ચાન્નમસ્કૃત્ય ગુરું નિજમ્ ।
પ્રાઙ્મુખો વિધિવદ્ધ્યાત્વા દેયમન્ત્રસ્ય દેવતામ્

ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં કૃત્વા પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના ।
ઋષ્યાદિન્યાસકં કુર્યાદ્દેયમન્ત્રસ્ય વૈ મુને

ન્યસેન્મુનિં તુ શિરસિ મુખે છન્દઃ સમીરિતમ્ ।
દેવતાં હૃદયામ્ભોજે ગુહ્યે બીજં તુ પાદયોઃ

શક્તિં વિન્યસ્ય પશ્ચાત્તુ તાલત્રયરવાત્તતઃ ।
દિગ્બન્ધં કારયેત્પશ્ચાચ્છોટિકાભિસ્ત્રિભિર્નરઃ

પ્રાણાયામં તતઃ કૃત્વા મૂલમન્ત્રમનુસ્મરન્ ।
માતૃકાં વિન્યસેદ્દેહે તત્પ્રકારસ્તથોચ્યતે

ૐ અં નમ ઇતિ પ્રોચ્ય ન્યસેચ્છિરસિ મન્ત્રવિત્ ।
એવમેવ તુ સર્વેષુ ન્યસેત્સ્થાનેષુ વૈ મુને

મૂલમન્ત્રં ષડઙ્ગં ચ ન્યસેદઙ્ગેષુ સત્તમઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠાદિષ્વઙ્ગુલીષુ હૃદયાદિષુ ચ ક્રમાત્

નમઃ સ્વાહાવષડ્યુક્તૈર્હુંવૌષટ્ફટ્પદાન્વિતૈઃ ।
પ્રણવાદિયુતૈર્મન્ત્રૈઃ ષડ્ભિરેવ ષડઙ્ગકમ્

વર્ણન્યાસાદિકં પશ્ચાન્મૂલમન્ત્રસ્ય યોજયેત્ ।
સ્થાનેષુ તત્તત્કલ્પોક્તેષ્વિતિ ન્યાસવિધિઃ સ્મૃતઃ

તતો નિજે શરીરેઽસ્મિંશ્ચિન્તયેદાસનં શુભમ્ ।
દક્ષાંસે ચ ન્યસેદ્ધર્મં વામાંસે જ્ઞાનમેવ ચ

વામોરૌ ચાપિ વૈરાગ્યં દક્ષોરાવથ વિન્યસેત્ ।
ઐશ્વર્યં મુખદેશે તુ મુને ધ્યાયેદધર્મકમ્

વામપાર્શ્વે નાભિદેશે દક્ષપાર્શ્વે તથા પુનઃ ।
નઞાદીશ્ચાપિ જ્ઞાનાદીન્પૂર્વોક્તાનેવ વિન્યસેત્

પાદા ધર્માદયઃ પ્રોક્તાઃ પીઠસ્ય મુનિસત્તમ ।
અધર્માદ્યાસ્તુ ગાત્રાણિ સ્મૃતાનિ મુનિપુઙ્ગવૈઃ

મધ્યેઽનન્તં હૃદિ સ્થાને ન્યસેન્મૃદ્વાસને સ્થલે ।
પ્રપઞ્ચપદ્મં વિમલં તસ્મિન્સૂર્યેન્દુપાવકાન્

ન્યસેત્કલાયુતાન્મન્ત્રી સંક્ષેપાત્તા વદામ્યહમ્ ।
સૂર્યસ્ય દ્વાદશ કલાસ્તા ઇન્દોઃ ષોડશ સ્મૃતાઃ

દશ વહ્નેઃ કલાઃ પ્રોક્તાસ્તાભિર્યુક્તાંસ્તુ તાન્સ્મરેત્ ।
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ન્યસેત્તેષામથોપરિ

આત્માનમન્તરાત્માનં પરમાત્માનમેવ ચ ।
જ્ઞાનાત્માનં ન્યસેદ્વિદ્વાનિત્થં પીઠસ્ય કલ્પના

અમુકાસનાય નમ ઇતિ મન્ત્રેણ સાધકઃ ।
આસનં પૂજયિત્વા તુ તસ્મિન્ધ્યાયેત્પરામ્બિકામ્

કલ્પોક્તવિધિના મન્ત્રી દેયમન્ત્રસ્ય દેવતામ્ ।
માનસૈરુપચારૈશ્ચ પૂજયેત્તાં યથાવિધિ

મુદ્રાઃ પ્રદર્શયેદ્વિદ્વાન્કલ્પોક્તા મોદકારિકાઃ ।
યાભિર્વિરચિતાભિસ્તુ મોદો દેવ્યાસ્તુ જાયતે

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
તતઃ સ્વવામભાગાગ્રે ષટ્કોણોપરિ વર્તુલમ્ ।
ચતુરસ્રયુતં સમ્યઙ્‌મધ્યે મણ્ડલમાલિખેત્

મધ્યે ત્રિકોણં સંલિખ્ય શઙ્ખમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ।
ષડઙ્ગાનિ ચ ષટ્કોણેષ્વર્ચયેત્કુસુમાદિભિઃ

અગ્ન્યાદિષુ તુ કોણેષુ ષડઙ્ગાર્ચનમાચરેત્ ।
આધારપાત્રમાદાય શઙ્ખસ્ય મુનિસત્તમ

અસ્ત્રમન્ત્રેણ સમ્પ્રોક્ષ્ય સ્થાપયેત્તત્ર મણ્ડલે ।
મં વહ્નિમણ્ડલાયોક્ત્વા તતો દશકલાત્મને

અમુકદેવ્યા અર્ઘ્યપાત્રસ્થાનાય નમ ઇત્યપિ ।
મન્ત્રોઽયમુક્તઃ શઙ્ખસ્યાપ્યાધારસ્થાપને બુધૈઃ

આધારે પૂર્વમારભ્ય પ્રદક્ષિણક્રમેણ તુ ।
દશ વહ્નિકલાઃ પૂજ્યા વહ્નિમણ્ડલસંસ્થિતાઃ

તતો વૈ મૂલમન્ત્રેણ પ્રોક્ષિતં શઙ્ખમુત્તમમ્ ।
સ્થાપયેત્તત્ર ચાધારે મૂલમન્ત્રમનુસ્મરન્

અં સૂર્યમણ્ડલાયોક્ત્વા દ્વાદશાન્તે કલાત્મને ।
અમુકદેવ્યર્ઘ્યપાત્રાય નમ ઇત્યુચ્ચરેત્તતઃ

શં શઙ્ખાય પદં પ્રોચ્ય નમ ઇત્યેતદુચ્ચરેત્ ।
પ્રોક્ષયેત્તેન તં શઙ્ખં તસ્મિન્દ્વાદશ પૂજયેત્

સૂર્યસ્ય દ્વાદશ કલાસ્તપન્યાદ્યા યથાક્રમમ્ ।
વિલોમમાતૃકાં પ્રોચ્ય મૂલમન્ત્રં વિલોમકમ્

જલૈરાપૂરયેચ્છઙ્ખં તત્ર ચેન્દોઃ કલાં ન્યસેત્ ।
ૐ સોમમણ્ડલાયોક્ત્વાન્તે ષોડશકલાત્મને

અમુકાર્ઘ્યામૃતાયેતિ હૃન્મન્ત્રાન્તો મનુઃ સ્મૃતઃ ।
પૂજયેન્મનુના તેન જલં તુ સૃણિમુદ્રયા

તીર્થાન્યાવાહ્ય તત્રૈવાપ્યષ્ટકૃત્વો જપેન્મનુમ્ ।
ષડઙ્ગાનિ જલે ન્યસ્ય હૃદા સંપૂજયેદપઃ

અષ્ટકૃત્વો જપેન્મૂલં છાદયેન્મત્સ્યમુદ્રયા ।
તતો દક્ષિણદિગ્ભાગે શઙ્ખસ્ય પ્રોક્ષણીં ન્યસેત્

શઙ્ખામ્બુ કિઞ્ચિન્નિક્ષિપ્ય પ્રોક્ષયેત્તેન સર્વતઃ ।
પૂજાદ્રવ્યં નિજાત્માનં વિશુદ્ધં ભાવયેત્તતઃ

શ્રીનારાયણાય ઉવાચ
તતઃ સ્વપુરતો વેદ્યાં સર્વતોભદ્રમણ્ડલમ્ ।
સંલિખ્ય કર્ણિકામધ્યં પૂરયેચ્છાલિતણ્ડુલૈઃ

આસ્તીર્ય દર્ભાંસ્તત્રૈવ ન્યસેત્કૂર્ચં સલક્ષણમ્ ।
આધારશક્તિમારભ્ય પીઠમન્વન્તમર્ચયેત્

નિર્વ્રણં કુમ્ભમાદાયાપ્યસ્ત્રાદ્ભિઃ ક્ષાલિતાન્તરમ્ ।
તન્તુના વેષ્ટયેત્તં તુ ત્રિગુણેનારુણેન ચ

નવરત્‍નોદરં કૂર્ચયુતં ગન્ધાદિપૂજિતમ્ ।
સ્થાપયેત્તત્ર પીઠે તુ તારમન્ત્રેણ દેશિકઃ

ઐક્યં કુમ્ભસ્ય પીઠસ્ય ભાવયેત્પૂરયેત્તતઃ ।
માતૃકાં પ્રતિલોમેન જપંસ્તીર્થોદકૈર્મુને

મૂલમન્ત્રં ચ સઞ્જપ્ય પૂરયેદ્‌દેવતાધિયા ।
અશ્વત્થપનસામ્રાણાં કોમલૈર્નવપલ્લવૈઃ

છાદયેત્કુમ્ભવદનં ચષકં સફલાક્ષતમ્ ।
સંસ્થાપયેત મતિમાન્ વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટયેત્

પ્રાણસ્થાપનમન્ત્રેણ પ્રાણસ્થાપનમાચરેત્ ।
આવાહનાદિમુદ્રાભિર્મોદયેદ્દેવતાં પરામ્

ધ્યાયેત્તાં પરમેશાનીં કલ્પોક્તેન પ્રકારતઃ ।
સ્વાગતં કુશલપ્રશ્નં દેવ્યા અગ્રે સમુચ્ચરેત્

પાદ્યં દદ્યાત્તતોઽપ્યર્ઘ્યં તતશ્ચાચમનીયકમ્ ।
મધુપર્કં ચ સાભ્યઙ્ગં દેવ્યૈ સ્નાનં નિવેદયેત્

વાસસી ચ તતો દદ્યાદ્‌રક્તે ક્ષૌમે સુનિર્મલે ।
નાનામણિગણાકીર્ણાનાકલ્પાન્કલ્પયેત્તતઃ

મનુના પુટિતૈર્વર્ણૈર્માતૃકાયા વિધાનતઃ ।
દેવ્યા અઙ્ગેષુ વિન્યસ્ય ચન્દનાદ્યૈઃ સમર્ચયેત્

ગન્ધઃ કાલાગુરુભવઃ કર્પૂરેણ સમન્વિતઃ ।
કાશ્મીરં ચન્દનં ચાપિ કસ્તૂરીસહિતં મુને

કુન્દપુષ્પાદિપુષ્પાણિ પરદેવ્યૈ સમર્પયેત્ ।
ધૂપોઽગુરુપુરુવ્રાતોશીરચન્દનશર્કરાઃ

મધુમિશ્રાઃ સ્મૃતા દેવ્યાઃ પ્રિયા ધૂપાત્મના સદા ।
દીપાનનેકાન્દત્ત્વાથ નૈવેદ્યં દર્શયેત્સુધીઃ

પ્રતિદ્રવ્યં જલં દદ્યાત્પ્રોક્ષણીસ્થં ન ચાન્યથા ।
તતઃ કુર્યાદઙ્ગપૂજાં કલ્પોક્તાવરણાનિ ચ

સાઙ્ગાં દેવીમથાભ્યર્ચ્ય વૈશ્વદેવં તતશ્ચરેત્ ।
દક્ષિણે સ્થણ્ડિલં કૃત્વા તત્રાધાય હુતાશનમ્

મૂર્તિસ્થાં દેવતાં તત્રાવાહ્ય સંપૂજ્ય ચ ક્રમાત્ ।
તારવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા મૂલમન્ત્રેણ વૈ તતઃ

પઞ્ચવિંશતિવારં તુ પાયસેન સસર્પિષા ।
હુનેત્પશ્ચાદ્વ્યાહૃતિભિઃ પુનશ્ચ જુહુયાન્મુને

ગન્ધાદ્યૈરર્ચયિત્વા ચ દેવીં પીઠે તુ યોજયેત્ ।
વહ્નિં વિસૃજ્ય હવિષા પરિતો વિકિરેદ્‌બલિમ્

દેવતાયાઃ પાર્ષદેભ્યો ગન્ધપુષ્પાદિસંયુતાન્ ।
પઞ્ચોપચારાન્દત્ત્વાથ તામ્બૂલં છત્રચામરે

દદ્યાદ્દેવ્યૈ તતો મન્ત્રં સહસ્રાવૃત્તિતો જપેત્ ।
જપં સમર્પ્ય ચૈશાન્યાં વિકિરે દિશિ સંસ્થિતે

કર્કરીં સ્થાપયેત્તસ્યાં દુર્ગામાવાહ્ય પૂજયેત્ ।
રક્ષ રક્ષેતિ ચોચ્ચાર્ય નાલમુક્તેન વારિણા

અસ્ત્રમન્ત્રં જપન્દેશં સેચયેત્તુ પ્રદક્ષિણમ્ ।
કર્કરીં સ્થાપયેત્સ્થાને પૂજયેચ્ચાસ્ત્રદેવતામ્

પશ્ચાદ્‌ગુરુસ્તુ શિષ્યેણ સહ ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ ।
તસ્યાં રાત્રૌ તુ તદ્વેદ્યાં નિદ્રાં કુર્યાત્પ્રયત્‍નતઃ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
તતઃ કુણ્ડસ્ય સંસ્કારં સ્થણ્ડિલસ્ય ચ વા મુને ।
પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન યથાવિધિ વિધાનતઃ

મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય વીક્ષયેદસ્ત્રમન્ત્રતઃ ।
પ્રોક્ષયેત્તાડનં કુર્યાત્તેનૈવ કવચેન તુ

અભ્યુક્ષણં સમુદ્દિષ્ટં તિસ્રસ્તિસ્રસ્તતઃ પરમ્ ।
પ્રાગગ્રા ઉદગગ્રાશ્ચ લિખેલ્લેખાઃ સમન્તતઃ

પ્રણવેન સમભ્યુક્ષ્ય પીઠં દેવ્યાઃ સમર્ચયેત્ ।
આધારશક્તિમારભ્ય પીઠમન્ત્રાવસાનકમ્

તસ્મિન્પીઠે સમાવાહ્ય શિવૌ પરમકારણૌ ।
ગન્ધાદ્યૈરુપચારૈશ્ચ પૂજયેત્તૌ સમાહિતઃ

દેવીં ધ્યાયેદૃતુસ્નાતાં સંસક્તાં શઙ્‌કરેણ તુ ।
કામાતુરાં તયોઃ ક્રીડાં કિઞ્ચિત્કાલં વિભાવયેત્

અથ વહ્નિં સમાદાય પાત્રેણ પુરતો ન્યસેત્ ।
ક્રવ્યાદાંશં પરિત્યજ્ય પૂર્વોક્તૈર્વીક્ષણાદિભિઃ

સંસ્કૃત્ય વહ્નિં રં બીજમુચ્ચાર્ય તદનન્તરમ્ ।
ચૈતન્યં યોજયેત્તસ્મિન્પ્રણવેનાભિમન્ત્રયેત્

સપ્તવારં તતો ધેનુમુદ્રાં સન્દર્શયેદ્‌ગુરુઃ ।
શરેણ રક્ષિતં કૃત્વા તનુત્રેણાવગુણ્ઠયેત્

અર્ચિતં ત્રિઃ પરિભ્રામ્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન સત્તમઃ ।
કુણ્ડોપરિ જપંસ્તારં જાનુસ્પૃષ્ટમહીતલઃ

શિવબીજધિયા દેવ્યા યોનૌ વહ્નિં વિનિક્ષિપેત્ ।
આચામયેત્તતો દેવં દેવીં ચ જગદમ્બિકામ્

ચિત્પિઙ્‌ગલ હનદહપચયુગ્મં તતઃ પરમ્ ।
સર્વજ્ઞાજ્ઞાપય સ્વાહા મન્ત્રોઽયં વહ્નિદીપને

અગ્નિં પ્રજ્વલિતં વન્દે જાતવેદં હુતાશનમ્ ।
સુવર્ણવર્ણમમલં સમિદ્ધં વિશ્વતોમુખમ્

મન્ત્રેણાનેન તં વહ્નિં સ્તુવીત પરમાદરાત્ ।
તતો ન્યસેદ્વહ્નિમન્ત્રં ષડઙ્ગં દેશિકોત્તમઃ

સહસ્રાર્ચિઃ સ્વસ્તિપૂર્ણ ઉત્તિષ્ઠપુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
ધૂમવ્યાપી સપ્તજિહ્વો ધનુર્ધર ઇતિ ક્રમાત્

જાતિયુક્તાઃ ષડઙ્ગાઃ સ્યુઃ પૂર્વસ્થાનેષુ વિન્યસેત્ ।
ધ્યાયેદ્વહ્નિં હેમવર્ણં ત્રિનેત્રં પદ્મસંસ્થિતમ્

ઇષ્ટશક્તિસ્વસ્તિકાભીર્ધારકં મઙ્ગલં પરમ્ ।
પરિષિઞ્ચેત્તતઃ કુણ્ડં મેખલોપરિ મન્ત્રવિત્

દર્ભૈઃ પરિસ્તરેત્પશ્ચાત્પરિધીન્વિન્યસેદથ ।
ત્રિકોણવૃત્તષટ્કોણં સાષ્ટપત્રં સભૂપુરમ્

યન્ત્રં વિભાવયેદ્વહ્નેઃ પૂર્વં વા સંલિખેદથ ।
તન્મધ્યે પૂજયેદ્વહ્નિં મન્ત્રેણાનેન વૈ મુને

વૈશ્વાનર તતો જાતવેદઃ પશ્ચાદિહાવહ ।
લોહિતાક્ષપદં પ્રોક્ત્વા સર્વકર્માણિ સાધય

વહ્નિજાયાન્તકો મન્ત્રસ્તેન વહ્નિં તુ પૂજયેત્ ।
મધ્યે ષટ્સ્વપિ કોણેષુ હિરણ્યા ગગના તથા

રક્તા કૃષ્ણા સુપ્રભા ચ બહુરૂપાતિરક્તિકા ।
પૂજયેત્સપ્તજિહ્વાસ્તાઃ કેસરેષ્વઙ્ગપૂજનમ્

દલેષુ પૂજયેન્મૂર્તીઃ શક્તિસ્વસ્તિકધારિણી ।
જાતવેદાઃ સપ્તજિહ્વો હવ્યવાહન એવ ચ

અશ્વોદરજસંજ્ઞોઽન્યઃ પુનર્વૈશ્વાનરાહ્વયઃ ।
કૌમારતેજાઃ સ્યાદ્વિશ્વમુખો દેવમુખઃ સ્મૃતઃ

તારાગ્નયે પદાદ્યાઃ સ્યુર્નત્યન્તા વહ્નિમૂર્તયઃ ।
લોકપાલાંશ્ચતુર્દિક્ષુ વજ્રાદ્યાયુધસંયુતાન્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
તતઃ સ્રુક્સ્રુવસંસ્કારાવાજ્યસંસ્કાર એવ ચ ।
કૃત્વા હોમં તતઃ કુર્યાત્સ્રુવેણાદાય વૈ ઘૃતમ્

દક્ષિણાદ્‌ઘૃતભાગાત્તુ વહ્નેર્દક્ષિણલોચને ।
જુહુયાદગ્નયે સ્વાહેત્યેવં વૈ વામતોઽન્યતઃ

સોમાય સ્વાહેતિ મધ્યાદ્‌ઘૃતમાદાય સત્તમ ।
અગ્નીષોમાભ્યાં સ્વાહેતિ મધ્યનેત્રે હુનેત્તતઃ

પુનર્દક્ષિણભાગાત્તુ ઘૃતમાદાય વૈ મુખે ।
અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃત્સ્વાહેત્યનેનૈવ હુનેત્તતઃ

સતારાભિર્વ્યાહૃતિભિર્જુહુયાદથ સાધકઃ ।
જુહુયાદગ્નિમન્ત્રેણ ત્રિવારં તુ તતઃ પરમ્

તતસ્તુ પ્રણવેનૈવાપ્યષ્ટાવષ્ટૌ ઘૃતાહુતીઃ ।
ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારકૃતે તુ જુહુયાન્મુને

ગર્ભાધાનં પુંસવનં સીમન્તોન્નયનં તતઃ ।
જાતકર્મ નામકર્માપ્યુપનિષ્ક્રમણં તથા

અન્નાશનં તથા ચૂડા વ્રતબન્ધસ્તથૈવ ચ ।
મહાનામ્ન્યં વ્રતં પશ્ચાત્તથૌપનિષદં વ્રતમ્

ગોદાનોદ્વાહકૌ પ્રોક્તાઃ સંસ્કારાઃ શ્રુતિચોદિતાઃ ।
તતઃ શિવં પાર્વતીં ચ પૂજયિત્વા વિસર્જયેત્

જુહુયાત્પઞ્ચ સમિધો વહ્નિમુદ્દિશ્ય સાધકઃ ।
પશ્ચાદાવરણાનાં ચાપ્યેકૈકામાહુતિં હુનેત્

ઘૃતં સ્રુચિ સમાદાય ચતુર્વારં સ્રુવેણ ચ ।
પિધાય તાં તુ તેનૈવ મુને તિષ્ઠન્નિજાસને

વૌષડન્તેન મનુના વહ્નેસ્તુ જુહુયાત્તતઃ ।
મહાગણેશમન્ત્રેણ જુહુયાદાહુતીર્દશ

વહ્નૌ પીઠં સમભ્યર્ચ્ય દેયમન્ત્રસ્ય દેવતામ્ ।
વહ્નૌ ધ્યાત્વા તુ તદ્વક્ત્રે પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા

મૂલમન્ત્રેણ જુહુયાદ્વક્ત્રૈકીકરણાય ચ ।
વહ્નિદેવતયોરૈક્યં ભાવયન્નાત્મના સહ

એકીભૂતં ભાવયેત્તુ તતસ્તુ સાધકોત્તમઃ ।
ષડઙ્‌ગં દેવતાનાં ચ જુહુયાદાહુતીઃ પૃથક્

એકાદશૈવ જુહુયાદાહુતીર્મુનિસત્તમ ।
એતેન નાડીસન્ધાનં વહ્નિદેવતયોર્મુને

એકૈકક્રમયોગેનાપ્યાવૃત્તીનાં તથૈવ ચ ।
એકૈકક્રમયોગેન ઘૃતેન જુહુયાન્મુને

તતઃ કલ્પોક્તદ્રવ્યૈસ્તુ જુહુયાદથવા તિલૈઃ ।
દેવતામૂલમન્ત્રેણ ગજાન્તકસહસ્રકમ્

એવં હુત્વા તતો દેવીં સન્તુષ્ટાં ભાવયેન્મુને ।
તથૈવાવૃતિદેવીશ્ચ વહ્ન્યાદ્યા દેવતા અપિ

તતઃ શિષ્યં ચ સુસ્નાતં કૃતસમ્યાદિકક્રિયમ્ ।
વસ્ત્રદ્વયયુતં સ્વર્ણાભરણેન સમન્વિતમ્

કમણ્ડલુકરં શુદ્ધં કુણ્ડસ્યાન્તિકમાનયેત્ ।
નમસ્કૃત્ય તતઃ શિષ્યો ગુરૂનથ સભાસદઃ

કુલદેવં નમસ્કૃત્ય વિશેત્તત્રાથ વિષ્ટરે ।
ગુરુસ્તતસ્તુ તં શિષ્યં કૃપાદૃષ્ટ્યા વિલોકયેત્

તચ્ચૈતન્યં નિજે દેહે ભાવયેત્સઙ્‌ગતં ત્વિતિ ।
તતઃ શિષ્યતનુસ્થાનામધ્વનાં પરિશોધનમ્

કુર્યાત્તુ હોમતો વિદ્વાન્દિવ્યદૃષ્ટ્યવલોકનાત્ ।
યેન જાયેત શુદ્ધાત્મા યોગ્યો દેવાદ્યનુગ્રહે

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
તનૌ ધ્યાયેત્તુ શિષ્યસ્ય ષડધ્વનઃ કમેણ તુ ।
પાદયોસ્તુ કલાધ્વાનમન્ધૌ તત્ત્વાધ્વકં પુનઃ

નાભૌ તુ ભુવનાધ્વાનં વર્ણાધ્વાનં તથા હૃદિ ।
પદાધ્વાનં તથા ભાલે મન્ત્રાધ્વાનં તુ મૂર્ધનિ

શિષ્યં સ્પૃશંસ્તુ કૂર્ચેન તિલૈરાજ્યપરિપ્લુતૈઃ ।
શોધયામ્યમુમધ્વાનં સ્વાહેતિ મનુમુચ્ચરન્

તારાઢ્યં જુહુયાદષ્ટવારં પ્રત્યધ્વમેવ હિ ।
ષડધ્વનસ્તતસ્તાંસ્તુ લીનાન્ બ્રહ્મણિ ભાવયેત્

પુનરુત્પાદયેત્તસ્માત્સૃષ્ટિમાર્ગેણ વૈ ગુરુઃ ।
આત્મસ્થિતં તચ્ચૈતન્યં પુનઃ શિષ્યે તુ યોજયેત્

પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા દેવતાં કલશે નયેત્ ।
પુનર્વ્યાહૃતિભિર્હુત્વા વહ્નેરઙ્ગાહુતીસ્તથા

એકૈકશો ગુરુર્દત્ત્વા વિસૃજેદ્વહ્નિમાત્મનિ ।
તતઃ શિષ્યસ્ય નેત્રે તુ બધ્નીયાદ્વાસસા ગુરુઃ

નેત્રમન્ત્રેણ તં શિષ્યં કુણ્ડતો મણ્ડલં નયેત્ ।
પુષ્પાઞ્જલિં મુખ્યદેવ્યાં કારયેચ્છિષ્યહસ્તતઃ

નેત્રબન્ધં નિરાકૃત્ય વેશયેત્કુશવિષ્ટરે ।
ભૂતશુદ્ધિં શિષ્યદેહે કુર્યાત્પ્રોક્તેન વર્ત્મના

મન્ત્રોદિતાંસ્તથા ન્યાસાન્કૃત્વા શિષ્યતનૌ તતઃ ।
મણ્ડલે વેશયેચ્છિષ્યમન્યસ્મિન્કુમ્ભસંસ્થિતાન્

પલ્લવાઞ્છિષ્યશિરસિ વિન્યસેન્માતૃકાં જપેત્ ।
કલશસ્થજલૈઃ શિષ્યં સ્નાપયેદ્દેવતાત્મકૈઃ

વર્ધનીજલસેકં ચ કુર્યાદ્‌રક્ષાર્થમઞ્જસા ।
તતઃ શિષ્યઃ સમુત્થાય વાસસી પરિધાય ચ

કૃતભસ્માવલેપશ્ચ સંવિશેદ્‌ગુરુસન્નિધૌ ।
તતો ગુરુઃ સ્વકીયાત્તુ હૃદયાન્નિર્ગતાં શિવામ્

પ્રવિષ્ટાં શિષ્યહૃદયે ભાવયેત્કરુણાનિધિઃ ।
પૂજયેદ્‌ગન્ધપુષ્પાદ્યૈરૈક્યં વૈ ભાવયંસ્તયોઃ

તતસ્ત્રિંશો દક્ષકર્ણે શિષ્યસ્યોપદિશેદ્‌ગુરુઃ ।
મહામન્ત્રં મહાદેવ્યાઃ સ્વહસ્તં શિરસિ ન્યસન્

અષ્ટોત્તરશતં મન્ત્રં શિષ્યોઽપિ પ્રજપેન્મુને ।
દણ્ડવત્પ્રણમેદ્‌ભૂમૌ તં ગુરું દેવતાત્મકમ્

સર્વસ્વમર્પયેત્તસ્મૈ યાવજ્જીવમનન્યધીઃ ।
ઋત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાં દત્ત્વા બ્રાહ્મણાંશ્ચાપિ ભોજયેત્

સુવાસિનીઃ કુમારીશ્ચ બટુકાંશ્ચૈવ સર્વશઃ ।
દીનાનાથાન્દરિદ્રાંશ્ચ વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ

કૃતાર્થતાં સ્વસ્ય બુદ્ધ્વા નિત્યમારાધયેન્મનુમ્ ।
ઇતિ તે કથિતઃ સમ્યગ્દીક્ષાવિધિરનુત્તમઃ

વિમૃશ્યૈતદશેષેણ ભજ દેવીપદામ્બુજમ્ ।
નાન્યસ્તુ પરમો ધર્મો બ્રાહ્મણસ્યાત્ર વિદ્યતે

વૈદિકઃ સ્વસ્વગૃહ્યોક્તક્રમેણોપદિશેન્મનુમ્ ।
તાન્ત્રિકસ્તન્ત્રરીત્યા તુ સ્થિતિરેષા સનાતની

તત્તદુક્તપ્રયોગાંસ્તે તે તે કુર્યુર્ન ચાન્યથા ।
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ઇતિ સર્વં મયાખ્યાતં યત્પૃષ્ટં નારદ ત્વયા

અતઃ પરં પરામ્બાયા ભજ નિત્યં પદામ્બુજમ્ ।
નિત્યમારાધ્ય તચ્ચાહં નિર્વૃતિં પરમાં ગતઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ રાજન્નારદાય પ્રોક્ત્વા સર્વમનુત્તમમ્ ।
સમાધિમીલિતાક્ષસ્તુ દધ્યૌ દેવીપદામ્બુજમ્

નારાયણસ્તુ ભગવાન્ મુનિવર્યશિખામણિઃ ।
નારદોઽપિ તતો નત્વા ગુરું નારાયણં પરમ્ ।
જગામ સદ્યસ્તપસે દેવીદર્શનલાલસઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
દ્વાદશસ્કન્ધે મન્ત્રદીક્ષાવિધિવર્ણનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ