દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.11
પદ્મરાગાદિમણિવિનિર્મિતપ્રાકારવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
પુષ્પરાગમયાદગ્રે કુઙ્કુમારુણવિગ્રહઃ ।
પદ્મરાગમયઃ સાલો મધ્યે ભૂશ્ચૈવ તાદૃશી
દશયોજનવાન્દૈર્ઘ્યે ગોપુરદ્વારસંયુતઃ ।
તન્મણિસ્તમ્ભસંયુક્તા મણ્ડપાઃ શતશો નૃપ
મધ્યે ભુવિ સમાસીનાશ્ચતુઃષષ્ટિમિતાઃ કલાઃ ।
નાનાયુધધરા વીરા રત્નભૂષણભૂષિતાઃ
પ્રત્યેકલોકસ્તાસાં તુ તત્તલ્લોકસ્ય નાયકાઃ ।
સમન્તાત્પદ્મરાગસ્ય પરિવાર્ય સ્થિતાઃ સદા
સ્વસ્વલોકજનૈર્જુષ્ટાઃ સ્વસ્વવાહનહેતિભિઃ ।
તાસાં નામાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુ ત્વં જનમેજય
પિઙ્ગલાક્ષી વિશાલાક્ષી સમૃદ્ધિર્વૃદ્ધિરેવ ચ ।
શ્રદ્ધા સ્વાહા સ્વધાભિખ્યા માયા સંજ્ઞા વસુન્ધરા
ત્રિલોકધાત્રી સાવિત્રી ગાયત્રી ત્રિદશેશ્વરી ।
સુરૂપા બહુરૂપા ચ સ્કન્દમાતાચ્યુતપ્રિયા
વિમલા ચામલા તદ્વદરુણી પુનરારુણી ।
પ્રકૃતિર્વિકૃતિઃ સૃષ્ટિઃ સ્થિતિઃ સંહૃતિરેવ ચ
સન્ધ્યા માતા સતી હંસી મર્દિકા વજ્રિકા પરા ।
દેવમાતા ભગવતી દેવકી કમલાસના
ત્રિમુખી સપ્તમુખ્યન્યા સુરાસુરવિમર્દિની ।
લમ્બોષ્ઠી ચોર્ધ્વકેશી ચ બહુશીર્ષા વૃકોદરી
રથરેખાહ્વયા પશ્ચાચ્છશિરેખા તથાપરા ।
ગગનવેગા પવનવેગા વેગા ચૈવ તતઃ પરમ્
અગ્રે ભુવનપાલા સ્યાત્તત્પશ્ચાન્મદનાતુરા ।
અનઙ્ગાનઙ્ગમથના તથૈવાનઙ્ગમેખલા
અનઙ્ગકુસુમા પશ્ચાદ્વિશ્વરૂપા સુરાદિકા ।
ક્ષયઙ્કરી ભવેચ્છક્તિરક્ષોભ્યા ચ તતઃ પરમ્
સત્યવાદિન્યથ પ્રોક્તા બહુરૂપા શુચિતવ્રતા ।
ઉદારાખ્યા ચ વાગીશી ચતુઃષષ્ટિમિતાઃ સ્મૃતાઃ
જ્વલજ્જિહ્નાનનાઃ સર્વા વમન્ત્યો વહ્નિમુલ્બણમ્ ।
જલં પિબામઃ સકલં સંહરામો વિભાવસુમ્
પવનં સ્તમ્ભયામોઽદ્ય ભક્ષયામોઽખિલં જગત્ ।
ઇતિ વાચં સંગિરન્તે ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ
ચાપબાણધરાઃ સર્વા યુદ્ધાયૈવોત્સુકાઃ સદા ।
દંષ્ટ્રાકટકટારાવૈર્બધિરીકૃતદિઙ્મુખાઃ
પિઙ્ગોર્ધ્વકેશ્યઃ સમ્પ્રોક્તાશ્ચાપબાણકરાઃ સદા ।
શતાક્ષૌહિણિકા સેનાપ્યેકૈકસ્યાઃ પ્રકીર્તિતા
એકૈકશક્તેઃ સામર્થ્યં લક્ષબ્રહ્માણ્ડનાશને ।
શતાક્ષૌહિણિકા સેના તાદૃશી નૃપસત્તમ
કિં ન કુર્યાજ્જગત્યસ્મિન્નશક્યં વક્તુમેવ તત્ ।
સર્વાપિ યુદ્ધસામગ્રી તસ્મિન્સાલે સ્થિતા મુને
રથાનાં ગણના નાસ્તિ હયાનાં કરિણાં તથા ।
શસ્ત્રાણાં ગણના તદ્વદ્ગણાનાં ગણના તથા
પદ્મરાગમયાદગ્રે ગોમેદમણિનિર્મિતઃ ।
દશયોજનદૈર્ઘ્યેણ પ્રાકારો વર્તતે મહાન્
ભાસ્વજ્જપાપ્રસૂનાભો મધ્યભૂસ્તસ્ય તાદૃશી ।
ગોમેદકલ્પિતાન્યેવ તદ્વાસિસદનાનિ ચ
પક્ષિણઃ સ્તમ્ભવર્યાશ્ચ વૃક્ષા વાપ્યઃ સરાંસિ ચ ।
ગોમેદકલ્પિતા એવ કુઙ્કુમારુણવિગ્રહાઃ
તન્મધ્યસ્થા મહાદેવ્યો દ્વાત્રિંશચ્છક્તયઃ સ્મૃતાઃ ।
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણા ગોમેદમણિભૂષિતાઃ
પ્રત્યેકલોકવાસિન્યઃ પરિવાર્ય સમન્તતઃ ।
ગોમેદસાલે સન્નદ્ધાઃ પિશાચવદના નૃપ
સ્વર્લોકવાસિભિર્નિત્યં પૂજિતાશ્ચક્રબાહવઃ ।
ક્રોધરક્તેક્ષણા ભિન્ધિ પચચ્છિન્ધિ દહેતિ ચ
વદન્તિ સતતં વાચં યુદ્ધોત્સુકહૃદન્તરાઃ ।
એકૈકસ્યા મહાશક્તેર્દશાક્ષૌહિણિકા મતા
સેના તત્રાપ્યેકશક્તિર્લક્ષબ્રહ્માણ્ડનાશિની ।
તાદૃશીનાં મહાસેના વર્ણનીયા કથં નૃપ
રથાનાં નૈવ ગણના વાહનાનાં તથૈવ ચ ।
સર્વયુદ્ધસમારમ્ભસ્તત્ર દેવ્યા વિરાજતે
તાસાં નામાનિ વક્ષ્યામિ પાપનાશકરાણિ ચ ।
વિદ્યાહ્રીપુષ્ટયઃ પ્રજ્ઞા સિનીવાલી કુહૂસ્તથા
રુદ્રા વીર્યા પ્રભા નન્દા પોષિણી ઋદ્ધિદા શુભા ।
કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્ભદ્રકાલી કપર્દિની
વિકૃતિર્દણ્ડિમુણ્ડિન્યૌ સેન્દુખણ્ડા શિખણ્ડિની ।
નિશુમ્ભશુમ્ભમથિની મહિષાસુરમર્દિની
ઇન્દ્રાણી ચૈવ રુદ્રાણી શઙ્કરાર્ધશરીરિણી ।
નારી નારાયણી ચૈવ ત્રિશૂલિન્યપિ પાલિની
અમ્બિકા હ્લાદિની પશ્ચાદિત્યેવં શક્તયઃ સ્મૃતાઃ ।
યદ્યેતાઃ કુપિતા દેવ્યસ્તદા બ્રહ્માણ્ડનાશનમ્
પરાજયો ન ચૈતાસાં કદાચિત્ક્વચિદસ્તિ હિ ।
ગોમેદકમયાદગ્રે સદ્વજ્રમણિનિર્મિતઃ
દશયોજનતુઙ્ગોઽસૌ ગોપુરદ્વારસંયુતઃ ।
કપાટશૃઙ્ખલાબદ્ધો નવવૃક્ષસમુજ્જ્વલઃ
સાલસ્તન્મધ્યભૂમ્યાદિ સર્વં હીરમયં સ્મૃતમ્ ।
ગૃહાણિ વીથયો રથ્યા મહામાર્ગાઙ્ગણાનિ ચ
વૃક્ષાલવાલતરવઃ સારઙ્ગા અપિ તાદૃશાઃ ।
દીર્ઘિકાશ્રેણયો વાપ્યસ્તડાગાઃ કૂપસંયુતાઃ
તત્ર શ્રીભુવનેશ્વર્યા વસન્તિ પરિચારિકાઃ ।
એકૈકા લક્ષદાસીભિઃ સેવિતા મદગર્વિતાઃ
તાલવૃન્તધરાઃ કાશ્ચિચ્ચષકાઢ્યકરામ્બુજાઃ ।
કાશ્ચિત્તામ્બૂલપાત્રાણિ ધારયન્ત્યોઽતિગર્વિતાઃ
કાશ્ચિત્તચ્છત્રધારિણ્યશ્ચામરાણાં વિધારિકાઃ ।
નાનાવસ્ત્રધરાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્પુષ્પકરામ્બુજાઃ
નાનાદર્શકરાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્કુઙ્કુમલેપનમ્ ।
ધારયન્ત્યઃ કજ્જલં ચ સિન્દૂરચષકં પરાઃ
કાશ્ચિચ્ચિત્રકનિર્માત્ર્યઃ પાદસંવાહને રતાઃ ।
કાશ્ચિત્તુ ભૂષાકારિણ્યો નાનાભૂષાધરાઃ પરાઃ
પુષ્પભૂષણનિર્માત્ર્યઃ પુષ્પશૃઙ્ગારકારિકાઃ ।
નાનાવિલાસચતુરા બહ્વ્ય એવંવિધાઃ પરાઃ
નિબદ્ધપરિધાનીયા યુવત્યઃ સકલા અપિ ।
દેવીકૃપાલેશવશાત્તુચ્છીકૃતજગત્ત્રયાઃ
એતા દૂત્યઃ સ્મૃતા દેવ્યઃ શૃઙ્ગારમદગર્વિતાઃ ।
તાસાં નામાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુ મે નૃપસત્તમ
અનઙ્ગરૂપા પ્રથમાપ્યનઙ્ગમદના પરા ।
તૃતીયા તુ તતઃ પ્રોક્તા સુન્દરી મદનાતુરા
તતો ભુવનવેગા સ્યાત્તથા ભુવનપાલિકા ।
સ્યાત્સર્વશિશિરાનઙ્ગવદનાનઙ્ગમેખલા
વિદ્યુદ્દામસમાનાઙ્ગ્યઃ ક્વણત્કાઞ્ચીગુણાન્વિતાઃ ।
રણન્મઞ્જીરચરણા બહિરન્તરિતસ્તતઃ
ધાવમાનાસ્તુ શોભન્તે સર્વા વિદ્યુલ્લતોપમાઃ ।
કુશલાઃ સર્વકાર્યેષુ વેત્રહસ્તાઃ સમન્તતઃ
અષ્ટદિક્ષુ તથૈતાસાં પ્રાકારાદ્બહિરેવ ચ ।
સદનાનિ વિરાજન્તે નાનાવાહનહેતિભિઃ
વજ્રસાલાદગ્રભાગે સાલો વૈદૂર્યનિર્મિતઃ ।
દશયોજનતુઙ્ગોઽસૌ ગોપુરદ્વારભૂષિતઃ
વૈદૂર્યભૂમિઃ સર્વાપિ ગૃહાણિ વિવિધાનિ ચ ।
વીથ્યો રથ્યા મહામાર્ગાઃ સર્વે વૈદૂર્યનિર્મિતાઃ
વાપીકૂપતડાગાશ્ચ સ્રવન્તીનાં તટાનિ ચ ।
બાલુકા ચૈવ સર્વાપિ વૈદૂર્યમણિનિર્મિતા
તત્રાષ્ટદિક્ષુ પરિતો બ્રાહ્મ્યાદીનાં ચ મણ્ડલમ્ ।
નિજૈર્ગણૈઃ પરિવૃતં ભ્રાજતે નૃપસત્તમ
પ્રતિબ્રહ્માણ્ડમાતૄણાં તાઃ સમષ્ટય ઈરિતાઃ ।
બ્રાહ્મી માહેશ્વરી ચૈવ કૌમારી વૈષ્ણવી તથા
વારાહી ચ તથેન્દ્રાણી ચામુણ્ડા સપ્ત માતરઃ ।
અષ્ટમી તુ મહાલક્ષ્મીર્નામ્ના પ્રોક્તાસ્તુ માતરઃ
બ્રહ્મરુદ્રાદિદેવાનાં સમાકારાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
જગત્કલ્યાણકારિણ્યઃ સ્વસ્વસેનાસમાવૃતાઃ
તત્સાલસ્ય ચતુર્દ્વાર્ષુ વાહનાનિ મહેશિતુઃ ।
સજ્જાનિ નૃપતે સન્તિ સાલઙ્કારાણિ નિત્યશઃ
દન્તિનઃ કોટિશો વાહાઃ કોટિશઃ શિબિકાસ્તથા ।
હંસાઃ સિંહાશ્ચ ગરુડા મયૂરા વૃષભાસ્તથા
તૈર્યુક્તાઃ સ્યન્દનાસ્તદ્વત્કોટિશો નૃપનન્દન ।
પાર્ષ્ણિગ્રાહસમાયુક્તા ધ્વજૈરાકાશચુમ્બિનઃ
કોટિશસ્તુ વિમાનાનિ નાનાચિહ્નાન્વિતાનિ ચ ।
નાનાવાદિત્રયુક્તાનિ મહાધ્વજયુતાનિ ચ
વૈદૂર્યમણિસાલસ્યાપ્યગ્રે સાલઃ પરઃ સ્મૃતઃ ।
દશયોજનતુઙ્ગોઽસાવિન્દ્રનીલાશ્મનિર્મિતઃ
તન્મધ્યભૂસ્તથા વીથ્યો મહામાર્ગા ગૃહાણિ ચ ।
વાપીકૂપતડાગાશ્ચ સર્વે તન્મણિનિર્મિતાઃ
તત્ર પદ્મં તુ સમ્પ્રોક્તં બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ ।
ષોડશારં દીપ્યમાનં સુદર્શનમિવાપરમ્
તત્ર ષોડશશક્તીનાં સ્થાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
સર્વોપસ્કરયુક્તાનિ સમૃદ્ધાનિ વસન્તિ હિ
તાસાં નામાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુ મે નૃપસત્તમ ।
કરાલી વિકરાલી ચ તથોમા ચ સરસ્વતી
શ્રીદુર્ગોષા તથા લક્ષ્મીઃ શ્રુતિશ્ચૈવ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ ।
શ્રદ્ધા મેધા મતિઃ કાન્તિરાર્યા ષોડશ શક્તયઃ
નીલજીમૂતસંકાશાઃ કરવાલકરામ્બુજાઃ ।
સમાઃ ખેટકધારિણ્યો યુદ્ધોપક્રાન્તમાનસાઃ
સેનાન્યઃ સકલા એતાઃ શ્રીદેવ્યા જગદીશિતુઃ ।
પ્રતિબ્રહ્માણ્ડસંસ્થાનાં શક્તીનાં નાયિકાઃ સ્મૃતાઃ
બ્રહ્માણ્ડક્ષોભકારિણ્યો દેવીશક્ત્યુપબૃંહિતાઃ ।
નાનારથસમારૂઢા નાનાશક્તિભિરન્વિતાઃ
એતત્પરાક્રમં વક્તું સહસ્રાસ્યોઽપિ ન ક્ષમઃ ।
ઇન્દ્રનીલમહાસાલાદગ્રે તુ બહુવિસ્તૃતઃ
મુક્તાપ્રાકાર ઉદિતો દશયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ ।
મધ્યભૂઃ પૂર્વવત્પ્રોક્તા તન્મધ્યેઽષ્ટદલામ્બુજમ્
મુક્તામણિગણાકીર્ણં વિસ્તૃતં તુ સકેસરમ્ ।
તત્ર દેવીસમાકારા દેવ્યાયુધધરાઃ સદા
સમ્પ્રોક્તા અષ્ટમન્ત્રિણ્યો જગદ્વાર્તાપ્રબોધિકાઃ ।
દેવીસમાનભોગાસ્તા ઇઙ્ગિતજ્ઞાસ્તુ પણ્ડિતાઃ
કુશલાઃ સર્વકાર્યેષુ સ્વામિકાર્યપરાયણાઃ ।
દેવ્યભિપ્રાયબોધ્યસ્તાશ્ચતુરા અતિસુન્દરાઃ
નાનાશક્તિસમાયુક્તાઃ પ્રતિબ્રહ્માણ્ડવર્તિનામ્ ।
પ્રાણિનાં તાઃ સમાચારં જ્ઞાનશક્ત્યા વિદન્તિ ચ
તાસાં નામાનિ વક્ષ્યામિ મત્તઃ શૃણુ નૃપોત્તમ ।
અનઙ્ગકુસુમા પ્રોક્તાપ્યનઙ્ગકુસુમાતુરા
અનઙ્ગમદના તદ્વદનઙ્ગમદનાતુરા ।
ભુવનપાલા ગગનવેગા ચૈવ તતઃ પરમ્
શશિરેખા ચ ગગનરેખા ચૈવ તતઃ પરમ્ ।
પાશાઙ્કુશવરાભીતિધરા અરુણવિગ્રહાઃ
વિશ્વસમ્બન્ધિનીં વાર્તાં બોધયન્તિ પ્રતિક્ષણમ્ ।
મુક્તાસાલાદગ્રભાગે મહામારકતોઽપરઃ
સાલોત્તમઃ સમુદ્દિષ્ટો દશયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ ।
નાનાસૌભાગ્યસંયુક્તો નાનાભોગસમન્વિતઃ
મધ્યભૂસ્તાદૃશી પ્રોક્તા સદનાનિ તથૈવ ચ ।
ષટ્કોણમત્ર વિસ્તીર્ણં કોણસ્થા દેવતાઃ શૃણુ
પૂર્વકોણે ચતુર્વક્ત્રો ગાયત્રીસહિતો વિધિઃ ।
કુણ્ડિકાક્ષગુણાભીતિદણ્ડાયુધધરઃ પરઃ
તદાયુધધરા દેવી ગાયત્રી પરદેવતા ।
વેદાઃ સર્વે મૂર્તિમન્તઃ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
સ્મૃતયશ્ચ પુરાણાનિ મૂર્તિમન્તિ વસન્તિ હિ ।
યે બ્રહ્મવિગ્રહાઃ સન્તિ ગાયત્રીવિગ્રહાશ્ચ યે
વ્યાહૃતીનાં વિગ્રહાશ્ચ તે નિત્યં તત્ર સન્તિ હિ ।
રક્ષઃકોણે શઙ્ખચક્રગદામ્બુજકરામ્બુજા
સાવિત્રી વર્તતે તત્ર મહાવિષ્ણુશ્ચ તાદૃશઃ ।
યે વિષ્ણુવિગ્રહાઃ સન્તિ મત્સ્યકૂર્માદયોઽખિલાઃ
સાવિત્રીવિગ્રહા યે ચ તે સર્વે તત્ર સન્તિ હિ ।
વાયુકોણે પરશ્વક્ષમાલાભયવરાન્વિતઃ
મહારુદ્રો વર્તતેઽત્ર સરસ્વત્યપિ તાદૃશી ।
યે યે તુ રુદ્રભેદાઃ સ્યુર્દક્ષિણાસ્યાદયો નૃપ
ગૌરીભેદાશ્ચ યે સર્વે તે તત્ર નિવસન્તિ હિ ।
ચતુઃષષ્ટ્યાગમા યે ચ યે ચાન્યેઽપ્યાગમાઃ સ્મૃતાઃ
તે સર્વે મૂર્તિમન્તશ્ચ તત્રૈવ નિવસન્તિ હિ ।
અગ્નિકોણે રત્નકુમ્ભં તથા મણિકરણ્ડકમ્
દધાનો નિજહસ્તાભ્યાં કુબેરો ધનદાયકઃ ।
નાનાવીથીસમાયુક્તો મહાલક્ષ્મીસમન્વિતઃ
દેવ્યા નિધિપતિસ્ત્વાસ્તે સ્વગુણૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ ।
વારુણે તુ મહાકોણે મદનો રતિસંયુતઃ
પાશાઙ્કુશધનુર્બાણધરો નિત્યં વિરાજતે ।
શૃઙ્ગારા મૂર્તિમન્તસ્તુ તત્ર સન્નિહિતાઃ સદા
ઈશાનકોણે વિઘ્નેશો નિત્યં પુષ્ટિસમન્વિતઃ ।
પાશાઙ્કુશધરો વીરો વિઘ્નહર્તા વિરાજતે
વિભૂતયો ગણેશસ્ય યા યાઃ સન્તિ નૃપોત્તમ ।
તાઃ સર્વા નિવસન્ત્યત્ર મહૈશ્વર્યસમન્વિતાઃ
પ્રતિબ્રહ્માણ્ડસંસ્થાનાં બ્રહ્માદીનાં સમષ્ટયઃ ।
એતે બ્રહ્માદયઃ પ્રોક્તાઃ સેવન્તે જગદીશ્વરીમ્
મહામારકતસ્યાગ્રે શતયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ ।
પ્રવાલસાલોઽસ્ત્યપરઃ કુઙ્કુમારુણવિગ્રહઃ
મધ્યભૂસ્તાદૃશી પ્રોક્તા સદનાનિ ચ પૂર્વવત્ ।
તન્મધ્યે પઞ્ચભૂતાનાં સ્વામિન્યઃ પઞ્ચ સન્તિ ચ
હૃલ્લેખા ગગના રક્તા ચતુર્થી તુ કરાલિકા ।
મહોચ્છુષ્મા પઞ્ચમી ચ પઞ્ચભૂતસમપ્રભાઃ
પાશાઙ્કુશવરાભીતિધારિણ્યોઽમિતભૂષણાઃ ।
દેવીસમાનવેષાઢ્યા નવયૌવનગર્વિતાઃ
પ્રવાલસાલાદગ્રે તુ નવરત્નવિનિર્મિતઃ ।
બહુયોજનવિસ્તીર્ણો મહાસાલોઽસ્તિ ભૂમિપ
તત્ર ચામ્નાયદેવીનાં સદનાનિ બહૂન્યપિ ।
નવરત્નમયાન્યેવ તડાગાશ્ચ સરાંસિ ચ
શ્રીદેવ્યા યેઽવતારાઃ સ્યુસ્તે તત્ર નિવસન્તિ હિ ।
મહાવિદ્યા મહાભેદાઃ સન્તિ તત્રૈવ ભૂમિપ
નિજાવરણદેવીભિર્નિજભૂષણવાહનૈઃ ।
સર્વદેવ્યો વિરાજન્તે કોટિસૂર્યસમપ્રભાઃ
સપ્તકોટિમહામન્ત્રદેવતાઃ સન્તિ તત્ર હિ ।
નવરત્નમયાદગ્રે ચિન્તામણિગૃહં મહત્
તત્રત્યં વસ્તુમાત્રં તુ ચિન્તામણિવિનિર્મિતમ્ ।
સૂર્યોદ્ગારોપલૈસ્તદ્વચ્ચન્દ્રોદ્ગારોપલૈસ્તથા
વિદ્યુત્પ્રભોપલૈઃ સ્તમ્ભાઃ કલ્પિતાસ્તુ સહસ્રશઃ ।
યેષાં પ્રભાભિરન્તઃસ્થં વસ્તુ કિઞ્ચિન્ન દૃશ્યતે
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં દ્વાદશસ્કન્ધે
પદ્મરાગાદિમણિવિનિર્મિતપ્રાકારવર્ણનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0